China Memindahkan Perlombongan Unsur Nadir Bumi ke Myanmar: Krisis Alam Sekitar, Ketegangan Geopolitik dan Rantaian Bekalan Global

Strategi Unsur Nadir Bumi China: Dari Pencemaran Dalam Negara ke Bukit-bukau Myanmar

Unsur nadir bumi (REE) ialah penggerak tersembunyi teknologi moden. Kesemua 17 unsur logam ini penting untuk menghasilkan pelbagai barangan, daripada telefon pintar dan kenderaan elektrik hingga turbin angin dan sistem panduan peluru berpandu. Namun, perlombongan dan pemprosesan unsur nadir bumi merupakan kegiatan yang mencemarkan—dan kini menjadi titik pertikaian dalam perbahasan perdagangan global serta alam sekitar. Sejak beberapa tahun kebelakangan ini, China, yang menguasai pasaran global unsur nadir bumi, telah memindahkan sebahagian besar kegiatan perlombongannya yang paling mencemarkan ke seberang sempadan di Myanmar. Langkah ini membawa kesan besar terhadap alam sekitar, masyarakat setempat dan imbangan kuasa dalam ekonomi global.

Selama beberapa dekad, wilayah Jiangxi di selatan China menjadi pusat perlombongan unsur nadir bumi. Kesan terhadap alam sekitar amat dahsyat: larut lesap asid dan aliran sisa kimia meracuni tanah serta laluan air, mendorong Beijing mengetatkan peraturan dalam negara. Daripada mengurangkan permintaan terhadap mineral penting ini, China mula menyerahkan bahagian paling mencemarkan dalam rantaian bekalan kepada negara jirannya, Myanmar—sebuah negara yang dilanda perang saudara dan ditadbir dengan lemah. Kini, kawasan sempadan Myanmar menjadi pusat ledakan perlombongan unsur nadir bumi yang mengukuhkan penguasaan teknologi China dan memburukkan krisis alam sekitar.

Bagaimana Unsur Nadir Bumi Menjadi Senjata Geopolitik

Hampir monopoli China dalam pemprosesan unsur nadir bumi—dengan kawalan terhadap kira-kira 90% pasaran global—memberikannya pengaruh besar dalam perdagangan antarabangsa. Keupayaan negara itu menyekat eksport unsur nadir bumi berat (HREE), seperti disprosium dan terbium, telah pun mengganggu sektor pembuatan global. Pada April 2025, Beijing mengehadkan eksport dengan ketara, menyebabkan operasi barisan pemasangan Suzuki di Jepun, kilang Ford di Amerika Syarikat dan beberapa pembekal Eropah terhenti. Logam ini bukan sahaja penting untuk teknologi hijau, malah juga kritikal bagi sistem ketenteraan canggih, sekali gus menjadikannya isu keselamatan negara bagi AS, EU dan ekonomi utama lain.

Strategi China jelas: dengan mengawal perlombongan dan pemprosesan unsur nadir bumi, negara itu boleh menjadikan sumber ini sebagai senjata dalam pertikaian perdagangan atau kebuntuan geopolitik. Pendekatan ini menyamai tindakan Beijing mengenakan sekatan terhadap Jepun pada 2010, namun taruhannya kini jauh lebih besar ketika dunia berlumba-lumba beralih kepada tenaga boleh baharu dan teknologi canggih. Seorang penganalisis daripada The Diplomat berkata, “China telah meletakkan dirinya sebagai penjaga pintu kepada sumber penting ini.”

Peranan Myanmar: Dari Zon Konflik ke Kuasa Besar Unsur Nadir Bumi

Kemunculan Myanmar sebagai pembekal unsur nadir bumi berpunca secara langsung daripada tindakan keras China terhadap pencemaran alam sekitar dan pergolakan politik di negara itu sendiri. Sejak rampasan kuasa tentera pada 2021, Myanmar dilanda perang saudara, dengan junta, militia etnik dan kumpulan pemberontak masing-masing berebut menguasai wilayah yang kaya dengan sumber. Dalam keadaan tanpa undang-undang ini, syarikat China—yang sering beroperasi melalui wakil tempatan atau dengan sokongan kumpulan bersenjata—telah memperluas operasi perlombongan dengan pantas di negeri Kachin dan Shan.

Menurut Global Witness, import unsur nadir bumi berat dari Myanmar ke China meningkat lebih dua kali ganda antara 2021 hingga 2023, mengukuhkan peranan Myanmar sebagai sumber luar terbesar China. Pada 2023, Myanmar membekalkan kira-kira 60% daripada pengeluaran global disprosium dan terbium—dua unsur penting untuk magnet kekal yang digunakan dalam kenderaan elektrik dan turbin angin. Skala perlombongan amat besar: imej satelit menunjukkan tapak perlombongan di Wilayah Khas 1 Kachin meningkat lebih 40% dalam tempoh hanya dua tahun, dengan lebih 300 lombong dan 3,000 lubang perlombongan beroperasi pada 2023 sahaja.

