Mengurangkan Pencemaran Ozon di Asia Tenggara: Langkah Menyelamatkan Ribuan Nyawa

Memahami Pencemaran Ozon: Senjata Bermata Dua

Ozon ialah molekul yang memainkan peranan bercanggah dalam persekitaran kita. Jauh di atas Bumi, di stratosfera, lapisan ozon bertindak sebagai perisai pelindung yang menyerap sinaran ultraungu (UV) berbahaya daripada matahari. Namun, di aras permukaan bumi, ozon menjadi bahan pencemar udara yang berbahaya dan gas rumah hijau yang kuat. Pendedahan kepada ozon aras permukaan boleh memburukkan penyakit pernafasan dan kardiovaskular, mencetuskan serangan asma, malah menyebabkan kematian pramatang, terutamanya dalam kalangan golongan rentan seperti kanak-kanak, warga emas dan mereka yang mempunyai masalah kesihatan sedia ada.

Ozon aras permukaan tidak dilepaskan secara langsung ke udara. Sebaliknya, ia terbentuk apabila nitrogen oksida (NOx) dan sebatian organik meruap (VOC) bertindak balas dengan kehadiran cahaya matahari. Di Asia Tenggara, pembangunan ekonomi yang pesat telah meningkatkan pelepasan bahan pencetus ozon ini daripada kenderaan, kilang, loji janakuasa dan juga sumber semula jadi seperti tumbuh-tumbuhan. Iklim tropika rantau ini, dengan cahaya matahari yang banyak dan suhu tinggi, mempercepat pembentukan ozon, sekali gus menjadikan masalah ini amat serius.

Pencemaran Ozon di Asia Tenggara: Skala Masalah

Asia Tenggara mempunyai lebih 600 juta penduduk, dan ramai daripadanya tinggal di pusat bandar yang berkembang pesat. Menurut Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO), lebih 90% penduduk rantau ini menghirup udara yang tidak memenuhi piawaian keselamatan antarabangsa. Ozon, bersama zarah halus (PM2.5), merupakan penyumbang utama kepada krisis kesihatan awam ini. Pada 2018 sahaja, pencemaran ozon dan PM2.5 dianggarkan menyebabkan hampir 900,000 kematian pramatang di Asia Tenggara.

Penyelidikan terkini yang diketuai Universiti Teknologi Nanyang (NTU) di Singapura telah menjadikan isu ini semakin mendesak. Dengan menggunakan model komputer canggih dan data pelepasan antarabangsa, para saintis mengunjurkan paras ozon pada masa hadapan di Asia Tenggara berdasarkan pelbagai senario. Dapatan mereka menunjukkan bahawa tanpa tindakan tegas, pencemaran ozon akan terus mengancam kesihatan awam dengan serius di seluruh rantau ini.

Dechen Tsering, pengarah serantau Program Alam Sekitar Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (UNEP) bagi Asia dan Pasifik, menegaskan betapa seriusnya keadaan ini:

Pencemaran udara merupakan salah satu ancaman kesihatan terbesar yang sedang dihadapi rantau ini. Namun, berita baiknya ialah masalah ini bukannya mustahil untuk diselesaikan. Kita tahu cara mengurangkan pencemaran udara – kita hanya perlu bertindak.

Bagaimana Ozon Terbentuk: Peranan NOx dan VOC

Untuk memahami cara mengurangkan pencemaran ozon, penting untuk mengetahui kimia di sebalik pembentukannya. Ozon di aras permukaan terbentuk apabila NOx (terutamanya daripada pembakaran bahan api fosil oleh kenderaan, loji janakuasa dan industri) dan VOC (daripada kegiatan manusia serta sumber semula jadi seperti tumbuhan) bertindak balas dalam cahaya matahari. Proses ini rumit dan sangat dipengaruhi keadaan setempat, termasuk suhu, kelembapan serta kepekatan relatif NOx dan VOC.

Di kawasan bandar seperti Singapura, Jakarta, Kuala Lumpur, Bangkok dan Ho Chi Minh City, NOx dan VOC kedua-duanya menyumbang dengan ketara kepada pembentukan ozon. Ini bermakna strategi pengurangan ozon yang berkesan di bandar perlu menyasarkan kedua-dua jenis pelepasan. Sebaliknya, di kawasan luar bandar dan pesisir pantai, pembentukan ozon lebih kuat dipengaruhi paras NOx. Oleh itu, pengurangan NOx secara bersasar berkemungkinan lebih berkesan di kawasan tersebut.

