Terkejut Melihat Harga di Kaunter Daftar Masuk
Jennifer merenung skrin telefonnya dengan tidak percaya. Pekerja sektor swasta yang berpangkalan di Jakarta itu kerap ke Medan atas urusan kerja dan sudah biasa menempah penerbangan domestik pada saat-saat akhir tanpa berbelanja besar. Namun, rutin itu berubah minggu lalu. Tiket kelas ekonomi dari Lapangan Terbang Antarabangsa Kualanamu di Sumatera Utara ke Lapangan Terbang Soekarno-Hatta di Tangerang naik daripada kira-kira 1.6 juta rupiah kepada 1.9 juta rupiah (AS$93 hingga AS$111), kemudian mencecah 2.5 juta rupiah. Tambang kelas perniagaan pula melonjak kepada antara 8 juta dengan 14 juta rupiah.
Kandungan
"Di luar musim puncak, biasanya anda masih boleh membeli tiket pada hari yang sama," kata Jennifer, yang meminta nama sebenarnya tidak didedahkan kerana tidak mendapat kebenaran majikannya untuk bercakap kepada media. Sebaliknya, dia mendapati dirinya sukar mendapatkan sebarang tempat duduk sehingga terpaksa menangguhkan perjalanan pulang selama dua hari. Pengalamannya mencerminkan bantahan di seluruh negara apabila pengembara Indonesia berdepan kenaikan tambang penerbangan sehingga 50%, jauh melebihi julat 9% hingga 13% yang diunjurkan kerajaan.
Puncanya ialah gabungan konflik geopolitik, ketidaktentuan mata wang dan pelarasan kawal selia. Pada 6 April 2026, pihak berkuasa Indonesia meluluskan kenaikan mendadak had surcaj bahan api, menetapkannya pada 38% bagi pesawat jet dan kipas, berbanding 10% bagi pesawat jet dan 25% bagi pesawat turboprop sebelum ini. Langkah itu diambil selepas harga bahan api jet melonjak lebih 70% dalam tempoh sebulan, didorong konflik berterusan di Timur Tengah dan kesannya terhadap pasaran tenaga global.
Punca Kenaikan Harga
Untuk memahami sebab harga tiket meningkat begitu mendadak, kita perlu melihat formula rumit yang mengawal tambang penerbangan domestik Indonesia. Kerajaan menetapkan had harga maksimum berdasarkan jarak bagi laluan yang boleh dikenakan oleh syarikat penerbangan. Dalam kerangka ini, syarikat penerbangan boleh mengenakan surcaj bahan api, iaitu fi tambahan khusus untuk mengimbangi turun naik kos bahan api turbin penerbangan (avtur). Surcaj ini bukan ditetapkan sewenang-wenangnya; pengiraannya berdasarkan formula yang ditentukan Kementerian Pengangkutan.
Bahan api jet lazimnya merangkumi kira-kira 40% daripada jumlah kos operasi penerbangan. Apabila syarikat tenaga milik negara, Pertamina, menaikkan harga bagi tempoh 1 hingga 30 April, kesannya serta-merta dan besar. Di Lapangan Terbang Soekarno-Hatta, harga bahan api jet domestik meningkat daripada 13,656.51 rupiah seliter pada Mac kepada 23,551.08 rupiah seliter pada April, iaitu kenaikan lebih 72%. Bagi laluan antarabangsa, kenaikannya lebih tinggi, melonjak 80.32% kepada kira-kira AS$1.34 seliter.
Menteri Penyelaras Hal Ehwal Ekonomi Airlangga Hartarto mengumumkan had surcaj 38% pada 6 April, sambil menjelaskan bahawa perbezaan kadar terdahulu antara pesawat jet dengan pesawat kipas telah diseragamkan. "Sebelum ini, surcaj dihadkan pada 10% bagi pesawat jet dan 25% bagi pesawat kipas. Kini, kadarnya diseragamkan pada 38%," katanya dalam sidang media. Persatuan Pengangkutan Udara Nasional Indonesia (INACA) pada awalnya meminta kenaikan 15%, tetapi kerajaan memilih pelarasan yang lebih besar sebagai tindak balas terhadap tekanan luar biasa ke atas kedudukan kewangan syarikat penerbangan.
Penganalisis penerbangan Alvin Lie mengira bahawa kenaikan surcaj daripada 10% kepada 38% secara logiknya membawa kepada kenaikan harga tiket sekurang-kurangnya 28%. Walaupun dengan langkah mitigasi tambahan daripada kerajaan, mengehadkan kenaikan akhir kepada julat sasaran 13% terbukti mustahil dari segi matematik tanpa subsidi besar.