Kaedah Perlombongan dan Kesan terhadap Alam Sekitar

Kaedah pengekstrakan yang paling banyak digunakan di Myanmar ialah larut lesap in-situ, iaitu bahan kimia seperti ammonium sulfat dan asid oksalik—yang kebanyakannya diimport dari China—disuntik ke dalam tanah untuk melarutkan mineral nadir bumi. Larutan toksik yang terhasil dikumpulkan di dalam kolam, kemudian diproses menjadi oksida nadir bumi. Teknik ini murah dan cekap, tetapi kos alam sekitarnya amat dahsyat. Sungai mengalir merah akibat sisa kimia, hutan gondol dan biodiversiti musnah. Logam berat seperti arsenik mencemari Sungai Kok dan Mekong, sekali gus menimbulkan risiko kesihatan serius kepada masyarakat di Myanmar dan kawasan hilir di wilayah Chiang Rai, Thailand.

Lahtaw Kai, seorang aktivis di negeri Kachin, menggambarkan keadaan itu:

Sungai semakin merah, ikan mati dan orang ramai jatuh sakit. Syarikat perlombongan tidak peduli—mereka hanya mahukan mineral.

Penduduk setempat melaporkan pencemaran air, kehilangan ikan dan tanaman serta peningkatan masalah kesihatan, termasuk penyakit kulit dan gangguan pernafasan. Kemusnahan alam sekitar begitu teruk sehingga sesetengah pakar memberi amaran bahawa sebahagian kawasan di negeri Kachin dan Shan boleh menjadi tidak boleh didiami jika perlombongan terus berlangsung tanpa kawalan.

Siapa Mengawal Lombong? Militia, Pemberontak dan Ekonomi Gelap

Ledakan unsur nadir bumi di Myanmar bukan sekadar bencana alam sekitar—ia juga menyemarakkan konflik dan rasuah. Kawalan terhadap tapak perlombongan menjadi sumber pendapatan utama bagi junta tentera dan pelbagai kumpulan bersenjata etnik. Selepas rampasan kuasa 2021, militia yang berpihak kepada tentera pada mulanya menguasai perdagangan itu, tetapi menjelang akhir 2024, Pertubuhan/Tentera Kemerdekaan Kachin (KIO/A)—kumpulan penentang yang sudah lama wujud—menawan zon perlombongan utama di negeri Kachin. Di negeri Shan, Tentera Negara Bersatu Wa (UWSA) yang berpengaruh dan mempunyai hubungan rapat dengan Beijing melindungi operasi perlombongan baharu serta mengawal laluan eksport ke China.

Syarikat China sering beroperasi melalui wakil tempatan atau usaha sama dengan kumpulan bersenjata ini, dengan membayar cukai atau wang perlindungan sebagai pertukaran untuk mendapatkan akses ke kawasan yang kaya dengan mineral. Hasilnya ialah ekonomi gelap yang menyalurkan keuntungan kepada panglima perang, militia dan pelabur asing, sementara masyarakat setempat menanggung sebahagian besar kos alam sekitar dan sosial. Seperti yang dilaporkan The New York Times, “Dalam kekacauan perang, tiada apa-apa yang dapat menghalang firma China daripada memusnahkan landskap dan mengeluarkan mineral, yang akhirnya dibawa ke China.”

Kesan Sosial: Pemindahan, Jenayah dan Eksploitasi

Perlumbaan mendapatkan unsur nadir bumi telah membawa pelbagai masalah sosial ke kawasan sempadan Myanmar. Masyarakat pribumi diusir dari tanah nenek moyang, kawasan pertanian tradisional diubah menjadi zon perlombongan toksik, manakala masalah sosial seperti penyalahgunaan dadah dan jenayah semakin berleluasa. Pusat Sumber Perniagaan dan Hak Asasi Manusia telah mendokumentasikan banyak pelanggaran, termasuk pemindahan paksa, pencabulan hak pekerja dan kemusnahan tapak warisan budaya. Dengan pengawasan dan akauntabiliti yang lemah, pencabulan ini terus berlaku tanpa kawalan.

Akibat Serantau dan Global: Pencemaran Tanpa Sempadan

Kesan alam sekitar akibat perlombongan unsur nadir bumi di Myanmar tidak terhenti di sempadan negara itu. Aliran sisa kimia dan pencemaran logam berat telah mengalir ke wilayah Chiang Rai di Thailand, mencemari Sungai Kok dan Sai serta mengancam kesihatan jutaan penduduk. Pianporn Deetes, Pengarah Kempen Asia Tenggara di International Rivers, memberi amaran:

Ini ialah krisis pencemaran rentas sempadan terbesar yang pernah dihadapi Thailand. Satu-satunya penyelesaian ialah menghentikan kegiatan perlombongan.

Pemulihan sungai yang tercemar logam berat amat sukar dan memakan masa. Krisis ini sudah menjejaskan mata pencarian tradisional seperti menangkap ikan dan menanam padi, selain mencetuskan kebimbangan bahawa beras tercemar boleh memasuki bekalan makanan. Kerajaan Thailand lambat bertindak, sekali gus mencetuskan desakan supaya tindakan diplomatik segera diambil bersama Myanmar dan China bagi menangani krisis ini.

