Bangladesh Mahu Jaminan Bahagian Air Gangga Sebelum Tarikh Akhir Perjanjian 12 Disember

Dhaka mahu perlindungan ketika tempoh paling kering

Bangladesh mahu perjanjian air Gangga yang baharu atau disemak semula dengan India sebelum perjanjian semasa tamat pada 12 Disember 2026, dengan perlindungan bagi memastikan bahagiannya tidak merosot apabila aliran sungai berkurangan. Tuntutan utamanya ialah mengembalikan peruntukan daripada perjanjian 1977 yang melindungi sekurang-kurangnya 80% daripada bahagian yang dijadualkan untuk Bangladesh ketika aliran menjadi amat rendah.

Rundingan itu melibatkan air yang dilepaskan di Empangan Farakka di Bengal Barat sepanjang musim kering dari 1 Januari hingga 31 Mei. Perjanjian semasa, yang ditandatangani pada 12 Disember 1996 oleh Perdana Menteri India H. D. Deve Gowda dan Perdana Menteri Bangladesh Sheikh Hasina, berkuat kuasa selama 30 tahun. Bangladesh dan India berkongsi 54 sungai, tetapi Gangga ialah satu-satunya sungai yang diliputi perjanjian perkongsian air dua hala.

Menteri Sumber Air Shahiduddin Chowdhury Anee berkata Dhaka mahukan perubahan substantif dan bukannya lanjutan mudah. Selepas menghadiri seminar tadbir urus air pada Oktober, beliau menyifatkan perlindungan terdahulu itu sebagai keutamaan utama kerajaan dalam rundingan.

"Keutamaan utama kami ialah mengembalikan klausa jaminan yang terkandung dalam perjanjian 1977," katanya.

Kepentingannya melangkaui kandungan perjanjian. Kajian di Bangladesh menganggarkan hampir satu pertiga daripada 170 juta penduduk negara itu bergantung pada sistem sungai untuk mata pencarian, biodiversiti dan bekalan air. Berdasarkan angka penduduk yang dipetik dalam kajian tersebut, jumlah itu kira-kira 57 juta orang.

Para perunding juga berdepan tuntutan yang bersaing dalam India, cadangan untuk melibatkan Nepal, serta bukti bahawa formula peruntukan semasa boleh menyebabkan turun naik ketara dalam bulan-bulan ketika air paling diperlukan.

Dua jenis jaminan air yang berbeza

Istilah klausa jaminan perlu dijelaskan dengan teliti kerana perjanjian 1996 sudah pun menetapkan peruntukan minimum secara bergilir. Perlindungan itu berbeza daripada apa yang kini mahu dikembalikan oleh Bangladesh.

Di bawah perjanjian 1977, Bangladesh dijamin sekurang-kurangnya 80% daripada peruntukan yang dijadualkan apabila aliran di Farakka menjadi amat rendah. Perlindungan itu berdasarkan bahagian yang dijadualkan untuk Bangladesh, bukannya jumlah tetap yang diberikan secara bergilir kepada setiap negara. Perjanjian itu berkuat kuasa selama lima tahun dan tamat pada 1982.

Perjanjian 1996 pula menjamin setiap negara menerima 35,000 kaki padu sesaat secara bergilir dalam tempoh antara 11 Mac hingga 10 Mei. Kaki padu sesaat ialah ukuran aliran air sebanyak satu kaki padu setiap saat. Peruntukan 35,000 kaki padu sesaat bersamaan kira-kira 991 meter padu sesaat.

Perbezaan ini menjelaskan mengapa pegawai boleh menyifatkan perjanjian semasa sebagai tidak mempunyai jaminan, sedangkan penilaian akademik menyebut bahawa perjanjian itu mengandungi peruntukan terjamin. Perlindungan yang tiada ialah jaminan lebih luas sebanyak 80% ketika berlaku kekurangan air, bukannya peruntukan bergilir sebanyak 35,000 kaki padu sesaat.

Seorang pegawai turut merujuk perlindungan lain dalam Artikel III perjanjian 1977: air yang dilepaskan di Farakka untuk Bangladesh tidak sepatutnya dikurangkan di sepanjang laluan antara kedua-dua negara, kecuali bagi kegunaan munasabah India yang dihadkan kepada 200 kaki padu sesaat sebelum kedua-dua tebing Gangga berada dalam wilayah Bangladesh. Peruntukan ini menangani isu berasingan, iaitu perbezaan antara air yang dilepaskan di hulu dengan air yang tiba di negara hiliran.