Janji Dasar Berdepan Realiti
Kerajaan cuba mengurangkan kesan kenaikan itu melalui pakej campur tangan fiskal. Langkah utamanya ialah keputusan menanggung cukai nilai tambah (VAT) 11% bagi tiket kelas ekonomi selama dua bulan, iaitu subsidi yang dikenali di Indonesia sebagai PPN DTP (VAT ditanggung kerajaan). Nilai langkah ini dianggarkan sekitar 1.3 trilion rupiah sebulan dalam hasil yang dilepaskan. Selain itu, duti import alat ganti pesawat dimansuhkan, dengan kos kepada negara kira-kira 500 bilion rupiah setahun.
Dengan langkah-langkah ini, Airlangga berkata kerajaan menjangkakan "kenaikan harga tiket kekal dalam julat 9% hingga 13%." Namun, penumpang seperti Jennifer menyaksikan kenaikan 50% atau lebih. Jurang itu berpunca daripada kelewatan penting dalam pelaksanaan. Kementerian Pengangkutan mengeluarkan Keputusan Menteri No. 83/2026 yang membenarkan surcaj bahan api 38%, tetapi Kementerian Kewangan masih belum menyalurkan subsidi VAT yang dijanjikan ketika syarikat penerbangan mula melaraskan harga.
Setakat ini, satu-satunya peraturan yang berkuat kuasa ialah surcaj bahan api 38% di bawah Keputusan Menteri No. 83/2026. Belum ada peraturan bertulis baharu daripada Kementerian Kewangan,
Setiausaha Agung INACA Bayu Sutanto menjelaskan jurang ini kepada wartawan, sambil menyatakan bahawa ketiadaan dokumen berkenaan mewujudkan kekosongan sementara yang menyebabkan syarikat penerbangan mengenakan surcaj tanpa pelepasan cukai sebagai pengimbang. Penganalisis penerbangan Lie menjelaskan bahawa pengiraannya masih mencabar walaupun subsidi VAT 11% sudah diberikan. "Satu-satunya langkah yang memberi kesan langsung kepada pengguna ialah pemansuhan VAT 11% ke atas tiket. Jika ditolak daripada kenaikan 28%, anda masih berdepan kenaikan 17%," katanya.
Pemansuhan duti import alat ganti menawarkan kelegaan jangka panjang dan berpotensi mengurangkan kos penyelenggaraan sekitar 5%, tetapi Lie mengingatkan bahawa manfaat itu terlebih dahulu dinikmati penyedia penyelenggaraan, pembaikan dan baik pulih (MRO). Penjimatan itu mungkin mengambil masa dua hingga tiga bulan untuk diterjemahkan kepada harga tiket pengguna.
Syarikat Penerbangan Kurangkan Laluan Ketika Kerugian Meningkat
Tekanan kewangan terhadap syarikat penerbangan Indonesia bukan sekadar berpunca daripada kos bahan api. Rupiah merosot daripada kira-kira 14,100 bagi setiap dolar AS pada 2019 kepada hampir 17,000 pada awal 2026, sekali gus mewujudkan ketidakpadanan besar bagi syarikat penerbangan yang menanggung kira-kira 70% perbelanjaan operasi dalam dolar, sedangkan hasil kebanyakannya diperoleh dalam mata wang tempatan. Syarikat penerbangan nasional Garuda Indonesia mencatatkan kerugian bersih 5.4 trilion rupiah pada 2025, hampir lima kali ganda berbanding tahun sebelumnya, sebelum krisis bahan api terbaharu berlaku.
Berikutan tekanan ini, syarikat penerbangan mengurangkan kapasiti. AirAsia mengumumkan bahawa pihaknya "melaraskan kekerapan penerbangan di beberapa laluan," dengan mengutamakan operasi yang mencatatkan prestasi paling kukuh tanpa menyatakan laluan tertentu. Pemangku Presiden Pengarah Achmad Sadikin menyifatkan perubahan ini sebagai penyesuaian yang perlu. "Kami memahami bahawa industri penerbangan kini berdepan keadaan yang sentiasa berubah. Oleh itu, kami melaksanakan pelarasan operasi secara berperingkat bagi memastikan operasi kekal sihat, adaptif dan mampu memberikan perkhidmatan terbaik kepada orang ramai," katanya dalam satu kenyataan.
