Trilion Rupiah Diperlukan Ketika Indonesia Merangka Masa Depan Tenaga Bersih

Mengapa rombakan grid Indonesia menelan belanja trilion rupiah

Perancang tenaga Indonesia kini menetapkan kos peralihan negara itu kepada tenaga elektrik bersih. Kementerian Tenaga dan Sumber Mineral menganggarkan Indonesia memerlukan kira-kira Rp 3,000 trilion (sekitar 179 bilion dolar) untuk beralih kepada sumber tenaga boleh baharu. Angka itu merangkumi pembinaan kemudahan penjanaan dan rangkaian kabel di seluruh negara. Ia meliputi loji janakuasa baharu, pencawang, beribu-ribu kilometer talian voltan tinggi, rangkaian pengagihan di bandar dan pekan, serta sistem kawalan dan penyimpanan yang memastikan grid stabil. Skala ini mencerminkan cabaran dan peluang yang ada. Indonesia dianggarkan memiliki potensi tenaga boleh baharu sebanyak 3,500 gigawatt daripada tenaga solar, angin, hidroelektrik, geoterma dan marin. Untuk menukar potensi itu menjadi bekalan elektrik yang boleh diharap, pelaburan terselaras dalam perkakasan, perancangan dan tenaga kerja diperlukan.

Pelan Perniagaan Bekalan Elektrik bagi 2025 hingga 2034 oleh syarikat utiliti milik negara, PLN, menetapkan hala tuju. Pelan itu menyasarkan kapasiti penjanaan baharu sebanyak 69.5 gigawatt, talian penghantaran sepanjang 47,758 kilometer litar dan pencawang berkapasiti 107,950 megavolt ampere. Tenaga bersih dijangka mendominasi penambahan kapasiti. Kira-kira 61 peratus daripada peningkatan kapasiti, atau 42.6 gigawatt, akan datang daripada tenaga boleh baharu. Sebanyak 10.3 gigawatt lagi akan datang daripada penyimpanan tenaga, yang penting untuk melancarkan pengeluaran tenaga solar dan angin serta mengekalkan frekuensi dan voltan grid. Baki 24 peratus, atau 16.6 gigawatt, ialah loji berasaskan bahan api fosil yang membantu memenuhi permintaan ketika tenaga boleh baharu dan penyimpanan tenaga diperluas. Penyepaduan penjana baharu, penyimpanan tenaga dan pengukuhan grid inilah yang mendasari kos trilion rupiah tersebut.

Adakah sasaran semasa dan aliran pembiayaan seiring dengan matlamat 2030?

Pada 2024, Indonesia melancarkan Kompak Tenaga kebangsaan yang menetapkan langkah jangka pendek yang boleh diukur untuk menyediakan tenaga bersih yang mampu milik dan boleh diharap. Ia menyasarkan peningkatan bahagian tenaga boleh baharu dalam jumlah tenaga primer daripada 12.3 peratus pada 2022 kepada 23 peratus menjelang 2029, peluasan kapasiti solar dan angin daripada 0.4 gigawatt kepada 5.3 gigawatt menjelang 2029, pengurangan keamatan tenaga, serta had pelepasan tahunan sebanyak 446 juta tan setara karbon dioksida menjelang 2030. Menurut Sustainable Energy for All (SEforALL), pelaksanaan laluan itu memerlukan pembiayaan terkumpul kira-kira IDR 4,000 trilion menjelang 2030. Rangkaian Tindakan Kompak Tenaga, dengan kerjasama agensi Indonesia seperti kementerian perancangan pembangunan negara (BAPPENAS) dan kementerian tenaga, menghimpunkan pihak awam dan swasta untuk memadankan projek dengan modal serta menjejaki kemajuan.

