Badan Kehakiman Malaysia di Bawah Tekanan: Protes, Politik dan Perjuangan Mempertahankan Kebebasan Kehakiman

Badan Kehakiman Malaysia di Bawah Tekanan: Protes, Politik dan Perjuangan Mempertahankan Kebebasan Kehakiman

Pada suatu petang Julai yang lembap di Putrajaya, ibu negara pentadbiran Malaysia, jalan-jalan dipenuhi peguam berjubah hitam, suara mereka bergema menyeru agar kebebasan kehakiman dilindungi. Suasana itu mengimbau detik penting dalam sejarah Malaysia, ketika golongan profesional undang-undang dan masyarakat sivil sekali lagi berdepan bayangan campur tangan politik dalam mahkamah negara. Punca utama kontroversi ini ialah dakwaan peranan Perdana Menteri Anwar Ibrahim dalam pelantikan hakim tertinggi Malaysia yang tertangguh dan dipertikaikan, sekali gus mencetuskan perdebatan nasional tentang integriti sistem perundangan negara.

Kandungan

1. Badan Kehakiman Malaysia di Bawah Tekanan: Protes, Politik dan Perjuangan Mempertahankan Kebebasan Kehakiman
2. Mengapa rakyat Malaysia membantah pelantikan hakim?
3. Tuntutan utama Majlis Peguam Malaysia
4. Kesan politik: Ketegangan dalam kerajaan Anwar
5. Reaksi masyarakat umum dan mobilisasi masyarakat sivil
6. Bagaimanakah hakim dilantik di Malaysia?
7. Pelantikan Wan Ahmad Farid Wan Salleh
8. Reaksi Anwar Ibrahim: Penafian dan gesaan supaya proses dihormati
9. Latar sejarah: Bayangan krisis kehakiman silam
10. Pandangan pakar: Taruhannya bagi demokrasi Malaysia
11. Apakah langkah seterusnya bagi badan kehakiman Malaysia?
12. Ringkasan

Mengapa rakyat Malaysia membantah pelantikan hakim?

Pencetus segera kekecohan itu ialah kegagalan kerajaan melantik pengganti dengan segera bagi dua jawatan kehakiman tertinggi di Malaysia: Ketua Hakim Negara dan Presiden Mahkamah Rayuan. Persaraan Ketua Hakim Negara Tengku Maimun Tuan Mat pada 2 Julai 2025 tanpa pengganti diumumkan menyebabkan kekosongan kepimpinan di puncak badan kehakiman. Keadaan ini diburukkan lagi oleh kekosongan serentak jawatan Presiden Mahkamah Rayuan, serta persaraan beberapa lagi hakim kanan yang bakal berlaku menjelang akhir tahun.

Bagi ramai dalam komuniti undang-undang Malaysia, keadaan itu bukan sekadar kelewatan birokrasi, tetapi ancaman terhadap asas kedaulatan undang-undang. Majlis Peguam Malaysia, persatuan undang-undang utama negara, menganjurkan perarakan sejauh 2.6 kilometer dari Istana Kehakiman ke Pejabat Perdana Menteri pada 14 Julai 2025. Kira-kira 1,000 peguam, bersama ahli politik, aktivis dan orang awam, menuntut tindakan segera untuk mengisi kekosongan itu serta menggesa penubuhan Suruhanjaya Diraja Siasatan berhubung dakwaan campur tangan politik dalam pelantikan hakim.

Ambiga Sreenevasan, peguam terkenal dan bekas presiden Majlis Peguam Malaysia, menggambarkan suasana protes itu:

Kami terpaksa mengawasi [kerajaan] dengan teliti dan sentiasa memantau tindakannya, sedangkan itu bukanlah sesuatu yang kami mahu lakukan,

katanya kepada wartawan, merujuk persamaan dengan krisis kehakiman 1988 apabila Perdana Menteri ketika itu, Mahathir Mohamad, memecat hakim-hakim kanan susulan keputusan yang dipertikaikan.