Mengapa Myanmar? Ekonomi Pemindahan Pencemaran

Keputusan China memindahkan perlombongan unsur nadir bumi ke Myanmar didorong oleh faktor ekonomi dan dasar alam sekitar. Kos pengeluaran unsur nadir bumi berat di Myanmar sehingga tujuh kali lebih murah berbanding di China, hasil peraturan yang longgar dan pengawasan yang minimum. Dengan memindahkan bahagian paling mencemarkan dalam rantaian bekalan, China boleh mengekalkan penguasaannya dalam pemprosesan dan pembuatan unsur nadir bumi sambil mengurangkan pencemaran dalam negara. Sementara itu, peringkat yang menghasilkan nilai tambah—penapisan dan pengeluaran magnet—kekal di bawah kawalan China.

Walaupun kegiatan perlombongan dijalankan secara intensif, Myanmar tidak disenaraikan sebagai antara negara yang memiliki rizab unsur nadir bumi terbesar di dunia. Negara itu berperanan terutamanya sebagai pusat transit bagi pengekstrakan awal, dengan mineral dihantar ke China untuk diproses selanjutnya. Aturan ini membolehkan China memindahkan kos alam sekitar ke luar negara sambil meraih manfaat ekonomi dan strategik.

Risiko Rantaian Bekalan dan Tindak Balas Global

Kebergantungan dunia terhadap unsur nadir bumi dari Myanmar telah mewujudkan rantaian bekalan yang rapuh dan terdedah kepada konflik, ketidakstabilan politik serta bencana alam sekitar. Gangguan di Myanmar—seperti penawanan kawasan perlombongan oleh KIO/A pada akhir 2024—telah menyebabkan harga unsur nadir bumi melonjak dan mendedahkan risiko kebergantungan berlebihan pada satu sumber. Syarikat Barat, termasuk pengeluar utama kereta dan turbin angin, semakin bimbang tentang risiko etika dan alam sekitar dalam rantaian bekalan mereka.

Usaha membangunkan sumber alternatif unsur nadir bumi di Laos, Malaysia, Australia dan Amerika Syarikat sedang dijalankan, tetapi projek ini berdepan halangan teknikal, ekonomi dan kawal selia yang besar. Kitar semula unsur nadir bumi masih terhad, dengan kebanyakan bahan kitar semula berasal daripada sisa pembuatan dan bukannya produk yang telah mencapai akhir hayat. Oleh itu, risiko unsur nadir bumi dari Myanmar memasuki rantaian bekalan global kekal tinggi.

Desakan untuk Pembaharuan dan Tindakan Antarabangsa

Kumpulan alam sekitar dan aktivis mendesak agar perlombongan tanpa kawalan di Myanmar dihentikan sehingga langkah perlindungan sewajarnya dilaksanakan. Saranan termasuk:

• Membangunkan rantaian bekalan yang bertanggungjawab dan telus
• Menguatkuasakan kewajipan usaha wajar bagi syarikat yang mendapatkan bekalan unsur nadir bumi
• Melabur dalam kitar semula dan teknologi alternatif untuk mengurangkan kebergantungan pada HREE
• Mengenakan sekatan bersasar terhadap syarikat yang terlibat dalam kemusnahan alam sekitar dan pencabulan hak asasi manusia

Tanpa tindakan tegas, perlombongan yang berterusan mengancam untuk memusnahkan lebih banyak kawasan alam sekitar dan masyarakat Myanmar, meninggalkan tanah tercemar yang tidak boleh didiami serta menyemarakkan konflik selanjutnya.

Ringkasan

• China telah memindahkan sebahagian besar kegiatan perlombongan unsur nadir bumi yang mencemarkan ke Myanmar, dengan mengambil kesempatan daripada tadbir urus yang lemah dan konflik berterusan di negara itu.
• Myanmar kini membekalkan sebahagian besar unsur nadir bumi berat dunia, yang penting untuk teknologi hijau dan sistem ketenteraan canggih.
• Proses pengekstrakan memusnahkan alam sekitar, menyebabkan pencemaran teruk, masalah kesihatan dan pencemaran rentas sempadan di Thailand.
• Kawalan terhadap tapak perlombongan menjadi sumber pendapatan utama bagi junta tentera dan kumpulan bersenjata etnik, sekali gus menyemarakkan konflik dan rasuah.
• Penguasaan China dalam pemprosesan unsur nadir bumi memberikannya pengaruh besar dalam perdagangan global, tetapi turut mendedahkan dunia kepada risiko rantaian bekalan.
• Usaha membangunkan sumber alternatif dan rantaian bekalan yang bertanggungjawab sedang dijalankan, namun kemajuannya perlahan.
• Aktivis dan pakar memberi amaran bahawa tanpa pembaharuan segera, ledakan unsur nadir bumi di Myanmar akan meninggalkan kesan kemusnahan alam sekitar dan pergolakan sosial.