Bayu dari INACA berkata syarikat penerbangan mungkin mengurangkan kekerapan atau menggantung sementara laluan tertentu kerana tempoh sehingga Mei lazimnya musim lengang dengan permintaan yang lebih rendah. Penumpang terjejas ditawarkan pampasan termasuk penjadualan semula percuma dalam tempoh 30 hari, kredit perjalanan atau bayaran balik. Sementara itu, Garuda Indonesia memberi tumpuan kepada laluan yang mencatat jumlah penumpang tinggi, seperti musim haji yang bakal tiba. Syarikat itu mengerahkan 15 pesawat berbadan lebar untuk membawa lebih 102,000 jemaah bermula 21 April, meskipun berdepan kemerosotan kewangan yang lebih luas.
Keadaan ini mencerminkan pendekatan yang disifatkan penganalisis sebagai "berkongsi beban", iaitu tanggungan dibahagikan antara syarikat penerbangan, penumpang dan kerajaan. "Bagi mengelakkan syarikat penerbangan dan penumpang menanggung sepenuhnya kesannya, kerajaan memansuhkan VAT 11%, sekali gus melepaskan hampir 1.5 trilion rupiah hasil tiket setiap bulan," jelas Lie. Menteri Penyelaras Airlangga mengakui bahawa "tiada penyelesaian mudah," sambil menyatakan Indonesia bukan satu-satunya negara yang berdepan cabaran ini.
Pengembara Menilai Semula Pilihan
Kenaikan tambang mengubah corak perjalanan di seluruh kepulauan itu. Warganet Indonesia membanjiri media sosial dengan aduan, dan ada yang membatalkan atau menangguhkan perjalanan sepenuhnya. Seorang pengguna Threads, Dion Haryadi, menulis pada 7 April bahawa tiket Batam ke Jakarta dengan Batik Air meningkat daripada harga biasa 1.5 juta rupiah kepada kira-kira 2.4 juta rupiah. Ada juga yang mendapati perjalanan ke luar negara kini boleh menjadi lebih murah berbanding perjalanan domestik.
Jennifer mendapati tambang perjalanan dari Medan ke Jakarta melalui Kuala Lumpur, Malaysia, lebih murah berbanding laluan domestik yang transit di Padang, yang berharga lebih 3 juta rupiah. "Ketika itu, tiada penerbangan domestik terus ke Jakarta, tetapi saya tidak membawa pasport untuk transit di Kuala Lumpur," katanya, menggambarkan betapa tidak masuk akalnya perbezaan harga tersebut.
Pakar pelancongan Azril Azahari dari Universiti Trisakti memberi amaran bahawa destinasi domestik semakin kurang berdaya saing dari segi harga berbanding pilihan di luar negara. "Penerbangan ke Singapura boleh jadi lebih murah berbanding perjalanan ke Raja Ampat, Pulau Komodo atau malah Bali," katanya. Jika harga tidak kembali ke paras yang berdaya saing, daya tarikan pelancongan Indonesia boleh merosot ketika persaingan serantau semakin sengit.
Penganalisis pengangkutan Revy Petragradia dari Persatuan Pengangkutan Indonesia (MTI) menjangkakan pengembara akan menjadi lebih selektif, sekali gus berpotensi menyebabkan jumlah penumpang udara merosot 10% hingga 15%. "Perjalanan perniagaan mungkin diteruskan seperti biasa, tetapi penumpang kelas ekonomi dan mereka yang melakukan perjalanan jarak dekat pasti akan berfikir dua kali. Peralihan daripada pengangkutan udara kepada darat atau laut berkemungkinan berlaku bagi laluan yang lebih pendek," jelasnya.
Kemerosotan permintaan ini berlaku pada waktu yang amat mencabar bagi syarikat penerbangan yang sudah terkesan oleh langkah penjimatan kerajaan. Sejak hujung 2024, pihak berkuasa mengehadkan perjalanan rasmi sebagai sebahagian daripada usaha lebih luas untuk mengurangkan perbelanjaan negara. Menteri Kewangan Purbaya Yudhi Sadewa mengumumkan minggu lalu bahawa kerajaan menyasarkan penjimatan antara 121.2 trilion dengan 130.2 trilion rupiah tahun ini, dengan memberi tumpuan kepada perbelanjaan tidak penting termasuk perjalanan rasmi.
Faktor Global Cetuskan Gejolak Serantau
Krisis penerbangan Indonesia tidak boleh dipisahkan daripada konteks geopolitik yang lebih luas. Konflik di Timur Tengah, khususnya perang yang melibatkan Iran dan kesannya terhadap Selat Hormuz, mencetuskan gelombang kejutan di pasaran tenaga global. Kira-kira satu perlima daripada minyak dan gas asli cecair dunia yang digunakan setiap hari melalui laluan air yang sempit ini, dengan lebih 80% daripadanya menuju ke Asia.
