Kebangkitan Semula Semikonduktor Jepun yang Berisiko Tinggi: Cita-cita, Perikatan dan Persaingan Merebut Kembali Keunggulan Teknologi

Langkah Berani Jepun untuk Merampas Kembali Kepimpinan Semikonduktor

Di bandar Chitose yang berangin kencang di pulau paling utara Jepun, bab baharu dalam sejarah perindustrian negara itu sedang tercipta dengan pantas. Rapidus, syarikat pemula semikonduktor yang disokong kerajaan dan ditubuhkan pada 2022, mengejutkan komuniti teknologi global apabila memulakan pengeluaran percubaan transistor dua nanometer (2nm)—antara cip paling canggih di dunia—hanya dalam tempoh tiga tahun sejak penubuhannya. Pencapaian luar biasa ini, diterajui jurutera berusia 73 tahun yang bersemangat, Koike Atsuyoshi, menandakan tekad Jepun untuk meraih kembali kedudukan dalam sektor yang pernah dikuasainya, tetapi kemudian tewas kepada pesaing di Taiwan, Korea Selatan dan Amerika Syarikat.

Namun, ketika Jepun mencurahkan berbilion-bilion dolar ke dalam kebangkitan semula industri semikonduktornya, kepentingan usaha ini jauh melangkaui persaingan korporat. Persaingan semikonduktor kini melibatkan keselamatan negara, daya tahan ekonomi dan kedaulatan teknologi. Dunia sedang memerhatikan: mampukah pertaruhan besar Jepun membuahkan hasil, atau adakah ia akan gagal berdepan persaingan global yang sengit dan cabaran dalaman yang berat?

Daripada Penguasaan Global kepada Kemerosotan: Bagaimana Jepun Kehilangan Kelebihannya

Industri semikonduktor Jepun pernah menjadi kebanggaan dunia. Pada 1980-an, syarikat Jepun menguasai lebih separuh pasaran global bagi cip memori capaian rawak dinamik (DRAM), yang menggerakkan segala-galanya daripada komputer hingga elektronik pengguna. Namun, rentetan kejutan—pertikaian perdagangan dengan Amerika Syarikat, kenaikan nilai yen yang pesat dan kegagalan beralih kepada model perniagaan cip logik serta foundri tanpa kilang yang sedang berkembang—mencetuskan kemerosotan mendadak. Menjelang 2000-an, bahagian Jepun dalam pasaran semikonduktor global merosot kepada kira-kira 10%.

Kesannya amat besar. Lebihan dagangan Jepun dalam bidang elektronik lenyap dan bertukar menjadi defisit menjelang 2022. Pandemik COVID-19 mendedahkan kerapuhan rantaian bekalan global, apabila kekurangan cip melumpuhkan sektor automotif Jepun yang penting. Sementara itu, persaingan teknologi A.S.-China dan bayangan ketidakstabilan geopolitik—terutamanya berhubung Taiwan, pusat utama pembuatan cip dunia—menyerlahkan risiko kebergantungan berlebihan kepada pembekal asing.

Mengapa Semikonduktor Penting: Keselamatan Negara dan Kelangsungan Ekonomi

Semikonduktor ialah “otak” peranti moden, yang membolehkan segala-galanya daripada telefon pintar dan kenderaan elektrik hingga kecerdasan buatan (AI) serta persenjataan canggih. Seperti yang dinyatakan oleh JAPAN Forward, semikonduktor bukan sekadar produk perindustrian, tetapi bahan strategik yang penting kepada keselamatan negara. Keupayaan mereka bentuk dan mengeluarkan cip tercanggih kini dianggap penting demi kemerdekaan ekonomi dan kepimpinan teknologi.

Menyedari hakikat ini, kerajaan Jepun menjadikan kemandirian dalam semikonduktor sebagai keutamaan utama. Akta Penggalakan Keselamatan Ekonomi 2022 menetapkan bekalan cip yang stabil sebagai matlamat nasional yang mendesak. Penggubal dasar bertekad memastikan Jepun mampu memenuhi keperluannya sendiri—serta keperluan sekutunya—tanpa terdedah kepada gangguan global atau kejutan dasar luar.

Rapidus: Peneraju Kebangkitan Semula Semikonduktor Jepun

Rapidus menjadi teras strategi kebangkitan semula Jepun. Usaha sama awam-swasta ini disokong Kementerian Ekonomi, Perdagangan dan Industri (METI) serta konsortium gergasi industri termasuk Toyota, Sony, NTT dan SoftBank. Dengan subsidi kerajaan melebihi $6 bilion dan pelaburan swasta tambahan, Rapidus menyasarkan pengeluaran besar-besaran cip logik 2nm menjelang 2027—melangkaui kemajuan teknologi yang terlepas selama dua dekad dalam tempoh hanya lima tahun.