Aliran pembiayaan perlu ditingkatkan dengan pantas. Penilaian terkini menunjukkan institusi awam di Indonesia menyediakan kira-kira 3.5 bilion dolar setahun untuk pelaburan yang sejajar dengan tindakan iklim, manakala institusi swasta menyediakan sekitar 3.4 bilion dolar. Hanya sebahagian kecil pembiayaan swasta, kira-kira 3 peratus, disalurkan kepada sektor berkaitan iklim. Untuk mencapai sasaran 2030, Indonesia perlu meningkatkan aliran pembiayaan iklim lebih daripada empat kali ganda dan menyalurkan bahagian yang lebih besar kepada tenaga boleh baharu berskala kecil dan sederhana, penyimpanan tenaga serta naik taraf grid. Platform yang boleh mengurangkan risiko projek dan menyeragamkan dokumentasi bertujuan membantu menyalurkan lebih banyak dana swasta kepada pelaburan yang sedia untuk dilaksanakan.

Siapa yang akan membayar, dan apakah kaedah yang boleh membuka akses kepada modal?

Mekanisme antarabangsa dan domestik mula diselaraskan, namun jumlah pembiayaan masih belum mencukupi. Perkongsian Peralihan Tenaga Berkeadilan (JETP) berusaha menggerakkan 20 bilion dolar daripada rakan kongsi awam dan swasta untuk mempercepat penyahkarbonan sektor tenaga elektrik. Pelan Pelaburan dan Dasar Komprehensif Indonesia di bawah JETP menggariskan pelaburan kira-kira 97.3 bilion dolar menjelang 2030, termasuk hampir 67 bilion dolar untuk 400 projek keutamaan yang perlu dimulakan sebelum tarikh itu. Pelan tersebut turut menetapkan had pelepasan 250 juta tan bagi armada janakuasa yang bersambung dengan grid pada 2030. Pembiayaan akan menggabungkan dana awam dan modal swasta, dengan sebahagian besar dijangka berupa pinjaman komersial dan ekuiti. Gabungan itu boleh memulakan projek, namun turut menimbulkan kebimbangan mengenai kos hutang dan risiko mata wang jika terma pembayaran balik tidak dirangka dengan teliti.

Bank pelbagai hala menyokong pembaharuan dasar dan projek peringkat awal. Bank Pembangunan Asia meluluskan pinjaman berasaskan dasar bernilai 500 juta dolar untuk menyokong pembaharuan sektor tenaga dan pelan pelaburan tenaga bersih jangka panjang yang sejajar dengan JETP. Pembiayaan tambahan ADB disalurkan kepada sektor geoterma, termasuk 92.6 juta dolar bagi peluasan di Muara Laboh dan 180 juta dolar untuk dua loji di Jawa. Program yang diluluskan ADB untuk PLN, bernilai kira-kira 470 juta dolar ditambah dana rakan kongsi, akan memperkukuh grid di Jawa, Sumatera dan Sulawesi, membantu membangunkan tenaga solar dan angin berskala utiliti, serta dijangka menggerakkan lebih 1 bilion dolar pelaburan swasta untuk projek berkapasiti sekitar 1,800 megawatt. Usaha yang diterajui Pertubuhan Kerjasama dan Pembangunan Ekonomi menyokong pembiayaan campuran, taksonomi mampan domestik, skim insurans penjimatan tenaga dan langkah teknikal ke arah sistem perdagangan pelepasan. Semua ini dirangka untuk mengurangkan risiko dan menarik modal swasta.

Apakah yang menyebabkan pelabur masih menunggu?

Indonesia mempunyai sumber tenaga boleh baharu yang melimpah, namun pelaburan dalam sektor itu ketinggalan berbanding negara serantau selama bertahun-tahun. Penganalisis menyebut beberapa halangan yang meningkatkan kos atau ketidaktentuan bagi pemaju dan pemberi pinjaman. Peraturan kandungan tempatan boleh menjadi tegar, sekali gus mengehadkan akses kepada peralatan berdaya saing dari segi kos dan memperlahankan pelaksanaan. Keperluan mandatori untuk membentuk struktur rakan kongsi tempatan serta sekatan pemindahan hak milik boleh menambah kerumitan tanpa semestinya meningkatkan mutu projek. Proses perolehan lazimnya rumit dan tidak telus sepenuhnya, manakala syarikat utiliti negara PLN masih menjadi pembeli tunggal tenaga dalam kebanyakan kes, sekali gus menumpukan risiko pihak lawan niaga. Tarif tenaga boleh baharu mungkin tidak kompetitif berbanding risikonya, sementara perjanjian pembelian tenaga kadangkala tidak memenuhi piawaian antarabangsa untuk mendapatkan pembiayaan. Isu-isu ini mengecilkan kumpulan pelabur yang berminat dan meningkatkan kos modal.