Penilaian akademik itu turut mengenal pasti peruntukan dalam perjanjian 1996 yang membolehkan Bangladesh menerima sekurang-kurangnya 90% daripada aliran yang dijadualkan semasa proses semakan jika persetujuan mengenai pelarasan yang diperlukan tidak dicapai. Peruntukan semakan bersyarat ini tidak harus disamakan dengan jaminan terdahulu yang terpakai ketika aliran menjadi amat rendah.

Cara formula peruntukan semasa berfungsi

Perjanjian 1996 membahagikan musim kering kepada 15 tempoh peruntukan, yang lazimnya disebut kitaran 10 hari. Formulanya mengagihkan aliran yang tersedia di Farakka, manakala jadual indikatif menyediakan rujukan berdasarkan ukuran sungai terdahulu.

Apabila aliran kurang daripada 70,000 kaki padu sesaat, formula asas menetapkan bahagian yang sama rata. Jika aliran antara 70,000 hingga 75,000 kaki padu sesaat, Bangladesh menerima 35,000 kaki padu sesaat dan India menerima bakinya. Jaminan bergilir sebanyak 35,000 kaki padu sesaat dari 11 Mac hingga 10 Mei merupakan syarat tambahan yang mempengaruhi peruntukan tersebut.

Artikel II menetapkan rundingan segera jika aliran di Farakka jatuh di bawah 50,000 kaki padu sesaat dalam mana-mana tempoh peruntukan. Kerajaan kedua-dua negara kemudian perlu mencari pelarasan kecemasan berdasarkan kesaksamaan, layanan adil dan usaha mengelakkan kemudaratan kepada mana-mana pihak. Namun, rundingan itu sendiri tidak menetapkan paras minimum 80% yang dimahukan Bangladesh.

Pengiraannya menunjukkan kesukaran yang dihadapi. Pada jumlah aliran 50,000 kaki padu sesaat, pemberian 35,000 kaki padu sesaat kepada sebuah negara hanya meninggalkan 15,000 untuk negara lain sebelum sebarang pelarasan dirundingkan. Ini menggambarkan tekanan terhadap formula ketika berlaku kekurangan air, dan bukan dakwaan tentang peruntukan tertentu yang direkodkan.

Gambaran daripada ukuran selama dua dekad

Satu kajian yang diterbitkan dalam jurnal Water Policy, iaitu ulasan Perkongsian Air Gangga, meneliti ukuran dari 1997 hingga 2016 dan mendapati Bangladesh tidak menerima bahagian terjaminnya dalam 65% pemerhatian semasa tempoh kering kritikal. Dapatan itu merujuk tempoh yang ditakrifkan dalam kajian serta set data sejarahnya, bukan setiap peruntukan sepanjang tahun atau keadaan pada 2026.

Analisis itu menggunakan ukuran sungai di Farakka dan Jambatan Hardinge di Bangladesh, rekod perkongsian air daripada Pertubuhan Perancangan Sumber Air Bangladesh dan Suruhanjaya Sungai Bersama, serta data hujan bagi 14 subbahagian meteorologi India dalam lembangan sungai itu.

Kajian itu mendokumentasikan penyimpangan ketara daripada peruntukan indikatif. Dari 21 hingga 31 Mac 2010, Bangladesh menerima 474 meter padu sesaat berbanding jumlah indikatif 841, iaitu kekurangan kira-kira 44%. Dalam tempoh yang sama pada 2016, negara itu menerima 442 meter padu sesaat, kira-kira 47% di bawah penanda aras tersebut.

Para penyelidik turut mendapati bahawa purata ketersediaan air selepas perjanjian itu secara umumnya sepadan dengan jadual indikatifnya, namun tahun-tahun kering tertentu berulang kali mencatatkan aliran yang jauh lebih rendah. Purata dapat menggambarkan keadaan sepanjang banyak tahun, tetapi mungkin menyembunyikan kekurangan dalam minggu tertentu ketika petani dan pengguna lain memerlukan air.

Syor kajian itu berbeza daripada tuntutan politik semasa Dhaka. Kajian tersebut berhujah bahawa peruntukan tetap bergilir sebanyak 991 meter padu sesaat menyumbang kepada turun naik ketara bahagian setiap negara dan mengesyorkan supaya syarat itu dimansuhkan. Menteri Bangladesh mahu perlindungan berkadar yang terdahulu dikembalikan. Kedua-duanya ialah cadangan berbeza yang menangani kelemahan berlainan, bukannya satu penyelesaian yang dipersetujui.