Platts, sebahagian daripada S&P Global Energy, menganggarkan harga langsung penanda aras bahan api jet/minyak tanah FOB Singapura pada AS$228.76 setong pada 6 April, kekal melebihi AS$200 bagi sesi dagangan keenam berturut-turut. Jurang harga produk itu berbanding minyak mentah berada sekitar AS$100 setong, menandakan bekalan bahan api bertapis yang sangat terhad. Harga ini mencetuskan gangguan operasi bagi syarikat penerbangan di seluruh dunia.
Di seluruh Asia Tenggara, kerajaan mengambil langkah yang berbeza-beza. Filipina menaikkan surcaj bahan api kepada Tahap 8, yang membolehkan fi antara 253 hingga 6,208.98 peso Filipina bergantung pada jarak, dan mengisytiharkan darurat tenaga negara. Di Vietnam, lebih 60% syarikat penerbangan melaksanakan kenaikan tambang atau surcaj bahan api antara 5% hingga 20%. Thailand mengenakan surcaj bahan api khas bagi laluan tertentu, manakala Singapura menangguhkan rangka kerja levi bahan api penerbangan mampan selama enam bulan bagi mengurus tekanan kos.
Bank Pembangunan Asia memberi amaran bahawa senario konflik berpanjangan dengan kenaikan harga berterusan hingga awal 2027 boleh mengurangkan pertumbuhan ekonomi sehingga 1.3% bagi negara membangun di rantau Asia Pasifik. Willie Walsh, pengarah Persatuan Pengangkutan Udara Antarabangsa (IATA), memberi amaran bahawa bekalan dan harga bahan api jet akan mengambil masa berbulan-bulan untuk kembali stabil, walaupun gencatan senjata di Timur Tengah kekal. "Saya tidak fikir keadaan itu akan pulih dalam masa beberapa minggu," katanya.
Kembali ke Indonesia, ketidaktentuan tentang tempoh subsidi VAT akan diteruskan menambah satu lagi lapisan risiko kepada syarikat penerbangan. Revy dari MTI berkata ketidaktentuan ini memaksa syarikat penerbangan membuat anggaran kos masa depan secara konservatif. Beliau mencadangkan kerajaan boleh memperkukuh sektor ini melalui pakej perjalanan bersepadu yang menggabungkan penerbangan, penginapan dan aktiviti pelancongan, dengan kerjasama Kementerian Pelancongan dan Ekonomi Kreatif.
Perkara Utama
- Indonesia menaikkan had maksimum surcaj bahan api kepada 38% bagi semua jenis pesawat, berbanding 10% untuk pesawat jet dan 25% untuk pesawat turboprop sebelum ini.
- Harga bahan api jet di Lapangan Terbang Soekarno-Hatta melonjak 72.45% dalam tempoh sebulan, daripada 13,656.51 rupiah kepada 23,551.08 rupiah seliter.
- Penumpang melaporkan kenaikan tambang penerbangan domestik sehingga 50%, jauh melebihi julat 9% hingga 13% yang diunjurkan kerajaan.
- Jurang antara sasaran rasmi dengan realiti sebahagiannya berpunca daripada kelewatan Kementerian Kewangan menyalurkan subsidi VAT yang dijanjikan.
- Syarikat penerbangan mengurangkan kekerapan penerbangan dan menggantung laluan; AirAsia mengesahkan pelarasan operasi di beberapa laluan domestik dan antarabangsa.
- Tekanan mata wang memburukkan krisis: 70% kos operasi syarikat penerbangan ditetapkan dalam dolar, sedangkan hasil diperoleh dalam rupiah. Nilai rupiah merosot daripada 14,100 kepada hampir 17,000 bagi setiap dolar sejak 2019.
- Syarikat penerbangan nasional Garuda Indonesia mencatatkan kerugian bersih 5.4 trilion rupiah pada 2025, hampir lima kali ganda kerugian tahun sebelumnya.
- Penganalisis menjangkakan jumlah penumpang udara merosot 10% hingga 15% apabila pengembara beralih kepada pengangkutan darat atau laut bagi perjalanan jarak dekat.
- Krisis ini mencerminkan tekanan global: harga bahan api jet melebihi AS$200 setong akibat konflik di Timur Tengah dan gangguan di Selat Hormuz yang menjejaskan rantaian bekalan Asia.
- Langkah mitigasi kerajaan termasuk menanggung VAT bernilai 1.3 trilion rupiah sebulan dan memansuhkan duti import alat ganti pesawat yang berjumlah 500 bilion rupiah setahun.
