Malaysia mengundang rakan kongsi asing untuk membangunkan industri pemprosesan nadir bumi dan magnet

Malaysia berusaha meraih lebih banyak nilai daripada nadir bumi

Malaysia mengundang rakan kongsi asing untuk membina rantaian bekalan nadir bumi di dalam negara, dengan menggalakkan usaha sama bersama firma tempatan bagi memperluas pemprosesan peringkat pertengahan dan hiliran. Larangan seluruh negara terhadap eksport nadir bumi yang belum diproses berkuat kuasa pada 1 Januari 2024, bertujuan mengekalkan bahan itu di dalam negara serta menarik pelaburan dalam pemecahan, pengasingan dan pembuatan magnet. Kerajaan berkata, dana kekayaan negara Khazanah Nasional sedang berunding dengan syarikat China untuk menilai cadangan pembinaan loji penapisan, sementara pemetaan sumber diteruskan dengan peruntukan RM10 juta dalam belanjawan persekutuan 2026. Dasar itu bertujuan meningkatkan penyertaan rakyat Malaysia melalui ekuiti dan pegangan saham, bukan sekadar bekalan bahan mentah. Pegawai berkata, setakat ini kementerian belum menerima cadangan pembinaan loji pemprosesan baharu, manakala loji Lynas di Pahang boleh terus mengeksport produknya ke pasaran pilihannya.

Malaysia menganggarkan terdapat kira-kira 16 juta tan deposit nadir bumi. Negara ini tidak mempunyai kepakaran untuk melombong dan memprosesnya pada skala besar, sebab itulah Malaysia berusaha mendapatkan rakan kongsi yang memiliki teknologi terbukti. Pegawai mahu membangunkan pemprosesan peringkat pertengahan, iaitu proses menapis pekatan nadir bumi campuran menjadi oksida individu, kemudian menggalakkan pembuatan termaju seperti magnet kekal. Masa pelaksanaannya juga sensitif. China, yang menguasai sebahagian besar penapisan nadir bumi, telah mengetatkan kawalan eksport terhadap beberapa teknologi. Pembeli di Amerika Syarikat, Eropah, Jepun dan Korea Selatan berlumba-lumba mempelbagaikan rantaian bekalan.

Mengapa nadir bumi penting

Unsur nadir bumi ialah kumpulan 17 logam, termasuk neodimium, praseodimium, disprosium dan terbium. Unsur-unsur ini penting untuk magnet berkekuatan tinggi yang digunakan dalam motor kenderaan elektrik, penjana turbin angin dan sistem pertahanan. Ia juga digunakan dalam pemangkin, sensor, laser dan pelbagai jenis elektronik.

Perjalanan daripada bijih kepada magnet melibatkan tiga peringkat utama. Perlombongan dan pemekatan huluan. Pemecahan, larut lesap dan pengekstrakan pelarut di peringkat pertengahan untuk mengasingkan dan menulenkan unsur individu sebagai oksida. Pembuatan logam dan pengeluaran magnet di peringkat hiliran. Pemprosesan peringkat pertengahan ialah titik kesesakan. Proses kimianya rumit, memerlukan modal besar, tenaga kerja berkemahiran tinggi serta kawalan alam sekitar yang ketat bagi menguruskan asid dan sisa.

China mengawal sebahagian besar kapasiti penapisan peringkat pertengahan. Penguasaan itu meningkatkan risiko bekalan apabila ketegangan perdagangan memuncak. Negara yang mempunyai deposit tetapi hanya mengeksport bahan mentah meraih sedikit nilai. Negara yang menambah pemprosesan dan pembuatan memperoleh jauh lebih banyak pekerjaan, kemahiran dan hasil cukai.

Peralihan dasar di Malaysia: larangan eksport dan penciptaan nilai

Malaysia memperkenalkan moratorium terhadap eksport nadir bumi mentah yang berkuat kuasa pada 1 Januari 2024. Peraturan itu menyasarkan bahan yang belum diproses. Produk yang telah diproses, seperti oksida atau logam yang diasingkan, boleh dieksport. Tujuannya jelas. Mengekalkan mineral strategik di dalam negara cukup lama untuk mewajarkan pelaburan dalam loji, kemahiran dan teknologi yang meningkatkan nilai setiap tan bahan yang diekstrak.