Indonesia boleh mengubah keadaan itu dengan peraturan yang jelas dan mesra pelabur. Lelongan telus dengan tapak yang telah dipra-layakkan, kontrak standard yang seimbang, peraturan pengurangan penjanaan yang jelas dan jaminan pembayaran akan membantu. Kemudahan lindung nilai pertukaran asing, laluan kandungan tempatan yang fleksibel untuk mengembangkan industri domestik dari semasa ke semasa, kelulusan permit yang lebih pantas dan proses penyambungan grid yang boleh dijangka juga sama penting. Profil kredit dan kesihatan kunci kira-kira PLN penting untuk membina keyakinan. Oleh itu, sokongan kawal selia yang mengurangkan kos legasi, termasuk bayaran kapasiti bagi loji arang batu yang kurang digunakan, juga akan meningkatkan persepsi risiko dan memperbaiki penetapan harga.

Bolehkah persaraan loji arang batu membuka ruang untuk tenaga boleh baharu?

Arang batu masih membekalkan sebahagian besar tenaga elektrik Indonesia, dan banyak loji terikat dengan kontrak jangka panjang. Pada masa yang sama, kos arang batu meningkat sejak 2020, walaupun terdapat had harga domestik, dan lebihan bekalan di beberapa wilayah memaksa PLN membayar kapasiti tenaga yang tidak diperlukannya. Pengoperasian berterusan unit arang batu yang sudah uzur berisiko meningkatkan kos penyelenggaraan, bayaran bagi tenaga elektrik yang tidak digunakan dan kos baik pulih yang mahal untuk melanjutkan jangka hayat loji. Peraturan baharu kini membenarkan persaraan awal dalam keadaan tertentu, namun pelaksanaan pilihan itu memerlukan kejelasan tentang data aset, liabiliti alam sekitar dan struktur pampasan.

Pendekatan portfolio boleh membantu. Bagi aset milik PLN, model seperti pelupusan aset dan perkongsian awam-swasta boleh digunakan untuk mengurus pengurangan operasi loji secara berperingkat serta penukaran kegunaannya. Bagi loji milik pengeluar tenaga bebas, pembiayaan campuran daripada bank pembangunan dan pelabur swasta boleh menyokong penutupan awal sebagai pertukaran bagi kredit peralihan yang dikaitkan dengan pelepasan yang dapat dielakkan. Dana kekayaan negara Indonesia boleh bertindak sebagai pemangkin dengan menyeragamkan laluan persaraan, menyatukan urus niaga dan mengurangkan kos transaksi. Keadilan mesti menjadi teras setiap pelan penutupan. Rangka kerja yang memetakan keadilan pengiktirafan, pemulihan, pengagihan dan prosedur membantu mengukur perbelanjaan yang diperlukan untuk latihan semula pekerja, pembangunan masyarakat dan pembersihan pencemaran, serta menyusun tindakan pencegahan bagi mengurangkan kemudaratan sebelum berlaku.

Gambaran pulangan ekonomi

Alasan untuk beralih kepada tenaga bersih bukan hanya berkaitan pelepasan. Ia juga menyentuh pertumbuhan, pekerjaan dan daya tahan. Pada 2024, Indonesia mempunyai kira-kira 15.1 gigawatt kapasiti tenaga boleh baharu terpasang. Pemodelan oleh para penyelidik menunjukkan bahawa peluasan tenaga bersih yang disertai kecekapan tenaga boleh memenuhi permintaan elektrik yang meningkat pesat sambil mengurangkan pencemaran. Dalam senario yang sejajar dengan JETP, Indonesia boleh menambah lebih 52 gigawatt kapasiti tenaga boleh baharu yang bersambung dengan grid serta penghantaran menjelang 2030. Pembangunan itu akan mewujudkan ratusan ribu pekerjaan dalam dekad ini, termasuk untuk pemasang panel solar, juruteknik turbin angin, jurutera grid dan pekerja pembinaan.

