Tindakan Tegas Indonesia terhadap Perlombongan Haram di Hutan: Cita-cita, Kontroversi dan Akibat

Indonesia Lancar Tindakan Besar-besaran Membanteras Perlombongan Haram di Hutan

Indonesia, yang memiliki antara sumber semula jadi terkaya di dunia dan hutan tropika terbesar, memulakan kempen bercita-cita tinggi dan kontroversial untuk membanteras kegiatan perlombongan dan perladangan haram di kawasan hutannya. Bermula 1 September 2025, sebuah pasukan petugas kerajaan akan menyasarkan lombong yang beroperasi tanpa permit sewajarnya di kira-kira 4.27 juta hektar hutan, kawasan yang lebih luas daripada Switzerland. Langkah ini menyusuli operasi serupa pada awal tahun terhadap ladang kelapa sawit haram, menandakan era baharu tadbir urus sumber di bawah Presiden Prabowo Subianto.

Tindakan tegas yang diketuai pasukan petugas pelbagai agensi, merangkumi tentera, polis, pendakwa raya dan penjawat awam, merupakan sebahagian daripada usaha lebih luas untuk mengembalikan kawalan negara ke atas sumber semula jadi, melindungi alam sekitar dan memastikan keuntungan daripada kekayaan mineral serta pertanian Indonesia memberi manfaat kepada seluruh negara. Namun, kempen ini turut mencetuskan perdebatan hangat mengenai kaedahnya, kesan terhadap masyarakat setempat dan masa depan hutan serta industri sumber Indonesia.

Mengapa Indonesia Menyasarkan Perlombongan dan Perladangan Haram?

Indonesia merupakan kuasa besar dunia dalam sektor sumber semula jadi. Negara itu ialah pengeluar dan pengeksport minyak sawit terbesar di dunia, serta pembekal utama arang batu terma, nikel, timah dan tembaga. Industri ini penting kepada ekonomi negara, menyumbang berbilion dolar hasil eksport dan menyediakan jutaan pekerjaan. Namun, peraturan yang lemah selama berdekad-dekad, rasuah dan pertikaian hak milik tanah telah membolehkan kegiatan perlombongan dan perladangan haram berkembang pesat, sering kali dengan mengorbankan alam sekitar dan masyarakat setempat.

Menurut anggaran kerajaan, perlombongan haram sahaja menyebabkan Indonesia kehilangan sehingga 300 trilion rupiah (kira-kira $19 bilion) setahun dalam bentuk cukai, royalti dan hasil daripada pengeluaran tanpa kawal selia. Kerosakan alam sekitar amat serius: operasi haram mendorong penebangan hutan, mencemarkan sungai, memusnahkan habitat dan menyumbang kepada perubahan iklim. Sebagai contoh, lebih 3 juta hektar hutan telah ditukar menjadi ladang kelapa sawit tanpa permit sewajarnya, menjejaskan komitmen iklim Indonesia dan mengundang kritikan antarabangsa.

Presiden Prabowo Subianto, yang memegang jawatan dengan ikrar untuk memulihkan ketertiban dan memaksimumkan manfaat negara daripada sumber Indonesia, menjadikan tindakan tegas ini sebagai teras pentadbirannya. Dalam ucapan sulungnya mengenai keadaan negara, beliau berikrar untuk menghapuskan lebih 1,000 tapak perlombongan haram dan mendapatkan semula jutaan hektar hutan daripada eksploitasi yang menyalahi undang-undang.

Bagaimanakah Tindakan Tegas Ini Dilaksanakan?

Pendekatan kerajaan belum pernah dilakukan pada skala dan tahap penyelarasan sebegini. Pasukan petugas yang ditubuhkan melalui peraturan presiden itu menghimpunkan tentera, polis, pendakwa raya dan pegawai daripada kementerian yang bertanggungjawab bagi perhutanan, tenaga dan perusahaan milik negara. Mandat mereka adalah untuk mengenal pasti, merampas dan mengurus operasi perlombongan serta perladangan haram dengan menggunakan gabungan kaedah undang-undang, pentadbiran dan, jika perlu, ketenteraan.

