Krisis Sisa Plastik Vietnam: Cabaran, Penyelesaian dan Usaha Mengubah Tingkah Laku

Krisis Sisa Plastik Vietnam: Skala dan Kesan

Vietnam berdepan krisis sisa plastik yang semakin meruncing, dengan lebih 1.8 juta tan plastik dibuang setiap tahun. Kurang daripada satu pertiga daripadanya dikitar semula, manakala bakinya ditanam, dibakar atau mencemarkan tanah, udara dan air. Barangan yang paling lazim dalam aliran sisa ialah beg plastik sekali guna, bekas makanan polistirena dan cawan plastik. Secara purata, setiap isi rumah menggunakan kira-kira 1kg beg plastik sebulan, dan lebih 80% daripada beg ini dibuang selepas sekali guna. Kebergantungan meluas pada plastik pakai buang ini dapat dilihat di mana-mana sahaja, daripada pasar raya bandar hingga pasar luar bandar, serta dari kedai mewah hingga penjaja jalanan.

Kemudahan dan harga rendah beg serta pembungkusan plastik telah menjadikan penggunaannya sebati dalam kehidupan seharian. Malah untuk pembelian kecil seperti sebuku roti, penjual lazimnya menyediakan beg plastik besar. Di pasar tradisional, beg plastik sering diberikan secara percuma, manakala dalam sektor makanan dan minuman, makanan bungkus biasanya dibungkus dalam kotak polistirena dan cawan plastik. Walaupun sesetengah perniagaan telah mencuba alternatif seperti beg kertas atau penyedut minuman terbiodegradasi, kos yang lebih tinggi dan kebimbangan tentang ketahanan mengehadkan penggunaannya.

Kesan terhadap Alam Sekitar dan Masyarakat

Kesan sisa plastik terhadap alam sekitar di Vietnam amat serius. Sistem saliran tersumbat, sungai dan terusan tercemar, serta kejadian banjir yang meningkat di bandar-bandar utama seperti Hanoi dan Ho Chi Minh City merupakan kesan langsung pencemaran plastik. Menurut statistik rasmi, kedua-dua bandar ini sahaja melepaskan kira-kira 80 tan sisa plastik dan beg plastik ke alam sekitar setiap hari. Banyak laluan air dipenuhi sampah, khususnya selepas hujan lebat, manakala destinasi pelancongan terkenal seperti pulau Phu Quoc, Con Dao dan Phu Quy bergelut mengurus lambakan sisa plastik yang dibawa oleh penduduk dan pelancong.

Pencemaran plastik turut mengancam ekosistem marin serta mata pencarian komuniti yang bergantung pada perikanan dan pelancongan. Pengumpulan serpihan plastik di pantai dan lautan bukan sahaja mencacatkan keindahan alam semula jadi, malah mengganggu habitat dan rantaian makanan. Mikroplastik, iaitu serpihan kecil yang terhasil daripada pereputan plastik lebih besar, telah dikesan di sungai, hidupan marin malah sistem pencernaan haiwan. Hal ini menimbulkan kebimbangan tentang kesan jangka panjang terhadap kesihatan hidupan liar dan manusia.

Mengapa Sisa Plastik Sukar Diurus?

Beberapa faktor menjadikan pengurusan sisa plastik amat mencabar di Vietnam:

• Kemudahan dan Kos: Plastik sekali guna murah dan mudah digunakan, menjadikannya pilihan utama perniagaan dan pengguna.
• Alternatif Terhad: Pengganti mesra alam seperti beg terbiodegradasi atau bekas kertas lazimnya lebih mahal dan kurang tahan lama, sekali gus menghalang penggunaan secara meluas.
• Kebiasaan Tingkah Laku: Walaupun kesedaran meningkat, ramai orang masih menggunakan plastik pakai buang kerana sudah terbiasa atau demi kemudahan.
• Kekurangan Infrastruktur: Sistem pengumpulan dan kitar semula sisa masih kurang maju, khususnya di luar bandar utama. Hanya kira-kira 27% beg plastik dirawat atau dikitar semula.
• Penguatkuasaan Dasar: Walaupun peraturan telah diwujudkan, penguatkuasaannya sering lemah dan tahap pematuhan masih rendah.