Profesor Madya Steve Yim dari NTU Singapura, penulis utama kajian terkini itu, menjelaskan cabarannya:

Pengurangan ozon bukanlah sesuatu yang mudah kerana ia memerlukan kawal selia yang teliti terhadap bahan pencetusnya – nitrogen oksida dan sebatian organik meruap – dan bukannya penyingkiran ozon secara langsung daripada atmosfera. Keadaan tropika di Asia Tenggara juga menyebabkan pembentukan ozon berbeza daripada yang berlaku di bahagian lain dunia.

Kesan terhadap Kesihatan: Harga yang Dibayar Manusia akibat Pencemaran Ozon

Ozon ialah bahan perengsa yang kuat kepada sistem pernafasan. Pendedahan jangka pendek boleh menyebabkan batuk, kerengsaan tekak dan sakit dada, manakala pendedahan jangka panjang meningkatkan risiko penyakit pernafasan kronik, penyakit jantung dan kematian pramatang. Kanak-kanak, warga emas dan penghidap asma atau penyakit paru-paru lain amat terdedah.

Menurut WHO, pencemaran udara luar, termasuk ozon, menyebabkan jutaan kematian pramatang di seluruh dunia setiap tahun. Bebannya amat berat di Asia Tenggara, dengan rantau ini mencatatkan antara kadar kematian berkaitan pencemaran udara yang tertinggi di dunia. Health Effects Institute menganggarkan bahawa pada 2021, lebih 3.4 juta kematian di Asia berpunca daripada pencemaran udara, dengan Asia Tenggara menyumbang bahagian yang besar.

Joseph Sung, profesor universiti terkemuka di NTU Singapura dan pengarang bersama kajian ozon itu, menekankan pentingnya tindakan:

Ozon ialah bahan pencemar yang tidak kelihatan tetapi berbahaya. Kajian kami menunjukkan bahawa dengan mengambil langkah tegas sekarang, kita dapat mengurangkan beban kesihatan di rantau ini dengan ketara dan meningkatkan kualiti udara. Penyelidikan ini mengukuhkan peranan penting pengurusan kualiti udara dalam melindungi kesihatan awam.

Unjuran Masa Hadapan: Senario Ozon dan Kesihatan pada 2050

Pasukan penyelidik yang diketuai NTU memodelkan beberapa kemungkinan masa hadapan bagi pencemaran ozon di Asia Tenggara, masing-masing berdasarkan andaian berbeza tentang pertumbuhan ekonomi, penggunaan tenaga dan dasar kawalan pencemaran. Dapatan utama mereka termasuk:

• Senario seperti biasa: Jika dasar semasa dan pengurangan NOx yang dirancang daripada loji janakuasa, kilang dan sektor pengangkutan dilaksanakan, kematian pramatang tahunan berkaitan ozon boleh berkurang sebanyak 22,000 menjelang 2050.
• Senario kawalan pelepasan ketat: Jika negara-negara mengambil langkah yang lebih agresif untuk mengurangkan pelepasan, sehingga 36,000 kematian pramatang dapat dielakkan setiap tahun menjelang 2050.
• Senario pelepasan tinggi: Jika penggunaan bahan api fosil terus meningkat tanpa kawalan, kematian pramatang tahunan berkaitan ozon boleh bertambah sebanyak 33,000 menjelang 2050.

Kebanyakan manfaat kesihatan daripada pengurangan ozon akan dinikmati di Indonesia, Filipina, Vietnam dan Thailand – negara dengan jumlah penduduk yang besar dan ekonomi yang berkembang pesat.

Sumber Utama Bahan Pencetus Ozon di Asia Tenggara

Memahami sumber bahan pencetus ozon penting untuk merangka dasar yang berkesan. Sumber utamanya termasuk:

• Pengangkutan: Kenderaan bermotor merupakan sumber utama pelepasan NOx di kawasan bandar. Kenderaan lama, ketiadaan piawaian pelepasan dan pembandaran pesat telah memburukkan masalah ini.
• Industri dan Penjanaan Kuasa: Kilang dan loji janakuasa yang membakar bahan api fosil melepaskan sejumlah besar NOx dan VOC.
• Pembakaran Biojisim: Kebakaran pertanian dan pembukaan hutan, yang sering dilakukan untuk pengurusan tanah, melepaskan sejumlah besar NOx dan VOC. Kebakaran ini merupakan penyumbang bermusim utama kepada pencemaran udara di rantau ini.
• Sumber Semula Jadi: Iklim tropika menyebabkan tumbuhan mengeluarkan VOC semula jadi pada paras tinggi. Apabila bergabung dengan NOx daripada kegiatan manusia, bahan ini boleh mendorong pembentukan ozon.