Antara elemen utama tindakan tegas ini termasuk:

• Rampasan dan Penyerahan Pengurusan: Lombong dan ladang yang didapati beroperasi secara haram dirampas oleh negara dan diserahkan kepada Kementerian Perusahaan Milik Negara untuk diuruskan sementara. Dalam sektor kelapa sawit, sebahagian besar tanah yang diambil semula telah dipindahkan kepada sebuah syarikat milik negara yang baharu, Agrinas Palma Nusantara.
• Denda Kewangan: Pemilik operasi haram diarahkan memulangkan keuntungan kepada negara. Walaupun tidak semua kes membawa kepada pendakwaan jenayah, kerajaan berhasrat mendapatkan semula hasil yang hilang dan mencegah pelanggaran pada masa depan.
• Penglibatan Tentera: Penggunaan anggota tentera untuk menguatkuasakan tindakan tegas ini merupakan peningkatan yang ketara. Pegawai menyifatkannya sebagai perlu berikutan tentangan daripada kepentingan yang telah lama bertapak serta skala kegiatan haram.
• Pengawasan Teknologi: Imej satelit dan dron digunakan untuk mengesan operasi haram dan memantau pematuhan.
• Pembaharuan Undang-undang: Kerajaan sedang mempermudah proses permit, memperketat hukuman dan menyelaraskan peraturan dengan piawaian antarabangsa bagi menutup ruang kelemahan dan meningkatkan ketelusan.

Dalam satu contoh baru-baru ini, pihak berkuasa di Sulawesi Tengah menutup operasi perlombongan emas haram di hutan perlindungan, merampas peralatan berat dan menahan suspek. Operasi itu dilaksanakan susulan kerosakan alam sekitar yang dikaitkan dengan banjir maut, sekali gus menekankan keperluan mendesak untuk penguatkuasaan.

Apakah Mineral dan Komoditi yang Terlibat?

Walaupun kerajaan belum menyatakan semua mineral yang disasarkan, sektor perlombongan haram Indonesia diketahui tertumpu pada komoditi bernilai tinggi seperti:

• Nikel: Penting untuk bateri dan kenderaan elektrik; Indonesia mempunyai rizab nikel terbesar di dunia.
• Arang Batu: Komoditi eksport utama, meskipun kesan alam sekitarnya semakin menjadi kontroversi.
• Timah, Tembaga dan Emas: Digunakan dalam elektronik, pembinaan dan barang kemas.
• Minyak Sawit: Indonesia ialah pengeluar terbesar dunia, namun ladang haram telah menyumbang kepada penebangan hutan secara besar-besaran.

Tindakan tegas ini dijangka mengganggu rantaian bekalan global, khususnya bagi nikel, arang batu dan minyak sawit, sekali gus berpotensi menyebabkan turun naik harga dan mendorong penelitian antarabangsa terhadap tadbir urus sumber Indonesia.

Pihak yang Mendapat Manfaat dan Terjejas: Siapakah yang Terkena Kesan?

Kerajaan menyifatkan tindakan tegas ini sebagai langkah perlu untuk melindungi alam sekitar dan memastikan kekayaan sumber diagihkan secara adil. Namun, pengkritik berhujah bahawa pelaksanaannya tidak sekata dan ada kalanya tidak adil.

Kesan terhadap Masyarakat Orang Asal dan Pekebun Kecil

Salah satu aspek paling kontroversial dalam kempen ini ialah kesannya terhadap masyarakat orang asal dan pekebun kecil yang telah tinggal dan bekerja di kawasan hutan selama beberapa generasi. Kumpulan masyarakat sivil dan NGO alam sekitar memberi amaran bahawa tindakan tegas ini sering gagal membezakan antara pelanggaran oleh syarikat berskala besar dengan kegiatan sara hidup masyarakat setempat.

Sebagai contoh, di wilayah Aceh, pasukan petugas merampas 15,000 hektar tanah, yang sebahagian besarnya diusahakan oleh masyarakat setempat dengan tanaman seperti durian dan kemiri. Aktivis berkata pekebun kecil dan kumpulan orang asal berdepan pengusiran serta kehilangan mata pencarian, sedangkan syarikat besar yang beroperasi di kawasan sama sebahagian besarnya terlepas daripada tindakan penguatkuasaan. Dalam sesetengah kes, masyarakat ditawarkan skim perkongsian keuntungan dengan syarikat milik negara, tetapi aktivis berhujah bahawa aturan ini bersifat eksploitatif dan tidak melalui proses sewajarnya.

