Projek Perintis Sasar Krisis Pembakaran Sampah Isi Rumah di Indonesia Ketika Perdebatan Nasional Mengenai Penyelesaian Semakin Hangat

Krisis Tersembunyi di Kawasan Kejiranan Indonesia

Lebih separuh daripada semua isi rumah di Indonesia masih membakar sampah mereka walaupun undang-undang negara melarang amalan itu, sekali gus mencetuskan darurat kesihatan awam yang kesannya jauh melangkaui bau asap yang menyelubungi kawasan kejiranan bandar yang padat. Tinjauan nasional 2023 oleh Kementerian Kesihatan mendapati 57% isi rumah bergantung pada pembakaran terbuka sebagai kaedah utama pelupusan sampah, berbanding hanya 27.6% yang menyerahkan sampah kepada pengutip dan sekadar 0.1% yang melaporkan melakukan kitar semula. Amalan meluas ini membebaskan bahan zarahan halus dan karbon hitam, iaitu bahan pencemar yang meresap jauh ke dalam tisu manusia dan mempercepat pemanasan global.

Berterusannya pembakaran sampah di halaman rumah menonjolkan jurang asas antara undang-undang alam sekitar dengan realiti di lapangan. Walaupun Undang-Undang Pengurusan Sampah Indonesia 2008 secara jelas melarang pembakaran terbuka, penguatkuasaan di peringkat isi rumah hampir mustahil dilakukan. Tidak seperti kebakaran hutan besar yang dapat dikesan satelit, kebakaran kecil di kawasan kejiranan berlaku beribu-ribu kali setiap hari di seluruh kepulauan itu, tidak kelihatan oleh pihak berkuasa tetapi dirasai penduduk yang menghirup asap beracun.

Kesan Pembakaran di Halaman Rumah terhadap Kesihatan dan Iklim

Pembakaran sampah isi rumah menghasilkan campuran bahan pencemar beracun yang membawa risiko serius kepada kesihatan manusia. Apabila plastik, busa dan bahan sintetik dibakar bersama sisa organik, ia membebaskan bahan zarahan halus yang dikenali sebagai PM2.5 dan PM10, serta karbon hitam berjelaga. Zarah ini cukup kecil untuk melepasi pertahanan semula jadi tubuh, memasuki jauh ke dalam tisu paru-paru malah aliran darah.

Budi Haryanto, profesor kesihatan alam sekitar di Universiti Indonesia, menjelaskan bahawa kesannya meliputi seluruh tubuh. Komponen kimia termasuk karbon hitam dan karbon monoksida mendap dalam organ penting seperti jantung, sistem saraf, paru-paru, saluran pencernaan, kulit, darah dan tulang. Pencemaran meluas ini membantu menjelaskan sebab ramai wanita Indonesia mengalami anemia, kerana logam berat daripada pembakaran sampah menghalang penghasilan sel darah merah dalam sumsum tulang. Jika tidak ditangani, Haryanto memberi amaran, pencemaran udara akibat pembakaran sampah menjadi pembunuh senyap yang menjejaskan kesihatan awam selama beberapa generasi.

Selain kebimbangan kesihatan serta-merta, karbon hitam bertindak sebagai bahan pencemar iklim yang kuat. Tidak seperti karbon dioksida, yang kekal di atmosfera selama berabad-abad, karbon hitam hanya berada di udara selama beberapa hari hingga beberapa minggu. Namun, dalam tempoh itu ia menyerap sinaran suria dan memanaskan udara sekeliling secara langsung, menghasilkan kesan pemanasan bagi setiap unit jisim yang jauh lebih kuat berbanding CO2. Didin Agustian Permadi, pensyarah kejuruteraan alam sekitar di Institut Teknologi Nasional yang mengkaji interaksi pencemaran udara dan iklim, berkata pelepasan ini berjangka hayat pendek, maka pengurangannya di punca boleh membawa manfaat terhadap iklim dan kualiti udara dalam tempoh yang agak singkat menjelang 2030.

Mengapa Komuniti Memilih untuk Membakar

Keputusan membakar sampah jarang sekali berpunca daripada sikap tidak peduli terhadap alam sekitar. Sebaliknya, ia timbul daripada gabungan rumit kekurangan prasarana, kekangan kewangan dan norma budaya yang menjadikan pembakaran seolah-olah satu-satunya pilihan yang boleh dilaksanakan. Di Bogor, selatan Jakarta, ketua unit kejiranan Erwinsyah berdepan dilema apabila penduduk membuang barangan besar seperti tilam lama dan kerusi rosak di tepi jalan. Jika dibiarkan, barangan itu membahayakan kanak-kanak yang berjalan ke sekolah. Agensi alam sekitar tempatan enggan mengutip sampah besar atau bukan organik sedemikian, menyebabkan Erwinsyah merasakan tiada pilihan lain.