Tran Thi Hoa, Pengarah Centre for Green Support Development (GreenHub), berkata kos rendah dan kemudahan plastik sekali guna merupakan halangan utama. Walaupun alternatif tersedia, ia tidak semestinya benar-benar mampan atau menjimatkan kos. Beliau menegaskan bahawa "faktor paling penting ialah mengubah tingkah laku pengguna, bermula dengan mengurangkan penggunaan yang tidak perlu dari sumbernya."

Tindak Balas Dasar dan Inisiatif Nasional

Menyedari betapa mendesaknya masalah ini, kerajaan Vietnam telah mengambil langkah penting untuk menangani pencemaran plastik. Pada 2020, Pelan Tindakan Nasional mengenai sisa plastik marin dilancarkan dengan sasaran mengurangkan sisa plastik marin sebanyak 75% menjelang 2030. Undang-undang Perlindungan Alam Sekitar yang disemak pada 2020 mewajibkan pengasingan sisa di punca dan menetapkan pelan hala tuju untuk menghentikan penggunaan plastik sekali guna secara berperingkat menjelang 2030. Mulai Januari 2025, pengasingan sisa di punca diwajibkan untuk semua isi rumah, dan mulai 2026, pengeluaran serta import beg plastik tertentu yang tidak terbiodegradasi akan dilarang. Menjelang 2030, pengeluaran dan import kebanyakan produk plastik sekali guna akan dihentikan, kecuali produk yang mendapat pensijilan Vietnam Eco-Label.

Bagi menyokong dasar ini, kerajaan memperkenalkan insentif dan disinsentif kewangan, seperti cukai alam sekitar terhadap plastik sekali guna. Namun, pengalaman di bandar seperti Ho Chi Minh City dan Da Nang menunjukkan bahawa peraturan sahaja tidak mencukupi. Penguatkuasaan yang lemah dan kekurangan infrastruktur sokongan menyebabkan tahap pematuhan rendah serta orang ramai bersikap skeptikal.

Perubahan Tingkah Laku: Pautan yang Hilang

Pakar bersetuju bahawa penyelesaian berkekalan terhadap pencemaran plastik memerlukan lebih daripada undang-undang; ia menuntut perubahan asas dalam sikap dan tingkah laku masyarakat. Menurut analisis Rare.org, pendekatan tradisional seperti peraturan, undang-undang dan kempen maklumat lebih berkesan apabila digabungkan dengan teknik sains tingkah laku. Antaranya termasuk:

• Rayuan Emosi: Membingkaikan mesej agar membangkitkan rasa bangga, tanggungjawab atau bersalah boleh mendorong orang ramai mengubah tabiat mereka.
• Pengaruh Sosial: Tekanan rakan sebaya dan norma masyarakat boleh menggalakkan individu mengamalkan cara hidup yang lebih mampan.
• Reka Bentuk Pilihan: Menjadikan pilihan mesra alam lebih jelas kelihatan dan mudah didapati di kedai boleh mendorong pengguna membuat pilihan yang lebih baik.

Golongan muda dilihat sebagai penggerak utama perubahan. Tinjauan menunjukkan bahawa walaupun belia Vietnam merupakan antara pengguna plastik sekali guna terbesar, mereka juga sangat menyedari isu ini dan terdorong untuk bertindak. Kempen media sosial, program sekolah dan inisiatif yang diterajui golongan muda membantu mengubah sikap dan menyemarakkan tindakan bersama.

