Pos Strategik dalam Perang Teknologi Global
Di sebuah kemudahan perindustrian di Gebeng, berhampiran bandar pesisir Kuantan di timur Malaysia, para pekerja memuatkan bertan-tan mineral nadir bumi ke dalam beg industri untuk dihantar ke pasaran global. Setiap beg mengandungi campuran bernilai kira-kira US$100,000 (RM395,534.24), mewakili antara bentuk kekayaan paling tertumpu dalam sektor pembuatan moden. Beg-beg ini mengandungi neodimium-praseodimium (NdPr), komponen penting dalam magnet berprestasi tinggi yang menggerakkan segala-galanya daripada telefon pintar dan kenderaan elektrik hingga jet pejuang dan turbin angin. Kemudahan yang dikendalikan oleh gergasi perlombongan Australia, Lynas Rare Earths itu, telah menjadi loji pemprosesan nadir bumi tunggal terbesar di dunia di luar China. Sejak 2012, loji itu memproses bahan dari lombong Mount Weld milik syarikat tersebut di Australia Barat.
Kandungan
Lynas Advanced Materials Plant (LAMP) kini mengendalikan 11 daripada 17 unsur nadir bumi, dengan rancangan pengembangan besar-besaran sedang dilaksanakan. Syarikat itu, yang disokong taikun perlombongan Australia Gina Rinehart dan mencatatkan pendapatan suku tahunan rekod, telah meletakkan kemudahan di Malaysia ini sebagai nod penting dalam rantaian bekalan global yang semakin terancam oleh ketegangan geopolitik. Dari Gebeng, serbuk logam yang telah ditulenkan dihantar ke Pelabuhan Klang sebelum dibawa ke Jepun, tempat bahan itu dijadikan magnet berprestasi tinggi untuk industri maju termasuk elektronik dan aeroangkasa. Rantaian bekalan ini merupakan antara beberapa alternatif berdaya maju kepada penguasaan China, yang kini mengawal kira-kira 90 peratus pemprosesan nadir bumi global, manakala Lynas menguasai kira-kira 10 peratus bahagian pasaran.
Ketua Pegawai Eksekutif Amanda Lacaze menegaskan bahawa mencabar cengkaman Beijing memerlukan komitmen berterusan. China membina kejayaannya dengan melaksanakan pelan perindustrian yang jelas, katanya kepada AFP semasa lawatan media yang jarang diadakan ke kompleks loji kimia itu. Untuk mencabar penguasaan China, kita memerlukan disiplin, fokus dan perancangan yang jelas. Kepentingannya melangkaui persaingan komersial hingga ke ranah keselamatan negara, kerana nadir bumi telah menjadi titik panas dalam perang perdagangan yang berterusan antara Amerika Syarikat dan China.
Kepentingan strategik kemudahan ini semakin meningkat apabila Beijing menunjukkan kesediaannya menggunakan kawalan terhadap mineral kritikal ini sebagai pengaruh. Pada Oktober 2025, China mengehadkan eksport nadir bumi, menggegarkan pasaran dan menyukarkan rantaian bekalan sehingga mencapai perjanjian sementara dengan Washington. Dengan satu lagi sidang kemuncak antara Presiden AS Donald Trump dan Presiden China Xi Jinping dijadualkan pada pertengahan Mei, keselamatan bekalan nadir bumi kekal sebagai perkara utama dalam diplomasi global.
Mencabar Monopoli Nadir Bumi Berat
Lynas mencatat pencapaian bersejarah pada Mei 2025 apabila menjadi syarikat pertama di luar China yang menghasilkan oksida nadir bumi berat pada skala komersial. Kemudahan itu berjaya menghasilkan disprosium, diikuti terbium pada Jun dan samarium pada Mac 2026, sekali gus mencabar monopoli Beijing dengan ketara. Unsur nadir bumi berat ini penting untuk aplikasi suhu tinggi dalam sistem pemacu kenderaan elektrik dan sistem pertahanan maju, namun sehingga baru-baru ini, tiada pengeluaran komersial di luar China.