Kalau kita bakar, sekurang-kurangnya ia sudah tiada. Ya, memang berbau. Tetapi saya terpaksa buat begitu. Tiada cara lain.

Masalah yang dihadapi Erwinsyah menggambarkan kegagalan struktur yang berulang di seluruh Indonesia. Kekangan kewangan memburukkan keadaan. Di kawasan kejiranannya yang mempunyai kira-kira 90 isi rumah, hanya 60% hingga 70% penduduk membayar yuran kutipan sampah bulanan sebanyak 15,000 rupiah (kurang daripada $1). Ada kalanya, Erwinsyah terpaksa menggunakan dana kejiranan atau wangnya sendiri untuk memastikan kutipan diteruskan. Bagi komuniti berpendapatan rendah, kebimbangan mengenai pencemaran udara atau perubahan iklim sering kali berada di bawah keutamaan berbanding keperluan untuk meneruskan kehidupan seharian.

Faktor budaya turut memainkan peranan. Ahli antropologi Sofyan Ansory, yang terlibat dalam projek perintis baharu untuk menangani isu ini, menjelaskan bahawa dari segi sejarah, pembakaran sampah melambangkan kerajinan dan sumbangan kepada komuniti apabila sampah isi rumah kebanyakannya terdiri daripada daun dan ranting. Kini, komposisi sampah telah berubah. Plastik, busa dan bahan sintetik mendominasi sampah isi rumah, lalu menghasilkan asap yang jauh lebih beracun apabila dibakar, namun kaitan budaya antara pembakaran dengan kebersihan masih kekal.

FIREFLIES: Pemantauan dan Penglibatan Komuniti

Menangani cabaran ini, Dietplastik Indonesia dengan sokongan kumpulan kempen peralihan tenaga ViriyaENB telah melancarkan projek perintis bernama FIREFLIES di tiga kawasan kejiranan di Jakarta dan bandar satelitnya, Bogor serta Depok. Inisiatif ini menggabungkan penyelidikan sosiobudaya, pendidikan komuniti dan penambahbaikan prasarana pengurusan sampah tempatan untuk menangani punca utama amalan pembakaran.

Penyelidik dari Universiti Indonesia mengkaji cara penduduk memahami dan mengurus sampah, dengan matlamat merangka intervensi yang bersesuaian dengan keadaan setempat dan bukannya mengenakan penyelesaian seragam. Projek itu juga merancang untuk memasang penderia kualiti udara berkos rendah bagi mengukur tahap pencemaran secara berterusan. Pemantauan dijangka menghasilkan data terperinci yang boleh diakses komuniti mulai bulan ini hingga akhir tahun.

Data pencemaran yang dapat dilihat turut mempunyai tujuan sosial. Pada masa ini, pembakaran sampah sering dibiarkan kerana jiran enggan menegur satu sama lain. Zakiyus Shadicky, ketua penyelidikan kanan di Dietplastik Indonesia, menjelaskan bahawa lonjakan pencemaran yang kelihatan semasa kegiatan pembakaran mungkin mendorong perbincangan dan berpotensi menimbulkan tekanan rakan sebaya dalam kalangan penduduk. Tanpa norma sosial yang menentang pembakaran, teknologi terbaik sekalipun tidak berguna, katanya. Intervensi pendidikan komuniti yang berasaskan kajian kawasan kejiranan dijangka dilaksanakan pada April dan Mei tahun ini.

Nurmayanti, pengawal kanan impak alam sekitar di Kementerian Alam Sekitar, menyambut baik inisiatif itu dengan menegaskan bahawa pengurangan sampah di punca dan perubahan sikap masyarakat penting bagi usaha pengurusan sampah serta pengurangan pelepasan negara. Sampah merupakan sumber pelepasan gas rumah hijau ketiga terbesar di Indonesia, selepas guna tanah dan tenaga, namun hanya segelintir orang mengaitkan sampah dengan perubahan iklim.