Tuntutan utama Majlis Peguam Malaysia

• Pelantikan segera hakim yang berkelayakan dan bebas bagi mengisi kekosongan jawatan tertinggi
• Pendedahan minit mesyuarat Suruhanjaya Pelantikan Kehakiman (JAC) kepada orang ramai
• Penubuhan Suruhanjaya Diraja Siasatan untuk menyiasat dakwaan campur tangan
• Reformasi bagi melindungi kebebasan dan ketelusan kehakiman

Presiden Majlis Peguam, Mohamad Ezri Abdul Wahab, menegaskan bahawa kebebasan kehakiman menjamin kedaulatan undang-undang dan “berdiam diri bukanlah pilihan.”

Kesan politik: Ketegangan dalam kerajaan Anwar

Kontroversi itu pantas merebak ke gelanggang politik. Sembilan ahli Parlimen daripada Parti Keadilan Rakyat (PKR) pimpinan Anwar sendiri, diketuai bekas menteri ekonomi Rafizi Ramli, secara terbuka menggesa siasatan diraja dan siasatan Parlimen terhadap kelewatan serta dakwaan salah laku. Tindakan membantah yang jarang berlaku dari dalam gabungan pemerintah itu menandakan keresahan mendalam terhadap cara kerajaan mengendalikan badan kehakiman.

Menambah ketegangan, Nurul Izzah Anwar, anak perempuan Anwar dan timbalan presiden PKR, menyertai perarakan peguam itu, sekali gus merumitkan lagi kedudukan parti. Penyertaannya dilihat sebagai sokongan terhadap tuntutan Majlis Peguam, meskipun kepimpinan parti menegaskan bahawa tiada krisis berlaku. Rafizi Ramli berkata kehadiran Nurul Izzah meletakkan parti dalam kedudukan serba salah, memandangkan pendirian rasminya.

Perhatian orang ramai semakin tertumpu selepas minit mesyuarat JAC yang dikatakan tulen dibocorkan, dengan kandungannya membayangkan cubaan mengatur pelantikan hakim. Pihak berkuasa bertindak melancarkan siasatan terhadap kebocoran itu di bawah Akta Rahsia Rasmi, namun kepercayaan awam sudah pun terjejas.

Reaksi masyarakat umum dan mobilisasi masyarakat sivil

Perarakan 14 Julai itu bukan peristiwa terpencil. Ratusan anggota masyarakat sivil, termasuk wakil pertubuhan bukan kerajaan seperti Bersih 2.0 dan Centre to Combat Corruption and Cronyism, turut menyertai protes tersebut. Skala demonstrasi itu, bersama gesaan supaya ketelusan dipertingkat daripada ahli Parlimen kerajaan dan pembangkang, menggambarkan betapa besarnya kebimbangan terhadap masa depan badan kehakiman.

Pada hari-hari berikutnya, ribuan lagi rakyat Malaysia berhimpun di Kuala Lumpur, dengan sebahagian daripada mereka menuntut Anwar meletak jawatan berhubung janji yang didakwa tidak ditunaikan serta kontroversi kehakiman itu. Bekas perdana menteri Mahathir Mohamad, yang pernah menjadi tokoh utama dalam krisis kehakiman terdahulu, mengetuai salah satu perhimpunan itu, sekali gus menonjolkan tingginya pertaruhan politik dalam isu berkenaan.

Bagaimanakah hakim dilantik di Malaysia?

Untuk memahami kontroversi ini, proses pelantikan hakim di Malaysia perlu diteliti. Di bawah Perkara 122B Perlembagaan Persekutuan, Ketua Hakim Negara dan hakim-hakim tertinggi lain dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong atas nasihat Perdana Menteri dan selepas berunding dengan Majlis Raja-Raja (majlis raja-raja negeri Malaysia). Suruhanjaya Pelantikan Kehakiman (JAC), yang ditubuhkan pada 2009, bertanggungjawab mengesyorkan calon kepada Perdana Menteri, yang kemudiannya mengemukakan nama-nama itu kepada Yang di-Pertuan Agong.