Pencapaian teknikal ini membawa kepentingan geopolitik yang besar. China bukan sahaja menguasai nadir bumi ringan, malah hampir semua pemprosesan nadir bumi berat, sekali gus memberi Beijing pengaruh unik terhadap teknologi penting untuk peralihan tenaga dan peperangan moden. Litar pemisahan baharu di kemudahan Malaysia itu, yang mula beroperasi dengan pelaburan AS$25 juta, mampu memproses sehingga 1,500 tan setahun sebatian nadir bumi berat campuran. Kapasiti ini merangkumi pekatan SEGH (samarium, europium, gadolinium, holmium) dan akhirnya akan diperluas untuk merangkumi yttrium dan lutetium, yang digunakan dalam pengimejan perubatan, terapi kanser dan laser keadaan pepejal.
Ketua Pegawai Operasi Pol Le Roux menghuraikan perkembangan teknikal itu dalam temu bual baru-baru ini di kemudahan tersebut. Langkah pertama ialah membuktikan bahawa kami mampu mengekstrak nadir bumi berat, katanya. Kami membuktikannya dengan disprosium pada Mei tahun lalu, terbium pada Jun dan samarium bulan lalu. Kami memulakan kejuruteraan terperinci bagi kemudahan pemisahan nadir bumi berat sepenuhnya yang akan membolehkan kami mengekstrak apa-apa nadir bumi yang diperlukan pasaran. Syarikat itu menjangkakan rangkaian penuh keupayaan pengekstrakan akan tersedia di tapak Gebeng menjelang akhir 2027.
Pengembangan ini menangani kelemahan kritikal dalam rantaian bekalan bukan China. Magnet NdFeB berprestasi tinggi memerlukan sedikit nadir bumi berat seperti disprosium dan terbium untuk berfungsi pada suhu tinggi di dalam motor kenderaan elektrik. Tanpa bahan tambahan ini, magnet kehilangan sifat kemagnetannya di bawah tekanan haba, menjadikannya tidak sesuai untuk sistem pemacu maju. Kejayaan Lynas bermakna pengeluar automotif dan pertahanan Barat kini mempunyai sumber alternatif bagi bahan yang sebelum ini dikenakan sekatan eksport.
Papan Catur Geopolitik: Malaysia Mengimbangi Kepentingan Berisiko Tinggi
Malaysia berdepan ruang diplomatik yang semakin sempit ketika kuasa-kuasa besar bersaing untuk mempengaruhi sektor nadir bumi. Ketika Lynas mewakili rantaian bekalan yang sejajar dengan Barat, China pada masa sama bergerak untuk mengukuhkan kedudukannya dalam sektor nadir bumi domestik Malaysia yang masih baharu. Semasa lawatan Presiden China Xi Jinping ke Malaysia pada April, beliau dilaporkan menawarkan bantuan teknikal dalam pemprosesan nadir bumi. Reuters pula melaporkan perbincangan berterusan antara Khazanah Nasional (dana pelaburan strategik Malaysia) dengan sebuah firma milik kerajaan China berhubung kemungkinan kerjasama pemprosesan nadir bumi.
Penglibatan dua hala ini mencerminkan kedudukan Malaysia yang rumit. Negara ini dianggarkan memiliki 16.2 juta tan deposit nadir bumi bernilai kira-kira RM747.2 bilion (AS$175 bilion), namun tidak mempunyai teknologi canggih untuk melombong dan memproses sumber tersebut pada skala besar. Pelan Transformasi Industri Mineral Negara 2021-2030 kerajaan menyasarkan pembangunan ekosistem daripada lombong hingga magnet, dengan sasaran pengeluaran nadir bumi tahunan sebanyak 30,000 tan menjelang 2030 dan pewujudan 4,000 pekerjaan. Namun, veteran industri menyatakan China mengambil masa berdekad-dekad untuk membina ekosistemnya, menunjukkan sasaran Malaysia mungkin terlalu optimistik tanpa perkongsian teknologi asing yang besar.
Amerika Syarikat giat mendekati Malaysia sebagai sebahagian strategi mengurangkan risiko. Pada Oktober 2025, Perdana Menteri Anwar Ibrahim menandatangani memorandum persefahaman dengan Presiden Trump yang memastikan tiada sekatan dikenakan terhadap eksport nadir bumi ke Amerika Syarikat. Perjanjian ini, bersama kehadiran kemudahan Lynas yang disokong Australia dan Jepun, meletakkan Malaysia sebagai nod yang berpotensi berkecuali tetapi penting dalam rantaian bekalan global yang semakin berpecah.