Dalam jangka masa lebih panjang, pertambahan pekerjaan terkumpul dijangka lebih besar. Kajian meramalkan hampir 1 juta pekerjaan dalam pembinaan tenaga boleh baharu dan kira-kira 1.8 juta pekerjaan dalam penjanaan tenaga menjelang 2050, apabila tenaga solar, angin, hidro, geoterma, serta kemudian tenaga nuklear dan hidrogen hijau diperluas. Tenaga bersih juga mengukuhkan keselamatan tenaga. Indonesia semakin bergantung pada import minyak sejak penghujung 1990-an. Peralihan kepada tenaga boleh baharu domestik dan pengangkutan elektrik akan mengurangkan kebergantungan itu. Satu senario menganggarkan import minyak boleh turun kira-kira 1.23 juta tong sehari menjelang 2050, sekali gus mengurangkan pendedahan kepada kejutan harga dan membebaskan dana awam untuk infrastruktur serta program sosial.

Pulangan ekonomi juga boleh menjadi menarik. Para penyelidik menganggarkan bahawa bagi setiap 1 bilion dolar yang dilaburkan dalam tenaga boleh baharu di Indonesia, pulangan dijangka berjumlah kira-kira 1.41 bilion dolar melalui rantaian nilai baharu dalam peralatan, pemasangan dan perkhidmatan. Manfaat kesihatan juga besar. Loji bahan api fosil mengeluarkan zarah halus dan bahan pencemar lain yang menyebabkan penyakit pernafasan dan kardiovaskular. Pencapaian matlamat tenaga bersih Indonesia boleh mengelakkan puluhan ribu kematian pramatang setiap tahun, mengurangkan kos penjagaan kesihatan dan meningkatkan produktiviti dengan mengurangkan hari bekerja yang hilang. Semua ini ialah hasil pembangunan yang nyata, di samping pengurangan pelepasan.

China, rantaian bekalan dan gelombang pelaburan seterusnya

China semakin muncul sebagai rakan utama dalam peralihan Indonesia, baik sebagai pelabur mahupun pembekal teknologi. Badan pemikir yang berpangkalan di Jakarta menggariskan bagaimana pengalihan sepenuhnya pembiayaan berkaitan tenaga dari China yang sedia ada kepada tenaga boleh baharu sepanjang tempoh perancangan 2025 hingga 2034 boleh menggerakkan sehingga IDR 144 trilion, atau kira-kira 9 bilion dolar. Jumlah modal itu cukup untuk membiayai berpuluh-puluh projek solar berskala besar seperti loji solar terapung Cirata di Jawa Barat, yang mula beroperasi pada 2023 oleh kontraktor China dan meningkatkan kapasiti penjanaan solar Indonesia. Rangkaian projek sedemikian akan menyokong ribuan pekerjaan dan membantu mengurangkan kos teknologi melalui ekonomi skala.

Kerjasama perlu melangkaui pembiayaan. Untuk memaksimumkan manfaat tempatan, Indonesia memerlukan ekosistem yang lebih kukuh dalam bidang kejuruteraan, pembuatan komponen dan latihan vokasional. Peraturan yang jelas dan stabil bagi pelaburan hijau, ketelusan perolehan yang lebih baik serta strategi kandungan tempatan yang fleksibel akan membantu pelabur China dan negara lain membina kehadiran lebih kukuh di Indonesia sambil memperkasakan industri domestik. Pembiayaan luar negara China sedang beralih daripada arang batu kepada projek yang lebih hijau dan berskala kecil, sementara pembiayaan awam merosot sejak pertengahan dekad lalu. Aliran komersial swasta mungkin berterusan, khususnya apabila dasar jelas, kontrak boleh mendapat pembiayaan dan grid moden tersedia.