Penyelesaian Berasaskan Komuniti dan Akar Umbi

Penglibatan komuniti penting untuk pengurusan sisa plastik yang berkesan. Projek yang disokong oleh Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (UNDP) dan World Wide Fund for Nature (WWF) menunjukkan kekuatan tindakan tempatan. Sebagai contoh, di wilayah Binh Duong, model pengurusan sisa telah mengurangkan penggunaan 150,000 penyedut minuman plastik dan 72,800 beg plastik dengan menggantikannya menggunakan alternatif terbiodegradasi. Di Quang Ninh, bot pelancong telah berikrar untuk mengurangkan sisa plastik, manakala di Quy Nhon, pengumpul sisa tidak formal, yang kebanyakannya wanita, diperkasa menerusi latihan dan sokongan kewangan untuk mengumpul serta mengasingkan sisa bagi tujuan kitar semula.

WWF-Vietnam telah mengenal pasti enam model pengurangan plastik yang berjaya, termasuk:

• Menggerakkan Nelayan Membawa Sampah ke Darat: Di bandar Dong Hoi, inisiatif ini telah mengurangkan dengan ketara jumlah plastik yang dibuang ke laut dan menyokong badan kebajikan tempatan.
• Pengasingan dan Pengkomposan Sisa Berasaskan Pasaran: Model yang dirintis di Tuy Hoa dan Ha Tinh ini memulihkan sisa organik dan mengubah sikap masyarakat terhadap pengurusan sisa.
• Mengguna Semula Kanvas Lama: Di Rach Gia, kanvas lama diolah menjadi produk yang boleh dipasarkan, sekali gus membawa manfaat alam sekitar dan sosial.
• Sekolah Sifar Sisa: Vietnam Zero Waste Alliance (VZWA) bekerjasama dengan sekolah untuk mendidik pelajar, guru dan ibu bapa tentang pengurangan sisa, kitar semula dan gaya hidup mampan. Program ini telah menjangkau ribuan orang dan mencetuskan perubahan lebih meluas dalam komuniti.

Inovasi Teknologi dan Kerjasama Antarabangsa

Teknologi memainkan peranan yang semakin penting dalam usaha Vietnam memerangi pencemaran plastik. Di Can Tho, Interceptor 003 milik The Ocean Cleanup, iaitu sistem pembersihan sungai tercanggih, telah digunakan untuk mengumpul sehingga 50 tan sisa setiap hari dari Sungai Can Tho. Sistem automatik seperti ini, digabungkan dengan infrastruktur pengumpulan dan pemprosesan sisa yang lebih baik, membantu menghalang plastik daripada sampai ke lautan.

Kerjasama antarabangsa juga penting. Vietnam merupakan sebahagian daripada National Plastic Action Partnership (NPAP), platform pelbagai pihak berkepentingan yang diterajui UNDP dan Forum Ekonomi Dunia. NPAP menyelaraskan usaha kerajaan, perniagaan dan masyarakat sivil untuk melaksanakan pelan hala tuju nasional bagi mengurangkan sisa plastik serta memajukan penyelesaian ekonomi kitaran. Inisiatif serantau seperti Pelan Tindakan Serantau ASEAN untuk Menangani Sisa Marin turut menyokong perkongsian pengetahuan dan pembangunan keupayaan.

Halangan kepada Perubahan: Kos, Kemudahan dan Penyelarasan

Walaupun terdapat kemajuan, halangan besar masih wujud. Kos alternatif mesra alam menjadi cabaran utama bagi perniagaan dan pengguna. Sebagai contoh, beg terbiodegradasi berharga 2.6 kali ganda lebih mahal daripada beg plastik, manakala kotak kertas boleh berharga sehingga 10 kali ganda lebih mahal daripada bekas plastik. Perbezaan harga ini menghalang penggunaannya secara meluas, khususnya dalam kalangan perniagaan kecil dan isi rumah berpendapatan rendah.

Kemudahan juga merupakan faktor yang kuat. Tinjauan menunjukkan bahawa 67% golongan muda menyatakan kemudahan sebagai sebab utama mereka menggunakan plastik sekali guna, manakala 39% menyebut kos. Walaupun alternatif tersedia, tabiat lama sukar diubah. Perubahan yang berkesan bukan sahaja memerlukan alternatif mampu milik, tetapi juga insentif, pengiktirafan dan pendidikan awam yang berterusan.