Jepun mengekalkan hubungan yang amat rapat dengan Lynas susulan pertikaian nadir bumi China-Jepun yang mencetuskan kebimbangan pada 2010, apabila Beijing menghentikan sementara penghantaran berikutan ketegangan wilayah. Pada awal 2026, Lynas melanjutkan perjanjian bekalannya dengan Japan Australia Rare Earths (JARE) hingga 2038, dengan komitmen membekalkan 5,000 tan NdPr setahun serta 75 peratus daripada semua oksida nadir bumi berat kepada industri Jepun. Perjanjian itu menetapkan harga lantai NdPr sebanyak AS$110 sekilogram yang dikaitkan dengan pasaran, dengan mekanisme perkongsian keuntungan jika harga melebihi AS$150 sekilogram. Sojitz Corporation, syarikat dagangan Jepun, mula mengimport nadir bumi berat yang ditulenkan Lynas pada Oktober 2025, dengan sasaran memenuhi kira-kira 30 peratus daripada jumlah permintaan Jepun.
Penelitian Alam Sekitar dan Syarat Kawal Selia
Walaupun penting dari segi strategik, kemudahan Lynas berdepan bantahan berterusan berkaitan alam sekitar sejak pembinaannya bermula pada 2007. Penduduk setempat dan aktivis membangkitkan kebimbangan mengenai pengurusan sisa radioaktif, sambil membandingkannya dengan sebuah kilang penapisan nadir bumi terdahulu berhampiran Ipoh yang dikendalikan Mitsubishi. Kilang itu ditutup pada 1992 susulan aduan kesihatan dan masalah pencemaran tapak yang memerlukan kerja pembersihan selama bertahun-tahun. Kempen Selamatkan Malaysia Hentikan Lynas menganjurkan bantahan berterusan dan mempersoalkan mengapa kemudahan itu tidak dibina di Australia jika prosesnya benar-benar selamat.
Pada Mac 2026, Jabatan Tenaga Atom Malaysia memperbaharui lesen operasi Lynas selama 10 tahun, tetapi mengenakan syarat baharu yang ketat. Syarikat itu mesti menghentikan semua kegiatan yang menghasilkan sisa radioaktif dalam tempoh lima tahun dari tarikh pembaharuan lesen dan merawat sisa penulenan larut lesap air sedia ada supaya tidak lagi radioaktif. Tiada kemudahan pelupusan kekal baharu akan diluluskan selepas tempoh peralihan ini. Kompromi kawal selia ini membolehkan operasi diteruskan sambil menangani kebimbangan mengenai sisa dalam jangka panjang.
Lynas menegaskan bahawa hasil sampingannya tidak toksik dan selamat. Syarikat itu menyatakan proses penapisan menghasilkan gipsum yang kaya dengan magnesium dan fosfat besi dengan kandungan bahan radioaktif semula jadi yang sangat rendah, dan bahan tersebut disimpan di kemudahan pelupusan kekal yang dibina untuk mengelakkan kesan terhadap alam sekitar. Agensi Tenaga Atom Antarabangsa (IAEA) menilai kilang di Kuantan dan memutuskan bahawa ia memenuhi semua piawaian keselamatan, serta menyifatkannya sebagai kemudahan canggih dan direka bentuk dengan baik. Namun, kepercayaan kekal sebagai isu utama bagi masyarakat setempat, yang menyatakan bahawa Australia Barat enggan menerima semula bahan buangan itu meskipun tahap keradioaktifannya rendah.
Cabaran alam sekitar bukan hanya melibatkan Lynas, tetapi juga cita-cita Malaysia yang lebih luas dalam sektor nadir bumi. Operasi perlombongan haram di kawasan berdekatan telah mencemarkan anak sungai Mekong dengan arsenik dan kadmium, sekali gus menonjolkan risiko penguatkuasaan peraturan yang tidak mencukupi. Ketika Malaysia membangunkan deposit nadir bumi domestiknya, kemungkinan menggunakan kaedah larut lesap in-situ seperti yang diamalkan di selatan China, kumpulan alam sekitar memberi amaran bahawa suntikan bahan kimia ke dalam ekosistem yang sensitif boleh mencetuskan krisis pencemaran baharu. Bantahan aktivis dan nelayan menimbulkan risiko besar terhadap kelulusan permit yang boleh melengahkan atau menghentikan projek masa depan.