Alternatif Malang: Kutipan Menyeluruh

Ketika FIREFLIES menumpukan perhatian pada perubahan tingkah laku di kawasan kejiranan bandar yang padat, satu lagi projek perintis di Jawa Timur menunjukkan potensi penyelesaian prasarana yang menyeluruh. Alliance to End Plastic Waste (AEPW) telah melancarkan projek pengurusan sampah bersepadu di Kabupaten Malang yang meliputi kutipan isi rumah, pelupusan selamat dan kitar semula di empat kampung: Tulus Besar, Duwet Krajan, Wringin Anom dan Kenongo.

Projek itu bermula pada Mac 2025 dengan 2,300 isi rumah didaftarkan terlebih dahulu untuk menyertainya. Beca sampah yang diubah suai bergerak melalui jalan kampung yang sempit untuk mengutip sampah isi rumah dua kali seminggu. Penduduk mengasingkan sampah kepada pecahan organik dan bukan organik. Bahan yang boleh dikitar semula dijual kepada pengitar semula tempatan untuk menjana pendapatan bagi sistem itu, selain yuran kutipan. Pemodelan ekonomi menunjukkan 80% isi rumah di kawasan liputan perlu menyertai projek agar projek perintis itu berdaya maju dari segi kewangan.

Kempen perubahan tingkah laku dilaksanakan seiring dengan peluasan prasarana. Bimo Harimurti, Penasihat Program AEPW bagi Indonesia, menjelaskan bahawa ketika mengambil pekerja, mereka mengutamakan penduduk kampung untuk meningkatkan penglibatan dan memperkukuh rasa pemilikan komuniti. Ketua Kampung Duwet Krajan, Mulyo Siswanto, melaporkan bahawa penduduk telah mula mengubah tingkah laku mereka dan semakin kurang membuang sampah ke dalam longkang atau kawasan kejiranan.

Projek perintis Malang menyasarkan peluasan ke 12 kampung yang merangkumi kira-kira 18,000 isi rumah, dengan kutipan 750 tan sampah perbandaran sebulan dan kitar semula sekitar 20 tan plastik. Jika berjaya, kerajaan tempatan berharap dapat membangunkan model perniagaan mampan yang boleh ditiru oleh kabupaten lain, sekali gus menawarkan alternatif yang berdaya maju kepada pembuangan dan pembakaran sampah.

Usaha Prasarana Nasional Berdepan Tentangan Tempatan

Ketika projek perintis di peringkat komuniti diteruskan, kerajaan pusat Indonesia sedang memajukan program nasional bercita-cita tinggi untuk membina sehingga 33 loji tenaga daripada sampah di seluruh kepulauan itu. Peraturan Presiden 109/2025 yang dikeluarkan awal tahun ini menggantikan kerangka terdahulu dan menugaskan dana kekayaan negara baharu Indonesia, Danantara, untuk menyelaraskan perolehan dan pelaburan. Peraturan itu menetapkan harga pembelian elektrik tetap sebanyak $0.20 bagi setiap kWh selama 30 tahun, dengan utiliti negara PLN sebagai satu-satunya pembeli.

Namun, projek pembakaran sampah berskala besar berdepan tentangan ketara daripada komuniti. Kemudahan tenaga daripada sampah yang dirancang di kawasan kejiranan Tebet, Jakarta Selatan, terbantut selepas penduduk dan aktivis alam sekitar mengadakan bantahan. Muhammad Aminullah, aktivis WALHI Jakarta, memberi amaran tentang kemungkinan pelepasan dioksin dan kemerosotan kualiti udara di bandar yang sudah pun bergelut dengan pencemaran.

Kebimbangan mengenai kesan terhadap kesihatan mendapat sokongan daripada kajian terbaharu WALHI Jawa Timur di sekitar loji tenaga daripada sampah Benowo di Surabaya, kemudahan seumpamanya yang pertama dan terbesar di Indonesia. Pemantauan selama 54 hari antara November 2024 hingga Januari 2025 mendapati kualiti udara kerap melebihi had keselamatan Pertubuhan Kesihatan Sedunia. Kepekatan purata PM2.5 mencecah 26.78 µg/m³, dengan bacaan puncak mencapai 78 µg/m³, jauh melebihi ambang keselamatan harian WHO sebanyak 15 µg/m³.

Lonjakan paling ketara berlaku antara 8 pagi hingga 5 petang, ketika insinerator beroperasi.