Gambaran kejayaan menjelang 2034

Kejayaan menjelang pertengahan 2030-an akan dapat dilihat pada jumlah megawatt dan kilometer talian penghantaran. Pelan PLN akan menyediakan lebih 50 gigawatt kapasiti tenaga boleh baharu baharu, lebih 10 gigawatt kapasiti penyimpanan tenaga dan grid yang diperkukuh untuk menghubungkan pulau-pulau utama dengan tenaga yang lebih bersih dan bekalan yang lebih boleh diharap. Jawa, Sumatera dan Sulawesi akan menyaksikan peningkatan grid yang ketara, dengan pencawang yang lebih kukuh dan sistem kawalan pintar untuk mengintegrasikan penjanaan yang berubah-ubah. Pulau-pulau terpencil dan kampung akan beralih daripada diesel yang mahal kepada tenaga solar, hidro mini dan bateri, sekali gus meningkatkan mutu perkhidmatan dan mengurangkan kos.

Pencapaian kawal selia juga akan nyata. Lelongan kompetitif akan menganugerahkan projek dengan pantas, kontrak standard akan mengurangkan risiko dan prestasi pembayaran akan kukuh. Persaraan awal unit arang batu yang paling tidak cekap akan bermula, dengan masyarakat disokong melalui program latihan semula dan pelaburan tempatan bersasar. Rantaian bekalan domestik yang berkembang bagi teknologi tenaga bersih dan kenderaan elektrik akan menyokong pekerjaan berkualiti. Pengambilan dan latihan yang inklusif gender akan membawa lebih ramai wanita ke jawatan teknikal dan kepimpinan. Platform pemantauan akan menjejaki kemajuan secara terbuka dan membantu memastikan projek mengikut jadual.

Perkara yang Perlu Diketahui

• Kementerian tenaga Indonesia menganggarkan kira-kira Rp 3,000 trilion diperlukan untuk beralih sepenuhnya kepada tenaga boleh baharu bagi penjanaan elektrik.
• Pelan PLN bagi 2025 hingga 2034 menambah kapasiti penjanaan sebanyak 69.5 gigawatt, talian penghantaran sepanjang 47,758 kilometer litar dan pencawang berkapasiti 107,950 MVA.
• Kira-kira 61 peratus kapasiti baharu dijangka datang daripada tenaga boleh baharu, ditambah 10.3 gigawatt penyimpanan tenaga, manakala 24 peratus datang daripada loji bahan api fosil.
• Kompak Tenaga kebangsaan menyasarkan 23 peratus tenaga boleh baharu dalam tenaga primer menjelang 2029 dan had pelepasan 446 juta tan pada 2030.
• SEforALL menganggarkan pembiayaan sejajar dengan tindakan iklim sebanyak IDR 4,000 trilion diperlukan menjelang 2030, dengan aliran swasta perlu meningkat empat kali ganda.
• JETP menyasarkan untuk menggerakkan 20 bilion dolar dan pelan dasar menyenaraikan pelaburan keutamaan bernilai 97.3 bilion dolar hingga 2030.
• Pembiayaan ADB menyokong pembaharuan sektor, peluasan loji geoterma dan naik taraf grid, serta dijangka menggerakkan lebih 1 bilion dolar modal swasta.
• Halangan pelaburan termasuk peraturan kandungan tempatan yang tegar, perolehan yang rumit, kebimbangan tentang daya saing tarif dan keupayaan kontrak untuk mendapat pembiayaan, serta risiko PLN sebagai pembeli tunggal.
• Persaraan awal loji arang batu dengan pembiayaan campuran dan kredit peralihan boleh membuka ruang untuk tenaga boleh baharu, manakala perbelanjaan peralihan berkeadilan dipandu oleh rangka kerja keadilan.
• Tenaga bersih mewujudkan pekerjaan, meningkatkan kesihatan dan mengukuhkan keselamatan tenaga; senario menunjukkan penciptaan banyak pekerjaan serta pengurangan import minyak menjelang 2050.
• Pengalihan pembiayaan China kepada tenaga boleh baharu dan pembinaan rantaian bekalan domestik boleh mempercepat pelaksanaan sambil mengembangkan industri tempatan.