Bagi mencapai matlamat itu, Rapidus menjalin kerjasama dengan peneraju global: IBM memberikan akses kepada seni bina cip Gate-All-Around (GAA) canggihnya, manakala IMEC dari Belgium menawarkan kepakaran dalam litografi ultraungu ekstrem (EUV). Syarikat itu menghantar lebih 150 jurutera ke pusat penyelidikan IBM di New York dan makmal IMEC di Belgium untuk menjalani latihan intensif. Pada Disember 2023, Rapidus menjadi syarikat Jepun pertama memperoleh sistem EUV daripada pembekal Belanda ASML, satu langkah penting bagi pembuatan pada nod 2nm.

Pada Julai 2025, Rapidus mengumumkan kejayaan pengeluaran percubaan transistor 2nm di kilangnya di Hokkaido—pencapaian yang disifatkan Ketua Pegawai Eksekutif Koike Atsuyoshi sebagai “kadar yang luar biasa” bagi syarikat yang berusia kurang daripada tiga tahun. Barisan perintis itu kini menjadi medan ujian penting, dan penghantaran prototaip kepada rakan kongsi seperti Broadcom dijangka menentukan hala tuju projek tersebut.

Apakah yang Menjadikan Cip 2nm Begitu Penting?

Istilah “2nm” merujuk kepada saiz transistor yang diukir pada wafer silikon—transistor yang lebih kecil membolehkan lebih banyak transistor dimuatkan pada cip, sekali gus meningkatkan prestasi dan kecekapan tenaga. Cip ini penting untuk AI, pengkomputeran berprestasi tinggi dan aplikasi generasi akan datang seperti kenderaan autonomi serta telekomunikasi 6G. Hanya segelintir syarikat—TSMC, Samsung dan Intel—kini bersaing untuk mengkomersialkan teknologi 2nm, menjadikan cita-cita Rapidus lebih berani.

Strategi Jepun Pelbagai Serampang: Subsidi, Perikatan dan Pembinaan Ekosistem

Kebangkitan semula industri semikonduktor Jepun tidak terhad kepada Rapidus. Kerajaan mengumumkan rancangan besar untuk melabur lebih $65 bilion menjelang 2030, dengan sasaran meningkatkan jualan cip domestik sebanyak tiga kali ganda kepada lebih 15 trilion yen. Strategi ini berasaskan beberapa tonggak:

• Subsidi Besar-besaran: Antara 2021 dengan 2023, Jepun membelanjakan 3.9 trilion yen ($27 bilion) untuk sektor ini—melebihi Akta CHIPS A.S. dari segi perbelanjaan sebagai bahagian KDNK.
• Menarik Pelaburan Asing: TSMC dari Taiwan, pengeluar cip terbesar dunia, membuka kilang di Kumamoto bersama Sony dan Denso, manakala kilang kedua dirancang. Syarikat A.S. seperti Intel dan Micron juga sedang mengembangkan operasi di Jepun.
• Pusat Penyelidikan dan Pembangunan: Leading-edge Semiconductor Technology Center (LSTC), yang ditubuhkan pada 2022, menyelaraskan penyelidikan dan pembangunan (R&D) canggih serta bekerjasama dengan rakan antarabangsa.
• Daya Tahan Rantaian Bekalan: Jepun melabur dalam infrastruktur penting, seperti unit pemisahan udara baharu Air Liquide untuk gas yang diperlukan dalam pembuatan cip, selain menyokong pembekal bahan dan peralatan domestik.
• Pembangunan Tenaga Kerja: Berdepan kekurangan jurutera yang serius, Jepun merekrut tenaga mahir dari luar negara—terutamanya Vietnam—serta mempergiat program latihan dalam negara.

Usaha ini bukan sahaja bertujuan memulihkan keupayaan pembuatan Jepun, malah meletakkan negara itu sebagai nod penting dalam perikatan pimpinan A.S. bagi menjamin rantaian bekalan semikonduktor canggih yang selamat.