Wahyu Eka Setyawan, pengarah eksekutif WALHI Jawa Timur, menjelaskan bahawa sukarelawan merekodkan peningkatan mendadak pada tahap PM2.5 dan PM10 apabila melalui kawasan berhampiran insinerator, khususnya apabila angin bertiup ke arah kawasan kediaman. Pegawai dan pengendali loji mempertikaikan dapatan ini, dengan menegaskan bahawa pemantauan yang diluluskan kerajaan tidak menunjukkan sebarang pelanggaran ambang, sambil enggan mendedahkan data itu kepada umum.

Projek Perintis Korporat Membawa Hasil Bercampur

Inisiatif pengurusan sampah sektor swasta telah menunjukkan potensi serta kelemahan penyelesaian teknikal. Pada 2021, Danone menubuhkan kemudahan kitar semula di Bali dengan kerjasama Reciki Solusi Indonesia, dengan matlamat memproses plastik bernilai rendah menjadi bahan api terbitan sampah (RDF). Namun, projek itu digantung pada April 2024 susulan aduan penduduk tempatan bahawa kemudahan tersebut, yang terletak beberapa meter dari rumah tanpa rundingan sewajarnya, menghasilkan asap beracun sehingga tingkap tidak dapat dibuka.

Yuyun Ismawati, pengerusi bersama International Pollutants Elimination Network (IPEN), melaporkan bahawa beberapa penduduk dimasukkan ke hospital akibat pelepasan daripada sisa plastik yang dileburkan. Briket yang dihasilkan itu dirancang untuk digunakan dalam dandang dobi dan barbeku makanan jalanan, meskipun pembakaran plastik secara terbuka membawa risiko kesihatan yang serius. Kemudahan itu akhirnya musnah dalam kebakaran, meninggalkan tanah yang tercemar.

Begitu juga, projek perintis kitar semula kimia sachet plastik oleh Unilever yang diwar-warkan secara meluas dan dilancarkan di Indonesia pada 2017, menghentikan operasinya secara senyap selepas dua tahun. Siasatan Global Alliance for Incinerator Alternatives (GAIA) mendedahkan bahawa potensi kitar semula yang rendah dan kegagalan teknologi menyebabkan loji itu hanya mampu memproses sachet satu lapisan untuk menghasilkan pembungkusan berbeza, dengan 40-60% bahan mentah sampah tertinggal sebagai sisa. Kemudahan itu, yang menelan belanja lebih 10 juta euro, gagal membuktikan bahawa sachet berbilang lapisan boleh dikitar semula berkali-kali seperti yang didakwa.

Walaupun menghadapi kemunduran ini, inisiatif korporat baharu terus muncul. Borouge dan Borealis baru-baru ini mengumumkan kajian kebolehlaksanaan bagi ekosistem pengurusan sampah beredar bersepadu sepenuhnya yang pertama di Indonesia untuk kitar semula poliolefin di Jawa Timur, dengan matlamat menukar sampah plastik menjadi bahan mentah bernilai bagi menghasilkan bahan kitar semula berkualiti tinggi.

Teknologi Asing, Cabaran Tempatan

Ketika Indonesia meningkatkan skala pemprosesan sampah, negara itu berdepan kemasukan teknologi dan kepakaran daripada syarikat Eropah dan Jepun yang mencari pasaran baharu selepas pasaran negara asal mereka tepu. Jepun sahaja mempunyai lebih 1,500 insinerator, manakala negara Eropah seperti Jerman, Sweden dan Denmark membakar puluhan juta tan sampah perbandaran setiap tahun. Syarikat termasuk Hitachi Zosen, Marubeni dan JFE Engineering kini aktif di seluruh Asia Tenggara.

Namun, kumpulan alam sekitar memberi amaran bahawa teknologi tenaga daripada sampah yang direka untuk aliran sampah Eropah atau Jepun mungkin tidak sesuai dengan keadaan Indonesia. Di negara maju, sampah organik merangkumi hanya 10-20% daripada sampah perbandaran, manakala sistem pengasingan canggih mengehadkan bahan yang tidak boleh dibakar. Di Indonesia, sampah organik boleh membentuk 50% atau lebih daripada aliran sampah, dengan sistem pengasingan rasmi yang terhad. Pembakaran sampah organik basah memerlukan suhu lebih tinggi dan sering memerlukan bahan api tambahan, biasanya plastik, untuk mengekalkan kecekapan pembakaran.