Para penyelidik mengesyorkan pemerhatian dan pemodelan yang lebih baik bagi menganggarkan ketersediaan air yang boleh diharapkan pada masa depan. Dapatan mereka menunjukkan bahawa mengubah jaminan tanpa menyemak semula andaian tentang jumlah air yang tersedia mungkin tidak dapat mengatasi kekurangan berulang.

Perjanjian yang membawa kepada tarikh akhir

Rundingan semasa menyusuli beberapa dekad aturan sementara, jurang perlindungan dan usaha mengurus kesan Farakka. Empangan itu mula beroperasi pada 1975, mengalihkan air Gangga ke arah Sungai Hooghly untuk menyingkirkan mendapan dan memastikan laluan ke Pelabuhan Kolkata dapat dilayari.

Langkah utama dalam rundingan perkongsian air ialah:

• 1975: Bangladesh dan India mencapai perjanjian peruntukan sementara yang berkuat kuasa selama 41 hari.
• 1976: Bangladesh membangkitkan isu Farakka di Perhimpunan Agung Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu.
• November 1977: Kedua-dua negara menandatangani perjanjian lima tahun yang mengandungi perlindungan 80%.
• 1982: Perjanjian 1977 tamat, diikuti memorandum yang tidak menyertakan perlindungan itu.
• 1989 hingga 1996: Ulasan akademik mengenal pasti tempoh tanpa mekanisme perkongsian yang berkuat kuasa.
• 12 Disember 1996: Kerajaan kedua-dua negara menandatangani perjanjian semasa yang berkuat kuasa selama 30 tahun.
• 12 Disember 2026: Perjanjian semasa dijadualkan tamat.

Laporan berbeza tentang tarikh memorandum yang dimeterai dalam tempoh tersebut. Satu huraian undang-undang mengenal pasti perjanjian pada 1982 dan 1985, manakala ulasan akademik menyebut aturan antara 1983 hingga 1988. Kedua-duanya bersetuju tentang perkara utama yang berkaitan dengan rundingan hari ini: perlindungan minimum 1977 telah digugurkan.

Perjanjian-perjanjian itu juga menggunakan kaedah berbeza untuk menganggarkan ketersediaan air. Jadual 1977 berasaskan aliran yang direkodkan dari 1948 hingga 1973 dan piawaian ketersediaan yang bertujuan menggambarkan bekalan air yang agak boleh diharapkan. Jadual indikatif 1996 menggunakan purata aliran dari 1949 hingga 1988, merangkumi tahun sebelum dan selepas Farakka mula beroperasi.

Perbezaan itu penting kerana jadual berdasarkan keadaan purata tidak semestinya melindungi mana-mana negara pada tahun yang sangat kering. Ulasan akademik itu mengenal pasti unjuran aliran dan peraturan peruntukan sebagai faktor yang menyumbang kepada kekurangan berulang.

Rundingan diteruskan, tetapi terma belum dimuktamadkan

Menteri Negara bagi Hal Ehwal Luar Humaiun Kobir berkata jawatankuasa rundingan Bangladesh sudah bersedia dan sedang menunggu maklum balas akhir daripada India. Katanya, kepentingan dan keselamatan negara akan menjadi panduan dalam menentukan sama ada perjanjian itu diperbaharui atau digantikan.

"Jawatankuasa kami sudah bersedia. Kami hanya menunggu maklum balas akhir daripada pihak India. Jadi, ya, kami berharap," katanya.

Jurucakap Kementerian Hal Ehwal Luar India Randhir Jaiswal berkata perjanjian Gangga dan perkara lain berkaitan sungai yang dikongsi akan dibincangkan melalui Suruhanjaya Sungai Bersama. Mesyuarat teknikal mengenai perjanjian itu diteruskan. Anee turut menyatakan keyakinan bahawa perjanjian boleh dimuktamadkan sebelum 12 Disember.

Artikel VII perjanjian semasa menetapkan proses penyelesaian pertikaian secara berperingkat: perbezaan terlebih dahulu dirujuk kepada Jawatankuasa Bersama, kemudian kepada Suruhanjaya Sungai Bersama, dan akhirnya kepada kedua-dua kerajaan untuk perbincangan segera. Perjanjian itu tidak menyediakan mekanisme timbang tara. Satu analisis undang-undang mengesyorkan penggunaan prosedur semakan dalam Artikel X untuk menuntut perlindungan minimum dan timbang tara, tetapi tiada perubahan sedemikian diumumkan sebagai hasil rundingan yang dipersetujui.