Di Kalimantan Barat dan Riau, tanah adat dirampas tanpa pampasan, menyebabkan ribuan keluarga kehilangan tempat tinggal. Penutupan sekolah dan ancaman terhadap pendidikan kanak-kanak turut dilaporkan. Pengkritik berhujah bahawa peraturan itu menjadikan penggunaan tanah tradisional sebagai jenayah dan memperdalam ketidaksamaan pemilikan tanah, dengan memindahkan kawalan daripada monopoli swasta kepada perusahaan milik negara tanpa menangani ketidakadilan yang mendasarinya.

“Peraturan itu tidak membezakan kegiatan syarikat dengan kegiatan masyarakat, lalu menyebabkan masyarakat orang asal dan setempat kehilangan tempat tinggal, sedangkan syarikat besar dilindungi,” kata Afifuddin Acal, ketua advokasi cawangan Walhi Aceh, NGO alam sekitar terbesar di Indonesia.

Kebertanggungjawaban Korporat dan Penguatkuasaan Terpilih

Aktivis turut mengetengahkan corak penguatkuasaan terpilih, apabila syarikat berpengaruh yang mempunyai hubungan politik terlepas daripada hukuman, sementara pihak kecil menanggung kesan paling berat daripada tindakan tegas itu. Sejak 2020, tiada syarikat didakwa secara jenayah atas kegiatan perladangan haram, walaupun pelanggaran berlaku secara meluas. Kes rasuah, seperti siasatan berprofil tinggi terhadap taikun minyak sawit Surya Darmadi, menggambarkan cabaran untuk memastikan pesalah korporat bertanggungjawab.

Transparency International dan badan pemantau lain menggesa supaya tindakan penguatkuasaan dibuat dengan lebih terbuka bagi mengelakkan peraturan itu menjadi alat penindasan atau membolehkan syarikat terlepas daripada hukuman. Tanpa garis panduan dan perlindungan yang jelas, pengkritik memberi amaran bahawa tindakan tegas ini berisiko menjejaskan demokrasi dan keadilan alam sekitar.

Tindak Balas dan Alasan Kerajaan

Pegawai kerajaan mempertahankan tindakan tegas itu sebagai tindak balas yang perlu terhadap kemerosotan alam sekitar dan kehilangan hasil awam selama berdekad-dekad. Menteri Tenaga dan Sumber Mineral Bahlil Lahadalia menegaskan bahawa kempen itu berlandaskan Perkara 33 Perlembagaan Indonesia 1945, yang menetapkan bahawa sumber semula jadi mesti diurus demi kemakmuran rakyat. Beliau menekankan keperluan untuk mengawal selia perlombongan haram bagi melindungi alam sekitar dan menjamin hasil negara, sambil menyatakan bahawa sektor perlombongan menyumbang kira-kira 15 peratus daripada pendapatan negara Indonesia.

Presiden Prabowo telah mengadakan mesyuarat kabinet yang tertumpu pada usaha memperbaik tadbir urus dan proses permit bagi komoditi strategik, termasuk mineral nadir bumi yang penting untuk industri berteknologi tinggi. Beliau berikrar bahawa tiada sesiapa, termasuk golongan elit politik atau pegawai kerajaan, akan dilindungi daripada tindakan undang-undang. Kerajaan juga sedang berusaha memperbaik kerangka undang-undang, mempermudah proses permit dan memperkenalkan program pemantauan oleh masyarakat bagi memastikan amalan mampan.

"Matlamatnya adalah untuk melindungi alam sekitar sambil memastikan negara memperoleh hasil," kata Menteri Bahlil Lahadalia, sambil menegaskan semula komitmen kerajaan untuk mengambil tindakan tegas terhadap perlombongan haram.

Penyokong berhujah bahawa tindakan tegas ini akan mewujudkan persaingan yang adil bagi pengusaha yang mematuhi peraturan, menarik pelaburan dan membantu Indonesia meningkatkan kedudukannya dalam rantaian nilai melalui pembangunan industri hiliran seperti pembuatan bateri dan logam bertapis.

Hak Asasi Manusia dan Peranan Tentera: Kontroversi yang Semakin Memuncak

Penggunaan kekuatan tentera dalam penguatkuasaan undang-undang awam mencetuskan semula perdebatan mengenai hala tuju demokrasi Indonesia dan penghormatan terhadap hak asasi manusia. Peraturan baharu itu menghidupkan semula “dwifungsi” tentera dalam urusan awam, amalan yang sepatutnya berakhir selepas kejatuhan rejim autoritarian lebih dua dekad lalu.