Penyelidikan yang diterbitkan dalam EOS menunjukkan bahawa menghapuskan kebakaran tumbuh-tumbuhan dan hutan dapat mengurangkan pendedahan kepada ozon sebanyak 9% di tanah besar Asia Tenggara serta mencegah puluhan ribu kematian pramatang setiap tahun.

Penyelesaian Dasar: Apakah yang Boleh Dilakukan?

Pengurangan pencemaran ozon memerlukan pendekatan pelbagai hala yang menyasarkan pelepasan NOx dan VOC. Strategi berikut dikenal pasti sebagai langkah yang amat berkesan untuk Asia Tenggara:

• Piawaian Pelepasan Lebih Ketat: Melaksanakan dan menguatkuasakan kawalan pelepasan yang lebih ketat bagi kenderaan, loji janakuasa dan kemudahan industri dapat mengurangkan pelepasan NOx dan VOC dengan ketara.
• Pengangkutan Bersih: Menggalakkan kenderaan elektrik, memperluas pengangkutan awam dan membangunkan lorong basikal dapat mengurangkan kebergantungan pada kenderaan yang mencemarkan udara. Bandar seperti Manila, Bangkok dan Jakarta sudah pun merintis inisiatif sedemikian.
• Mengawal Pembakaran Biojisim: Mencegah kebakaran pertanian dan hutan serta menggalakkan amalan pengurusan tanah alternatif dapat mengurangkan pelepasan bahan pencetus ozon dengan banyak.
• Pemantauan Kualiti Udara dan Sistem Amaran Awal: Pelaburan dalam data kualiti udara yang boleh dipercayai dan sistem amaran awam membantu orang ramai mengelakkan pendedahan ketika pencemaran memuncak, selain menyokong keputusan dasar yang lebih baik.
• Intervensi Kesihatan Awam: Penubuhan klinik pencemaran udara, seperti yang terdapat di Bangkok, menyediakan rawatan dan pendidikan kepada mereka yang terjejas oleh penyakit berkaitan pencemaran.
• Kerjasama Serantau: Ozon dan bahan pencemar lain sering merentas sempadan negara. Rangka kerja kerjasama diperlukan untuk menangani pencemaran rentas sempadan dan berkongsi amalan terbaik.

Program Alam Sekitar Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (UNEP) dan Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) kedua-duanya menyokong dasar bersepadu yang menangani pencemaran udara, perubahan iklim dan kesihatan awam secara bersama. Pelaburan dalam tenaga boleh baharu, pengurusan sisa yang lebih baik dan bahan api isi rumah yang lebih bersih bukan sahaja mengurangkan pencemaran udara, malah menyokong pertumbuhan ekonomi dan daya tahan iklim.

Cabaran dan Peluang: Langkah Seterusnya

Walaupun bukti saintifiknya jelas, pelaksanaan dasar pengurangan ozon yang berkesan di Asia Tenggara berdepan beberapa cabaran:

• Pertumbuhan Ekonomi berbanding Perlindungan Alam Sekitar: Perindustrian dan pembandaran pesat memacu pembangunan ekonomi tetapi turut meningkatkan pelepasan. Mengimbangi pertumbuhan dengan kemampanan kekal sebagai cabaran berterusan.
• Sektor Tidak Formal dan Pendedahan Pekerjaan: Ramai pekerja di Asia Tenggara terdedah kepada pencemaran udara pada paras tinggi di tempat kerja tidak formal, dengan akses terhad kepada penjagaan kesihatan atau langkah perlindungan. Menangani pendedahan di tempat kerja memerlukan dasar bersasar dan kesedaran yang lebih tinggi.
• Kesedaran Awam: Ramai orang tidak menyedari risiko kesihatan yang ditimbulkan oleh ozon dan bahan pencemar lain, sekali gus mengurangkan desakan awam supaya tindakan diambil dan pematuhan terhadap peraturan.
• Data dan Pemantauan: Data kualiti udara masa nyata yang boleh dipercayai masih tiada di banyak kawasan rantau ini, sekali gus menyukarkan usaha merangka dan menguatkuasakan dasar yang berkesan.