Pengkritik berhujah bahawa sistem ini memberikan pengaruh besar kepada Perdana Menteri dalam pelantikan hakim, sekali gus berpotensi menjejaskan pengasingan kuasa. Kontroversi terkini berpusat pada dakwaan bahawa Anwar mengetepikan syor JAC dan melengahkan proses itu, lalu menguatkan syak wasangka tentang percaturan politik.

Pelantikan Wan Ahmad Farid Wan Salleh

Selepas berminggu-minggu tidak menentu, Yang di-Pertuan Agong melantik Wan Ahmad Farid Wan Salleh, hakim Mahkamah Rayuan, sebagai Ketua Hakim Negara yang baharu pada 18 Julai 2025. Pelantikan itu menarik perhatian atas beberapa sebab:

• Wan Ahmad dinaikkan daripada Mahkamah Rayuan, mengatasi 32 hakim yang lebih kanan dari Mahkamah Persekutuan dan Mahkamah Tinggi, suatu langkah yang belum pernah berlaku dalam sejarah perundangan Malaysia.
• Beliau pernah berkhidmat sebagai timbalan menteri dalam negeri dan merupakan anggota Pertubuhan Kebangsaan Melayu Bersatu (UMNO), sekali gus menimbulkan kebimbangan tentang sikap berkecualinya dalam kes yang melibatkan tokoh politik.
• Sesetengah pihak melihat pelantikan itu sebagai jalan tengah selepas orang ramai membantah calon lain yang dikhabarkan, termasuk bekas peguam negara yang mempunyai hubungan rapat dengan Anwar.

Kerajaan dan beberapa saluran media menggambarkan pelantikan itu sebagai kemenangan bagi kebebasan kehakiman, tetapi pengkritik melihatnya sebagai bukti pengaruh politik yang berterusan serta tamparan kepada meritokrasi dalam badan kehakiman.

Reaksi Anwar Ibrahim: Penafian dan gesaan supaya proses dihormati

Perdana Menteri Anwar Ibrahim berulang kali menafikan campur tangan dalam urusan kehakiman. Dalam kenyataan awam, beliau menegaskan bahawa sepanjang tempoh perkhidmatannya, beliau “tidak pernah campur tangan dalam keputusan mahkamah” dan kerajaan komited mempertahankan kebebasan kehakiman. Pada Persidangan LawAsia Ke-37, Anwar berkata:

Zaman kerajaan mencampuri kebebasan kehakiman demi kepentingan politik sudah berakhir… Kami tidak akan sekali-kali membenarkan penyalahgunaan kuasa dan pelanggaran seperti itu berulang lagi.

Anwar turut menyatakan sokongan terhadap hak Majlis Peguam Malaysia untuk mengadakan protes, dengan syarat semua pihak menghormati proses perlembagaan. Jabatan Peguam Negara dan Istana Negara menyuarakan pendirian yang sama, dengan menggesa supaya pelantikan hakim mengikut Perlembagaan Persekutuan serta memberi amaran agar proses itu tidak dipolitikkan.

Walaupun jaminan itu diberikan, sikap skeptikal masih berterusan. Pengkritik merujuk kepada keengganan kerajaan melanjutkan tempoh perkhidmatan Ketua Hakim Negara yang akan bersara dan dihormati ramai, pelantikan Wan Ahmad yang mengatasi hakim lebih kanan secara luar biasa, serta pola lebih luas pelantikan politik dalam penguatkuasaan undang-undang dan badan kehakiman sebagai bukti kuasa eksekutif masih melampaui batas.

Latar sejarah: Bayangan krisis kehakiman silam

Kontroversi semasa bukanlah tanpa preseden. Badan kehakiman Malaysia pernah berdepan tekanan politik, khususnya pada 1988 apabila Perdana Menteri ketika itu, Mahathir Mohamad, mengatur pemecatan hakim-hakim kanan selepas keputusan yang tidak memihak kepada pentadbirannya. Peristiwa itu meninggalkan kesan mendalam terhadap reputasi badan kehakiman dan mencetuskan usaha berdekad-dekad lamanya untuk memulihkan kepercayaan awam.