Cita-cita Malaysia dalam Sektor Nadir Bumi Domestik
Ketika memproses bijih Australia di Gebeng, Malaysia juga bercita-cita membangunkan rizab nadir buminya sendiri yang besar. Kajian tinjauan Jabatan Mineral dan Geosains pada 2024 mengenal pasti deposit tanah liat penjerapan ion yang ketara di seluruh Semenanjung Malaysia, dengan geologi yang berpotensi menyerupai wilayah selatan China yang kaya dengan nadir bumi. Ketika ini, hanya satu projek perlombongan sah beroperasi di dalam negara, iaitu kerjasama antara kerajaan negeri Perak dengan perusahaan milik negara China, Chinalco.
Kerajaan Persekutuan mengenakan moratorium terhadap eksport nadir bumi pada Disember 2023, meniru pendekatan Indonesia terhadap nikel bagi memastikan pemprosesan dan penambahan nilai dilakukan di dalam negara. Menteri Pelaburan, Perdagangan dan Industri Tengku Zafrul menegaskan bahawa Malaysia tidak lagi mahu kekal sebagai pengeksport bahan mentah semata-mata. Malaysia tidak mengenakan larangan kekal terhadap eksport nadir bumi; sebaliknya, langkah ini bertujuan menghalang eksport bahan mentah yang belum diproses dan bernilai rendah supaya lebih banyak nilai tambah kekal dalam negara, katanya ketika mempertahankan perjanjian kerjasama AS baru-baru ini daripada dakwaan menggadaikan kedaulatan.
Cabaran utamanya ialah pelaksanaan. Malaysia tidak mempunyai teknologi domestik untuk pengekstrakan dan pemisahan nadir bumi yang maju, sekali gus mewujudkan kebergantungan kepada rakan asing sama ada dari China, AS atau Australia. Sasaran pengeluaran tahunan sebanyak 30,000 tan menjelang 2030 memerlukan pelaburan besar-besaran dalam infrastruktur, bekalan reagen kimia yang terjamin dan kerjasama sektor hiliran dengan pengeluar magnet yang masih belum wujud di Malaysia. Walaupun syarikat Switzerland Bomatec dan gergasi Jepun Shin-Etsu mengendalikan kemudahan pembuatan magnet di Malaysia, ekosistem ini masih berpecah-pecah berbanding rantaian bekalan China yang bersepadu secara menegak.
Lynas sendiri sedang mempelbagaikan operasinya melangkaui pemprosesan bijih semata-mata. Syarikat itu merancang melabur 500 juta ringgit (kira-kira AS$118 juta) untuk membina loji pemisahan nadir bumi berat baharu dengan kapasiti tahunan 5,000 tan. Selain itu, Lynas sedang mengkaji penggunaan nadir bumi sebagai pemangkin dalam rantaian bekalan hidrogen, khususnya untuk pemecahan ammonia semasa pengangkutan gas jarak jauh. Dalam tempoh 10 tahun dari sekarang, saya menjangkakan bidang ini akan menjadi bahagian penting dalam perniagaan, ramal Le Roux, menandakan hasrat syarikat untuk bergerak ke sektor hiliran melangkaui pengeluaran oksida.
Kesimpulan
- Lynas Rare Earths mengendalikan kemudahan pemprosesan nadir bumi terbesar di dunia di luar China, di Gebeng, Malaysia, dengan lesen 10 tahun yang diperbaharui dan berkuat kuasa pada Mac 2026
- Kemudahan itu mencatat pencapaian bersejarah pada 2025 apabila menjadi pengeluar komersial pertama oksida nadir bumi berat (disprosium, terbium) di luar China, sekali gus memecahkan monopoli Beijing terhadap bahan kritikal untuk magnet berprestasi tinggi
- Setiap beg neodimium-praseodimium yang diproses di kemudahan itu bernilai kira-kira RM395,000. Bahan tersebut dihantar terutamanya ke Jepun untuk pembuatan magnet bagi industri kenderaan elektrik dan pertahanan
- Malaysia dianggarkan memiliki rizab nadir bumi domestik sebanyak 16.2 juta tan bernilai RM747.2 bilion, tetapi berdepan cabaran teknikal dan alam sekitar yang besar untuk membangunkan sumber tersebut
- Kemudahan itu mesti menghentikan semua kegiatan yang menghasilkan sisa radioaktif dalam tempoh lima tahun mengikut syarat lesen baharunya, sambil terus mengurus sisa sedia ada dengan selamat
- Malaysia mengemudi persaingan geopolitik yang rumit, mengekalkan kerjasama pemprosesan dengan kepentingan Australia dan Jepun sambil berunding dengan AS dan China mengenai tawaran teknologi untuk membangunkan keupayaan perlombongan domestik