Walaupun berdepan halangan ini, manfaat yang berpotensi daripada tindakan adalah sangat besar. UNEP menganggarkan bahawa pengurangan pencemaran udara dapat menyelamatkan ratusan ribu nyawa dan menjimatkan berbilion dolar dalam kos penjagaan kesihatan di seluruh Asia Tenggara menjelang 2030. Udara yang lebih bersih juga akan meningkatkan produktiviti, menyokong pembangunan mampan dan membantu mengurangkan perubahan iklim.

Kajian Kes: Kejayaan dan Pengajaran

Beberapa negara Asia Tenggara telah mula melaksanakan dasar untuk mengurangkan pencemaran udara, dengan hasil yang memberangsangkan:

• Indonesia: Dengan melabur dalam tenaga boleh baharu dan mengenakan piawaian pelepasan kenderaan yang lebih ketat, Indonesia dapat mengurangkan pelepasan gas rumah hijaunya sebanyak 650 megatan – bersamaan dengan mengeluarkan 130 juta kereta dari jalan raya.
• Thailand: Kos pelaksanaan strategi udara bersih dianggarkan AS$4 bilion setahun menjelang 2030, namun kos jika tiada tindakan diambil adalah tiga kali ganda lebih tinggi akibat perbelanjaan penjagaan kesihatan dan kehilangan produktiviti.
• Inisiatif Serantau: Forum Serantau Asia Pasifik mengenai Kesihatan dan Alam Sekitar, yang dianjurkan bersama oleh UNEP dan WHO, menggalakkan kerjasama antara sektor kesihatan dan alam sekitar untuk menangani pencemaran udara serta isu kesihatan alam sekitar yang lain.

Organisasi kebajikan dan penderma antarabangsa turut menyokong projek perintis, advokasi dasar dan rangkaian perkongsian ilmu untuk mempercepat kemajuan.

Melangkah ke Hadapan: Keutamaan Penyelidikan dan Dasar

Pasukan penyelidik NTU merancang untuk memperluas kajian mereka bagi meneliti bagaimana perubahan iklim dan corak guna tanah boleh mempengaruhi pencemaran ozon di Asia Tenggara. Apabila suhu global meningkat, pembentukan ozon dijangka bertambah, menjadikan usaha mitigasi semakin mendesak. Kerjasama dengan penggubal dasar, pihak berkepentingan industri dan organisasi alam sekitar penting untuk merangka dan melaksanakan strategi pengurusan kualiti udara yang mampan.

Pallavi Pant, Ketua Inisiatif Global di Health Effects Institute, menyeru agar pelaburan besar dilakukan:

Pelaburan besar diperlukan untuk memperkukuh keupayaan teknikal serta meningkatkan infrastruktur data dan teknologi pada peringkat tempatan dan serantau.

Ringkasan

• Ozon aras permukaan merupakan ancaman kesihatan utama di Asia Tenggara, menyebabkan penyakit pernafasan dan kardiovaskular serta kematian pramatang.
• Ozon terbentuk apabila NOx dan VOC bertindak balas dalam cahaya matahari. Pelepasan daripada kenderaan, industri, loji janakuasa dan pembakaran biojisim merupakan sumber utama.
• Penyelidikan terkini menunjukkan bahawa kawalan pelepasan yang ketat dapat mencegah sehingga 36,000 kematian pramatang berkaitan ozon setiap tahun di Asia Tenggara menjelang 2050.
• Strategi berkesan termasuk piawaian pelepasan yang lebih ketat, pengangkutan bersih, kawalan pembakaran biojisim, pemantauan kualiti udara yang lebih baik dan kerjasama serantau.
• Cabaran masih wujud, termasuk mengimbangi pertumbuhan ekonomi dengan perlindungan alam sekitar, menangani pendedahan di tempat kerja serta meningkatkan kesedaran awam dan pengumpulan data.
• Pelaburan dalam dasar udara bersih menawarkan manfaat besar kepada kesihatan, ekonomi dan iklim rantau ini.