Ironinya, Anwar Ibrahim sendiri pernah menjadi mangsa mahkamah yang dipolitikkan di Malaysia, apabila dipenjarakan atas tuduhan yang secara meluas dianggap bermotifkan politik. Pilihan raya 2018, yang membawa gabungan Pakatan Harapan pimpinan Anwar ke tampuk kuasa, disambut sebagai titik perubahan bagi demokrasi Malaysia, dengan janji reformasi institusi dan kebebasan kehakiman. Peristiwa terkini mendorong sesetengah pemerhati mempersoalkan sama ada reformasi itu sedang diundur.

Pandangan pakar: Taruhannya bagi demokrasi Malaysia

Ahli akademik undang-undang dan pejuang demokrasi memberi amaran bahawa integriti badan kehakiman merupakan teras kepada peralihan demokrasi Malaysia. Seperti yang dinyatakan oleh Journal of Democracy, usaha menentang kecenderungan autoritarian memerlukan kebebasan kehakiman yang kukuh, perlindungan kebebasan politik dan tadbir urus yang baik.

Bekas Ketua Hakim Negara Tengku Maimun Tuan Mat, ketika berucap pada persidangan undang-undang awal tahun ini, menekankan pentingnya kuasa kehakiman dalam mempertahankan demokrasi:

Pelaksanaan kuasa sedemikian (oleh mahkamah untuk menegaskan keutamaan perlembagaan) bukan sahaja melindungi dan memelihara demokrasi, malah menjamin kelangsungannya. Oleh itu, saya menggesa pihak-pihak berkenaan supaya tidak takut akan kuasa tersebut dan berusaha menyekatnya, sebaliknya mempertahankannya.

Rencana pendapat dalam media tempatan mengkritik keras cara Anwar mengendalikan pelantikan itu, dengan berhujah bahawa tindakan mengetepikan hakim kanan dan mengabaikan meritokrasi menjejaskan semangat dalam badan kehakiman serta menghakis kepercayaan awam. Sesetengah pihak memberi amaran tentang kemungkinan kembali ke “zaman gelap” apabila badan kehakiman dikawal elit politik.

Apakah langkah seterusnya bagi badan kehakiman Malaysia?

Dengan pelantikan Wan Ahmad Farid Wan Salleh sebagai Ketua Hakim Negara, krisis kepimpinan segera di puncak badan kehakiman Malaysia telah diselesaikan. Namun, isu-isu asas masih belum terungkai. Kontroversi itu mendedahkan perpecahan mendalam dalam gabungan pemerintah, menggugat keyakinan awam terhadap sistem perundangan dan menghidupkan semula perdebatan tentang perlunya reformasi lanjut untuk mengasingkan badan kehakiman daripada pengaruh politik.

Majlis Raja-Raja, yang memainkan peranan perlembagaan dalam pelantikan hakim, dijangka akan terus meneliti proses tersebut. Sementara itu, Majlis Peguam Malaysia dan kumpulan masyarakat sivil berikrar untuk terus mendesak ketelusan dan akauntabiliti.

Ringkasan

• Badan kehakiman Malaysia menghadapi krisis kepimpinan pada Julai 2025 selepas hakim-hakim tertinggi bersara tanpa pengganti segera, sekali gus mencetuskan protes dan dakwaan campur tangan politik.
• Majlis Peguam Malaysia mengetuai perarakan besar-besaran yang menuntut pelantikan segera, ketelusan dan Suruhanjaya Diraja Siasatan berhubung dakwaan campur tangan.
• Perdana Menteri Anwar Ibrahim dan kerajaannya menafikan sebarang salah laku, dengan menegaskan bahawa kebebasan kehakiman kekal terpelihara dan pelantikan dibuat mengikut prosedur perlembagaan.
• Pelantikan Wan Ahmad Farid Wan Salleh sebagai Ketua Hakim Negara, yang mengatasi hakim-hakim lebih kanan, dilihat pengkritik sebagai bukti pengaruh politik berterusan.
• Kontroversi itu mendedahkan perpecahan dalaman dalam gabungan pemerintah dan menimbulkan persoalan lebih luas tentang masa depan kebebasan kehakiman serta reformasi demokrasi di Malaysia.