Pegawai turut mengiringi larangan itu dengan usaha pemetaan dan pengumpulan data. Belanjawan persekutuan 2026 memperuntukkan RM10 juta untuk meneruskan usaha mengenal pasti lokasi deposit terkaya dan tahap kebolehcapaian sumber tersebut. Anggaran berbeza-beza, namun ramai pegawai menyebut kira-kira 16 juta tan di negeri seperti Perak, Pahang, Kelantan, Terengganu dan Kedah. Kajian peninjauan pada 2024 menunjukkan potensi sumber yang besar, sementara pihak berkuasa menegaskan bahawa lebih banyak kerja lapangan diperlukan.

Malaysia menggabungkan inisiatif ini dalam strategi perindustrian jangka panjang. Pelan Induk Perindustrian Baharu 2030 dan Pelan Transformasi Industri Mineral Negara 2021 hingga 2030 menggariskan wawasan daripada lombong kepada magnet. Pelan-pelan itu bertujuan meningkatkan kandungan tempatan, melatih tenaga kerja berkemahiran dan menggalakkan firma domestik mengambil pegangan ekuiti dalam usaha sama supaya pihak berkepentingan Malaysia meraih pulangan melebihi kontrak bekalan.

Mesej dasar utama ialah berkecuali dalam pemilihan rakan kongsi. Pihak berkuasa berkata, tiada sekatan terhadap negara yang boleh melabur selagi projek memenuhi syarat seperti pemprosesan tempatan, pemindahan teknologi, pewujudan pekerjaan dan pematuhan peraturan alam sekitar. Larangan eksport itu bertujuan menjadi pengungkit untuk menarik komitmen tersebut ke Malaysia.

Penganalisis menyifatkan larangan eksport itu sebagai cara realistik untuk Malaysia meningkatkan pengaruh tanpa mengecualikan mana-mana pasaran. Qarrem Kassim, penganalisis di Institut Kajian Strategik dan Antarabangsa di Kuala Lumpur, melihat dasar itu sebagai penegasan keupayaan ekonomi negara.

Keupayaan sedia ada Malaysia memberikan kelebihan awal untuk menyepadukan negara ke dalam rantaian bekalan global. Pelaksanaan larangan eksport ini secara sama rata terhadap semua pihak memberi isyarat bahawa Malaysia bersedia menggunakan keupayaan geoekonominya untuk mengutamakan keperluan pembangunannya sendiri. Langkah ini mungkin membawa kepada potensi pelaburan asing pada masa hadapan.

Pendekatan ini mengikut corak serantau. Indonesia melaksanakan larangan eksport bijih nikel bagi memindahkan aktiviti peleburan ke dalam negara. Malaysia mengambil pendekatan serupa bagi nadir bumi, meskipun kimia, risiko alam sekitar dan keperluan teknologinya berbeza dan dalam beberapa aspek lebih mencabar.

Siapa yang terlibat sebagai rakan kongsi

Malaysia berusaha mendapatkan rakan kongsi berbilang negara untuk mengurangkan risiko dan memperluas pilihan teknologinya. Kerajaan menekankan usaha sama yang melibatkan ekuiti tempatan dan memberi isyarat bahawa pelabur berkaitan kerajaan, Khazanah Nasional, akan membantu memulakan projek berskala besar.

China

Menurut pegawai, Malaysia sedang mengadakan rundingan dengan syarikat China mengenai projek loji penapisan yang akan memproses pekatan campuran menjadi oksida yang diasingkan. Satu konsep yang sedang dibincangkan menggabungkan Khazanah dengan sebuah perusahaan milik negara China yang akan menyumbangkan teknologi pemprosesan sebagai pertukaran bagi akses kepada sumber dan bahagian pulangan hiliran. China menguasai sektor penapisan dan mempunyai pengalaman operasi selama beberapa dekad, menjadikan firma China laluan terpantas untuk memulakan operasi loji. Cabarannya ialah mengimbangi kemajuan pantas dengan keperluan mengelakkan kebergantungan berlebihan pada satu negara bagi piawaian teknologi dan akses pasaran.

China juga aktif di peringkat huluan. Di Perak, MCRE Resources mengendalikan usaha sama perlombongan yang sah dengan Chinalco, sebuah kumpulan milik negara China. Terdapat juga laporan berkala mengenai perlombongan haram. Keadaan itu merumitkan usaha kerajaan persekutuan untuk menguatkuasakan peraturan alam sekitar dan menjejaki pengeluaran.