Penyelarasan antara pelbagai projek dan pihak berkepentingan turut menjadi cabaran. Banyak inisiatif bergerak secara berasingan, sekali gus mengehadkan kesan jangka panjangnya. Pakar menekankan perlunya pendekatan bersepadu merentas pelbagai sektor yang menggabungkan dasar, teknologi, penglibatan komuniti dan penyelesaian berasaskan pasaran.

Konteks Serantau dan Global

Krisis sisa plastik Vietnam merupakan sebahagian daripada cabaran serantau dan global yang lebih luas. Asia Tenggara ialah kawasan tumpuan pencemaran plastik, dengan negara seperti Indonesia, Thailand dan Filipina turut bergelut menangani sisa yang tidak diurus dengan baik serta sampah marin. Pembandaran pesat, budaya kepenggunaan yang semakin berkembang dan infrastruktur pengurusan sisa yang terhad di rantau ini memburukkan masalah. Larangan import sisa plastik yang dikenakan China pada 2017 mengalihkan beban kepada negara-negara Asia Tenggara, sekali gus menambah tekanan terhadap sistem tempatan.

Di seluruh dunia, hanya kira-kira 9% sisa plastik dikitar semula, manakala berjuta-juta tan memasuki lautan setiap tahun. Mikroplastik telah dikesan dalam air, tanah dan rantaian makanan di seluruh dunia, sekali gus mengancam ekosistem dan kesihatan manusia. Usaha menangani krisis ini memerlukan kerjasama antarabangsa, pemindahan teknologi dan pembangunan piawaian global bagi kitar semula serta pengurusan sisa.

Langkah Seterusnya: Menuju Ekonomi Kitaran

Pakar dan pembuat dasar semakin menggalakkan pendekatan ekonomi kitaran, yang mengutamakan penggunaan semula dan kitar semula bahan serta mengekalkannya dalam rantaian nilai selama mungkin. Ini melibatkan reka bentuk semula produk supaya mudah dikitar semula, penggunaan bahan terbiodegradasi dan pembangunan teknologi baharu untuk kitar semula kimia serta penaiktarafan bahan. Skim Tanggungjawab Pengeluar Lanjutan (EPR), yang mewajibkan pengeluar bertanggungjawab terhadap kitar hayat produk mereka, juga semakin mendapat perhatian.

Di Vietnam, pelan hala tuju untuk menghentikan penggunaan plastik sekali guna secara berperingkat merangkumi sekatan, yuran dan larangan secara berperingkat, berserta sokongan kepada inovasi dan syarikat pemula yang membangunkan alternatif mampan. Kempen kesedaran awam, program sekolah dan penglibatan golongan muda penting untuk mendorong perubahan budaya dan tingkah laku yang diperlukan bagi menghasilkan perubahan berkekalan.

Ringkasan

• Vietnam menghasilkan lebih 1.8 juta tan sisa plastik setiap tahun, dengan kurang daripada satu pertiga dikitar semula.
• Plastik sekali guna mendominasi aliran sisa kerana mudah digunakan, murah dan sudah sebati dalam kebiasaan masyarakat.
• Pencemaran plastik membawa kesan alam sekitar, sosial dan ekonomi yang serius, khususnya di bandar dan kawasan pesisir.
• Kerajaan telah memperkenalkan dasar bercita-cita tinggi, termasuk pelan hala tuju untuk menghentikan penggunaan plastik sekali guna secara berperingkat menjelang 2030 dan pengasingan sisa wajib mulai 2025.
• Perubahan tingkah laku amat penting; undang-undang dan insentif perlu digabungkan dengan pendidikan, penglibatan komuniti dan teknik sains tingkah laku.
• Model tempatan yang berjaya dan inovasi teknologi memberi harapan, namun perlu diperluas dan diselaraskan dengan lebih baik.
• Kos dan kemudahan masih menjadi halangan utama kepada penggunaan alternatif mesra alam.
• Kerjasama serantau dan global, serta peralihan kepada ekonomi kitaran, penting untuk penyelesaian jangka panjang.