Cabaran: Kekurangan Dana, Teknologi dan Tenaga Mahir

Walaupun momentum semakin meningkat, kebangkitan semula semikonduktor Jepun berdepan halangan besar. Seperti yang diketengahkan oleh The Diplomat dan East Asia Forum, terdapat tiga cabaran utama:

1. Keperluan Modal yang Amat Besar

Membina foundri cip bertaraf dunia ialah antara usaha perindustrian yang paling mahal. Rapidus memerlukan anggaran 5 trilion yen ($34.5 bilion) untuk mencapai pengeluaran besar-besaran, tetapi setakat ini hanya memperoleh sebahagian kecil daripada jumlah itu daripada kerajaan dan pelabur swasta. Walaupun undang-undang baharu membenarkan sokongan awam dan jaminan hutang tambahan, pengkritik mempersoalkan kewajaran menyalurkan wang pembayar cukai kepada usaha niaga yang belum terbukti. Ketua Pegawai Eksekutif Koike mahu menarik lebih banyak pembiayaan swasta demi mengekalkan autonomi syarikat, namun keraguan masih tinggi memandangkan Rapidus belum mempunyai rekod prestasi.

2. “Lembah Kematian” dalam Pemindahan Teknologi

Menterjemahkan penyelidikan canggih kepada pengeluaran besar-besaran yang boleh diharap dan menghasilkan kadar pulangan tinggi amat sukar—peringkat ini sering disebut sebagai “Lembah Kematian”. Jurutera Rapidus berlumba-lumba menguasai teknologi GAA IBM dan litografi EUV, tetapi teknologi cip logik terbaik Jepun pada masa ini berada pada nod 40nm, ketinggalan dua dekad berbanding peneraju. Walaupun cip 2nm prototaip berjaya dihasilkan, meningkatkan pengeluaran kepada jumlah komersial dengan mutu yang konsisten merupakan cabaran berat. Nasib Rapidus—dan cita-cita Jepun yang lebih luas—mungkin bergantung pada keupayaannya merapatkan jurang ini.

3. Kekurangan Tenaga Mahir

Tenaga kerja semikonduktor Jepun menyusut dengan ketara sejak beberapa dekad lalu; ramai jurutera berpengalaman kini berusia 50-an atau bekerja di luar negara. Jepun dijangka kekurangan 40,000 jurutera, dan kadar kelahiran yang semakin menurun memburukkan keadaan. Untuk mengisi kekosongan itu, syarikat Jepun bekerjasama dengan universiti Vietnam dan merekrut tenaga mahir antarabangsa, namun usaha membina saluran bakat mahir yang kukuh akan mengambil masa bertahun-tahun.

4. Mendapatkan Pelanggan dalam Pasaran yang Sengit Persaingannya

Walaupun Rapidus mengatasi cabaran teknikal dan kewangannya, syarikat itu masih perlu meyakinkan pelanggan dalam pasaran yang dikuasai TSMC dan Samsung, yang kedua-duanya dijangka memulakan pengeluaran besar-besaran 2nm menjelang 2025—dua tahun lebih awal daripada sasaran Rapidus. Rapidus telah mengumumkan kerjasama dengan Broadcom dan sedang berusaha mendapatkan syarikat Lembah Silikon sebagai pelanggan, namun belum jelas sama ada syarikat itu mampu memperoleh pesanan yang mencukupi untuk meneruskan operasi. Ketua Pegawai Eksekutif Koike berharap dapat menguasai segmen khusus dengan menawarkan tempoh siap yang lebih pantas dan perkhidmatan khusus, tetapi laluan menuju keuntungan masih tidak pasti.

Perikatan Strategik dan Papan Catur Geopolitik

Kebangkitan semula semikonduktor Jepun berlangsung ketika persaingan A.S.-China semakin sengit. Amerika Syarikat, Jepun dan Belanda telah menyelaraskan kawalan eksport bagi mengehadkan akses China kepada teknologi pembuatan cip canggih, menjadikan kepakaran Jepun dalam bahan dan peralatan sebagai titik sekatan yang penting. Pada masa sama, Jepun berwaspada agar tidak memutuskan hubungan sepenuhnya dengan China, rakan dagang terbesarnya dan pengguna semikonduktor terbesar dunia. Pada Mei 2024, Perdana Menteri ketika itu, Fumio Kishida, menyertai China dan Korea Selatan dalam ikrar untuk memperkukuh kerjasama rantaian bekalan dan mengelakkan gangguan.

Langkah mengimbangi yang rumit ini mencerminkan strategi Jepun yang lebih luas: mempelbagaikan rantaian bekalan, memperdalam perikatan dengan A.S. dan Eropah, serta mengekalkan kestabilan serantau. Kerjasama Rapidus dengan IBM dan IMEC serta kemasukan pelaburan asing daripada TSMC, Intel dan pihak lain menjadi teras pendekatan ini. Jepun turut melabur dalam pembungkusan canggih, automasi dan penyelidikan AI untuk terus berada di hadapan.