Prof. Shahab Enam Khan, pengarah eksekutif Pusat Hal Ehwal Indo-Pasifik Bangladesh, menyokong semakan perjanjian dan usaha memperkasakan semula suruhanjaya itu. Beliau turut menyeru perkongsian data dan rundingan yang telus serta bertanggungjawab, dengan mengambil kira bidang kejuruteraan, sains dan ekonomi di samping diplomasi.

Kemungkinan lawatan Perdana Menteri Bangladesh Tarique Rahman ke India dilaporkan sebagai peluang untuk menandatangani perjanjian bersama Perdana Menteri Narendra Modi jika persetujuan dicapai. Tiada tarikh lawatan atau majlis menandatangani yang disahkan. Tarikh akhir yang ditetapkan kekal pada 12 Disember.

Bihar mengemukakan tuntutan air sendiri

Dalam India, parti Janata Dal (United) menuntut agar keperluan air Bihar pada masa depan dilindungi sebelum sebarang pembaharuan perjanjian. Presiden kerjanya, Sanjay Kumar Jha, berkata negeri itu memerlukan air Gangga untuk industri, bekalan minuman dan pengairan sehingga 2050.

Jha berkata Bangladesh menerima kira-kira 1,500 meter padu sesaat, atau 53,000 kaki padu sesaat, dari Januari hingga Mei, termasuk kira-kira 1,100 meter padu sesaat yang disumbangkan oleh Bihar. Berdasarkan angkanya, sumbangan Bihar mewakili kira-kira 73% daripada aliran itu.

Angka tersebut ialah penilaian yang dinyatakan Jha, bukannya peruntukan tetap yang ditetapkan oleh perjanjian. Angka itu tidak harus dianggap sama secara langsung dengan paras minimum bergilir 35,000 kaki padu sesaat atau ukuran kajian akademik bagi tempoh kering tertentu. Angka-angka itu merujuk jumlah dan tempoh masa yang berbeza.

Kempen Nitish Dialogue oleh JD(U) dirancang di 12 daerah sepanjang Sungai Gangga. Parti itu berkata kepentingan Bihar diabaikan ketika perjanjian ditandatangani dan berpendapat pembaharuan perlu ditangguhkan sehingga keperluan negeri itu dijamin.

Kempen itu turut mengetengahkan kebimbangan tentang kesan Farakka di hulu sungai. Satu mesyuarat anjuran kerajaan Bihar pada 2016 membincangkan pengumpulan mendapan, banjir dan ketidakseimbangan ekologi. Deklarasi Patna yang dikeluarkan mengesyorkan dasar nasional untuk menyingkirkan kelodak. Kebimbangan ini meluaskan perbahasan domestik India melangkaui jumlah air yang mengalir merentasi sempadan.

Cadangan Nepal menumpukan kesihatan sungai

Manjur A. Chowdhury, bekas pengerusi Suruhanjaya Pemuliharaan Sungai Kebangsaan Bangladesh, mencadangkan supaya perjanjian semasa digantikan dengan perjanjian sementara selama tiga tahun, diikuti aturan yang lebih baik hasil kajian lanjut dan melibatkan Nepal.

Ketika berucap pada 6 Oktober 2026, Chowdhury berhujah bahawa perjanjian semasa tidak mengambil kira aliran ekologi dan perubahan iklim secukupnya. Aliran ekologi bermaksud jumlah air yang diperlukan untuk mengekalkan habitat dan fungsi semula jadi sungai, dan bukannya menganggap semua air yang tersedia sebagai bekalan untuk dibahagikan antara pengguna.

Beliau mengenal pasti sungai Ghaghara, Gandaki dan Koshi sebagai laluan yang membawa air daripada pencairan salji Himalaya di Nepal ke Gangga, khususnya dalam bulan-bulan ketika aliran rendah. Cadangannya akan memasukkan sumbangan dari hulu itu ke dalam rangka pemantauan dan perancangan yang lebih luas.