Kumpulan hak asasi manusia memberi amaran bahawa penguatkuasaan secara ketenteraan meningkatkan risiko berlakunya pencabulan, terutamanya di wilayah yang mempunyai sejarah konflik tanah seperti Papua. Terdapat kebimbangan bahawa kempen ini boleh digunakan untuk menghalalkan pengusiran paksa, menjadikan penggunaan tanah oleh masyarakat orang asal sebagai jenayah dan mengekang perbezaan pendapat. Pemerhati berhujah bahawa menganggap hutan sebagai aset keselamatan negara, bukannya sumber masyarakat, menjejaskan demokrasi dan pemeliharaan alam sekitar.

"Masyarakat yang tinggal di dalam dan sekitar hutan ialah pelindung sebenar dan seharusnya diperkasa, bukannya dipindahkan," kata Difa Shafira, ketua tadbir urus perhutanan dan tanah di Indonesian Center for Environmental Law.

Aktivis menggesa penggubalan undang-undang perhutanan baharu yang mengiktiraf hak tanah masyarakat orang asal, mewajibkan pemulihan ekologi dan menutup ruang kelemahan undang-undang yang membolehkan syarikat pelanggar terlepas daripada tindakan. Mereka berhujah bahawa hanya pembaharuan undang-undang yang menyeluruh dapat menjamin keadilan dan tadbir urus hutan yang berkesan.

Kesan Ekonomi dan Alam Sekitar

Tindakan tegas ini dijangka membawa kesan besar terhadap ekonomi, alam sekitar dan reputasi antarabangsa Indonesia. Dengan mengganggu rantaian bekalan haram, kerajaan berharap dapat meningkatkan hasil negara, menarik pelaburan bertanggungjawab dan memperbaik keadaan alam sekitar. Namun, peralihan ini berkemungkinan menyukarkan ekonomi setempat yang bergantung pada kegiatan perlombongan dan perladangan tidak formal.

Pasaran global memerhati dengan teliti, khususnya sektor seperti nikel dan minyak sawit, yang menjadikan Indonesia pembekal utama. Penguatkuasaan yang lebih ketat dan gangguan bekalan boleh menaikkan harga serta mendorong pembeli mencari sumber alternatif. Pada masa yang sama, tadbir urus dan piawaian kemampanan yang lebih baik boleh meningkatkan kedudukan Indonesia di mata rakan antarabangsa dan pelabur.

Ahli alam sekitar menyambut baik tumpuan terhadap penghutanan semula dan syarat permit yang lebih ketat, tetapi mengingatkan bahawa kemampanan sebenar memerlukan penghormatan terhadap hak masyarakat dan pemulihan tanah terosot. Rancangan kerajaan untuk menghutan semula sebahagian tanah yang dirampas merupakan langkah positif, namun belum jelas berapa banyak tanah akan dipulihkan berbanding dikekalkan untuk ladang kendalian negara atau kegunaan lain.

Ringkasan

• Indonesia melancarkan tindakan besar-besaran terhadap kegiatan perlombongan dan perladangan haram di hutannya, dengan sasaran lebih 4 juta hektar tanah.
• Kempen ini diketuai pasukan petugas pelbagai agensi dengan penglibatan tentera dan bertujuan mengembalikan kawalan negara, mendapatkan semula hasil yang hilang serta melindungi alam sekitar.
• Kerajaan menyifatkan tindakan tegas ini sebagai langkah ke arah kemampanan dan keadilan, tetapi pengkritik memberi amaran bahawa kesannya tidak seimbang terhadap masyarakat orang asal dan pekebun kecil, sedangkan syarikat berpengaruh terlepas daripada tindakan.
• Kumpulan hak asasi manusia bimbang tentang penguatkuasaan yang semakin bersifat ketenteraan dan risiko berlakunya pencabulan, lalu menggesa pembaharuan undang-undang untuk melindungi hak masyarakat.
• Tindakan tegas ini dijangka mengganggu rantaian bekalan global bagi komoditi utama seperti nikel dan minyak sawit, dengan kesan ekonomi dan alam sekitar yang besar.
• Aktivis menggesa kerajaan mengambil pendekatan lebih inklusif yang membezakan kegiatan syarikat daripada kegiatan masyarakat, serta mengutamakan pemulihan ekologi dan keadilan sosial.