Membina Ekosistem: Infrastruktur, Bahan dan Automasi

Menghidupkan semula pembuatan semikonduktor memerlukan lebih daripada sekadar kilang fabrikasi. Jepun melabur besar-besaran dalam ekosistem sokongan:

• Infrastruktur Penting: Projek seperti unit pemisahan udara baharu Air Liquide akan membekalkan gas penting untuk pembuatan cip dan tenaga boleh diperbaharui, sekali gus menyokong sektor semikonduktor dan teknologi hijau.
• Bahan dan Peralatan: Jepun kekal sebagai peneraju global dalam bahan fotoresis dan bahan pembuatan cip yang lain, dengan syarikat seperti JSR dan Tokyo Electron memainkan peranan penting.
• Automasi dan Proses Peringkat Akhir: Kerjasama dengan Intel dan syarikat Jepun bertujuan mengautomasi pemasangan dan pengujian, sekali gus meningkatkan kecekapan dan daya saing.
• Bekalan Tenaga: Kilang fabrikasi semikonduktor menggunakan banyak tenaga; bekalan elektrik yang stabil—berkemungkinan daripada tenaga nuklear—dianggap penting bagi kejayaan Rapidus di Hokkaido.

Risiko, Kritikan dan Batas Dasar Perindustrian

Usaha Jepun dalam semikonduktor bukan tanpa kontroversi. Sesetengah ahli ekonomi memberi amaran bahawa subsidi besar-besaran berisiko memesongkan pasaran dan tidak menjamin kejayaan jangka panjang, khususnya jika pesaing seperti A.S., China dan Korea Selatan terus berbelanja lebih besar daripada Jepun. OECD dan IMF memberi amaran bahawa dasar perindustrian saling membalas boleh menjejaskan peraturan perdagangan global dan mengakibatkan ketidakcekapan.

Terdapat juga kebimbangan mengenai kemampanan sokongan awam. Ketika Jepun berdepan tekanan fiskal dan populasi yang semakin menua, kerajaan perlu mengimbangi keperluan pelaburan strategik dengan tuntutan penyatuan fiskal. Risiko “kekurangan tenaga mahir yang semakin meruncing” dan cabaran menterjemahkan kejayaan R&D kepada produk komersial kekal sebagai halangan besar.

Makna Kejayaan bagi Jepun dan Dunia

Jika kebangkitan semula semikonduktor Jepun berjaya, manfaatnya boleh membawa perubahan besar. Cip canggih akan menggerakkan generasi seterusnya bagi AI, kenderaan autonomi dan infrastruktur digital, sekali gus meningkatkan pertumbuhan ekonomi serta pengaruh teknologi Jepun. Rantaian bekalan domestik yang berdaya tahan akan memperkukuh keselamatan negara dan mengurangkan kerentanan terhadap kejutan global. Kesan limpahannya akan merangkumi pelbagai industri, daripada automotif hingga tenaga boleh diperbaharui, dan mengukuhkan peranan Jepun sebagai pemain utama dalam ekosistem teknologi global.

Namun, perjalanan ke hadapan penuh ketidaktentuan. Seperti yang dinyatakan oleh East Asia Forum, “Tidak semua yang berkilau itu emas”—risiko kegagalan memang nyata, dan kos kesilapan boleh menjadi tinggi. Buat masa ini, barisan perintis Rapidus di Hokkaido menjadi lambang harapan serta ujian terhadap keteguhan tekad Jepun.

Ringkasan

• Jepun sedang berusaha keras untuk menghidupkan semula industri semikonduktornya, dengan Rapidus di barisan hadapan dan menyasarkan pengeluaran besar-besaran cip 2nm menjelang 2027.
• Kerajaan telah memperuntukkan lebih $65 bilion dalam bentuk subsidi dan insentif, sekali gus menarik pelaburan asing serta membina ekosistem R&D yang kukuh.
• Cabaran utama termasuk keperluan modal yang besar, halangan teknologi, kekurangan tenaga mahir yang serius dan persaingan global yang sengit.
• Perikatan strategik dengan IBM, IMEC, TSMC dan pihak lain menjadi teras pendekatan Jepun, begitu juga usaha mengimbangi hubungan dengan A.S. dan China.
• Kejayaan akan memperkukuh keselamatan ekonomi dan kepimpinan teknologi Jepun, namun risiko kegagalan dan gangguan pasaran kekal besar.
• Hasil pengeluaran percubaan Rapidus dan keupayaannya mendapatkan pelanggan akan menjadi penentu masa depan kebangkitan semula industri semikonduktor Jepun.