India dilaporkan lebih cenderung kepada aturan dua hala yang berasingan berbanding perjanjian serantau bersama. India sudah mempunyai rangka kerja kerjasama air dengan Nepal melalui Perjanjian Mahakali serta perjanjian Kosi dan Gandak. Tiada keputusan diumumkan untuk memasukkan Nepal dalam rundingan Gangga.

Ulasan akademik itu memberikan satu lagi sebab untuk meneliti sungai di antara lokasi pengukuran. Sebelum Farakka, purata aliran musim kering di Jambatan Hardinge kira-kira 16% lebih tinggi berbanding di Farakka, mencerminkan aliran masuk daripada anak sungai, kawasan tadahan yang lebih luas, hujan dan sumbangan air bawah tanah. Perbezaan itu mengecil kepada kira-kira 9% selepas empangan dibina dan 8% selepas perjanjian dimeterai.

Ukuran tersebut tidak mengenal pasti semua punca perubahan dengan sendirinya. Namun, ia menunjukkan sebab para perunding perlu membezakan air yang tersedia di Farakka, air yang dilepaskan di situ dan air yang diukur lebih jauh di hilir. Satu angka peruntukan tidak dapat menggambarkan ketiga-tiganya.

Sungai lain yang dikongsi masih belum diliputi perjanjian

Tarikh akhir perjanjian Gangga berlaku ketika kebimbangan mengenai Teesta masih belum diselesaikan. Anee menyifatkan sungai itu amat penting bagi utara Bangladesh. Corak bermusimnya menyebabkan kekurangan air ketika bulan kering serta hakisan dan banjir ketika monsun.

Anee berkata kajian kebolehlaksanaan dan bantuan teknikal untuk projek Teesta sedang dijalankan. Usaha itu berkaitan dengan pengurusan sungai dan tidak bermakna perjanjian peruntukan Teesta dua hala sudah dicapai. Gangga kekal sebagai satu-satunya daripada 54 sungai yang dikongsi yang diliputi perjanjian sedemikian.

Bangladesh telah menyertai Konvensyen Air PBB, manakala Pelan Delta 2100 dan inisiatif pengurusan sungai nasional menyediakan rangka kerja perancangan yang lebih luas. Kobir berkata undang-undang antarabangsa sedang dipertimbangkan dalam perbincangan perkongsian air dan menyeru kerjasama antarabangsa, pemindahan teknologi serta kerjasama saintifik. Penyertaan dalam rangka kerja antarabangsa tidak dengan sendirinya menentukan peruntukan di Farakka.

Menteri Luar Dr Khalilur berkata perjanjian baharu atau yang disemak semula perlu memenuhi keperluan asas rakyat dan menyokong hubungan kedua-dua negara untuk 25 hingga 50 tahun akan datang. Seruannya agar perjanjian itu bertahan lama berbeza dengan cadangan Chowdhury untuk aturan sementara selama tiga tahun, meskipun kedua-duanya mahukan asas kerjasama masa depan yang lebih baik.

Isu segera yang masih belum diselesaikan adalah jelas: sama ada perjanjian akan disemak semula atau digantikan, jenis perlindungan yang akan digunakan ketika berlaku kekurangan air, cara aliran yang boleh diharapkan akan dikira, dan kaedah menyelesaikan pertikaian. Tiada teks akhir, paras jaminan yang dipersetujui atau tarikh menandatangani yang disahkan diumumkan. Tuntutan Bangladesh sudah jelas; penerimaan India terhadap tuntutan itu belum dipastikan.

Perkara Utama

• Perjanjian Perkongsian Air Gangga 1996 tamat pada 12 Disember 2026.
• Bangladesh mahu mengembalikan perlindungan 1977 yang menjamin sekurang-kurangnya 80% daripada bahagian yang dijadualkan untuknya ketika aliran menjadi amat rendah.
• Peruntukan bergilir sebanyak 35,000 kaki padu sesaat dalam perjanjian semasa ialah bentuk jaminan yang berbeza.
• Satu kajian bagi tempoh 1997 hingga 2016 mendapati Bangladesh tidak menerima bahagian terjaminnya dalam 65% pemerhatian semasa tempoh kering kritikal.
• Perbincangan teknikal diteruskan melalui mekanisme dua hala, tetapi tiada perjanjian akhir diumumkan.
• Tuntutan air Bihar, kesihatan sungai dan cadangan untuk melibatkan Nepal menambah isu lain dalam rundingan.
• Gangga kekal sebagai satu-satunya daripada 54 sungai yang dikongsi yang diliputi perjanjian perkongsian air dua hala.