Perbezaan ini menimbulkan kebimbangan bahawa loji tenaga daripada sampah di Indonesia boleh mengunci permintaan terhadap sampah plastik selama beberapa dekad, sekali gus menjejaskan usaha kitar semula dan matlamat ekonomi kitaran. Janek Vähk dari Zero Waste Europe berkata tenaga yang dihasilkan oleh insinerator sekurang-kurangnya 1.5 hingga dua kali lebih intensif gas rumah hijau berbanding pembakaran gas asli, menjadikannya kaedah penghasilan tenaga yang paling memberi kesan kepada iklim apabila plastik terlibat.

Melibatkan Sektor Tidak Formal

Di tengah-tengah perdebatan mengenai penyelesaian berteknologi tinggi, beberapa projek perintis memberi tumpuan pada penambahbaikan sistem pengurusan sampah tidak formal yang sedia ada. Satu projek yang disokong Climate and Clean Air Coalition sedang berusaha di Bandung untuk mengintegrasikan pemungut sampah tidak formal ke dalam sistem pengurusan sampah organik. Inisiatif itu menyasarkan pengalihan 11,000 tan sampah organik dari tapak pelupusan sampah, sambil menunjukkan model perniagaan yang merangkumi dan bukannya menggantikan pekerja tidak formal.

Pendekatan ini menangani kelemahan kritikal dalam rancangan tenaga daripada sampah nasional. Pemungut sampah tidak formal Indonesia menjadi tulang belakang ekonomi kitar semula semasa, memperoleh upah minimum sambil bekerja tujuh hari seminggu. Pembakaran sampah berskala besar boleh menyebabkan mereka kehilangan mata pencarian sekiranya peranan mereka tidak dirasmikan dalam sistem baharu. Analisis Asia Times memberi amaran bahawa jika pemungut sampah tidak disepadukan ke dalam struktur pengurusan sampah rasmi, kos kemanusiaan akibat pemodenan boleh mencetuskan ketegangan yang menjejaskan pelaksanaan dasar.

Projek perintis Bandung, bersama projek seumpamanya di Valparaíso, Chile, dan Durban, Afrika Selatan, bertujuan meningkatkan keupayaan pekerja sektor tidak formal untuk mengekalkan operasi mereka dari segi kewangan sambil mengurangkan pelepasan metana daripada sampah organik. Kejayaan projek perintis ini boleh menyediakan model bagi strategi sampah Indonesia yang lebih luas, dengan mengimbangi kemajuan teknologi dan keterangkuman sosial.

Perkara Utama

• 57% isi rumah Indonesia membakar sampah walaupun dilarang undang-undang, lalu membebaskan karbon hitam beracun dan bahan zarahan yang dikaitkan dengan penyakit pernafasan, masalah kardiovaskular dan anemia.
• Projek perintis FIREFLIES di Jakarta, Bogor dan Depok menggabungkan pemantauan kualiti udara secara langsung dengan penglibatan komuniti untuk mengubah amalan pembakaran di peringkat kawasan kejiranan.
• Di Kabupaten Malang, Jawa Timur, Alliance to End Plastic Waste sedang menguji sistem kutipan bersepadu yang memerlukan penyertaan 80% isi rumah untuk mencapai daya maju ekonomi di 12 kampung.
• Peraturan Presiden 109/2025 mewujudkan kerangka nasional bagi sehingga 33 loji tenaga daripada sampah yang diselaraskan oleh dana kekayaan negara Danantara, dengan tarif elektrik tetap sebanyak $0.20/kWh.
• Tentangan komuniti telah membantutkan projek di kawasan kejiranan Tebet, Jakarta, dan mencetuskan amaran kesihatan di sekitar loji Benowo yang beroperasi di Surabaya. Pemantauan bebas di situ merekodkan kualiti udara melebihi had keselamatan WHO.
• Projek perintis korporat menghadapi kemunduran, termasuk kemudahan RDF Danone di Bali yang gagal dan loji kitar semula kimia Unilever yang ditinggalkan, sementara inisiatif baharu oleh Borouge dan Borealis berhasrat membangunkan ekosistem kitar semula poliolefin.
• Kumpulan alam sekitar memberi amaran bahawa teknologi insinerasi Eropah dan Jepun mungkin tidak sesuai untuk aliran sampah Indonesia yang kandungan organiknya tinggi, sekali gus berpotensi mengukuhkan kebergantungan pada plastik dan menghasilkan pelepasan gas rumah hijau yang melebihi penjanaan tenaga daripada bahan api fosil.