Jepun dan Korea Selatan

Malaysia telah menghubungi syarikat Jepun dan Korea Selatan untuk meneroka peranan dalam pemprosesan nadir bumi bukan radioaktif dan pembuatan magnet. Jepun mempunyai pengalaman lama dalam pengasingan ketulenan tinggi dan pembuatan magnet. Korea Selatan pula sedang membina rantaian bekalan tenaga bersih dan pertahanan yang memerlukan bekalan magnet yang boleh dipercayai. Perbincangan masih di peringkat penerokaan, namun ia membuka laluan untuk mempelbagaikan sumber teknologi, memberikan peluang latihan baharu kepada jurutera tempatan dan membuka pasaran bagi produk hiliran.

Malaysia sudah pun menjadi tuan rumah kepada pengeluar magnet. Shin Etsu Malaysia menghasilkan magnet nadir bumi, manakala Bomatec mengeluarkan magnet berikat plastik dan pemasangan magnet. Asas ini dapat membantu menyepadukan peringkat huluan dan pertengahan ke dalam produk siap.

Australia dan pembeli Barat

Loji Bahan Termaju Lynas di Pahang sudah memproses bahan mentah dari Australia menjadi oksida nadir bumi, yang kebanyakannya dijual kepada Jepun dan Korea Selatan. Loji itu merupakan yang terbesar seumpamanya di luar China. Setiap pembaharuan lesen mencetuskan penelitian awam terhadap pengurusan sisa, namun loji itu terus beroperasi dengan syarat kawal selia dan kini mempunyai lanjutan lesen sehingga Mac 2026. Lynas membuktikan bahawa operasi pemprosesan peringkat pertengahan berskala besar boleh dilaksanakan di Malaysia. Projek baharu boleh mengikut model serupa, dengan bekalan bahan mentah jangka panjang dijamin dari lombong di luar negara, bukan hanya bijih tempatan.

Pembeli Barat juga sedang menyusun semula strategi mineral kritikal mereka. Perjanjian terkini antara negara sekutu bertujuan membiayai projek, menetapkan piawaian dan mengurangkan pendedahan terhadap kejutan bekalan. Ini membuka peluang untuk komitmen pembelian daripada pengeluar Malaysia, terutama jika loji memenuhi penanda aras alam sekitar dan ketelusan yang ketat.

Menutup jurang teknologi

Malaysia mengakui kekurangan teknologi dalam bidang perlombongan dan pemprosesan. Pemprosesan peringkat pertengahan memerlukan litar pemecahan dan larut lesap yang rumit, rangkaian pengekstrakan pelarut dengan berpuluh-puluh peringkat, sistem kawalan tepat dan piawaian rawatan sisa yang tinggi. Beberapa unsur, seperti disprosium dan terbium, hadir pada kepekatan lebih rendah dan memerlukan reka bentuk carta alir proses yang teliti agar dapat diekstrak dengan cekap.

Rakan kongsi asing boleh membawa kepakaran reka bentuk proses, peralatan dan latihan. Malaysia pula boleh menawarkan tanah, infrastruktur, tenaga kerja industri dan dasar yang stabil. Usaha sama yang merangkumi ekuiti tempatan dapat mengekalkan pengetahuan teknikal di dalam negara melalui pembangunan kakitangan jangka panjang. Dari semasa ke semasa, Malaysia mahu mengembangkan kegiatan kepada pembuatan logam hiliran, penekanan dan pensinteran magnet, kitar semula sisa magnet serta kejuruteraan reka bentuk motor.

Bekalan bahan mentah juga menjadi persoalan. Skala dan mutu deposit domestik masih dalam proses pemetaan. Loji baharu boleh bermula dengan pekatan import, seperti yang dilakukan Lynas, sementara Malaysia menyiapkan kerja geologinya. Urutan itu dapat membantu memenuhi permintaan magnet dalam masa terdekat tanpa menunggu lombong baharu mula beroperasi.

Perlindungan alam sekitar dan sosial

Pemprosesan nadir bumi menggunakan asid dan pelarut organik. Proses itu boleh menghasilkan sisa yang memerlukan penyimpanan selamat atau rawatan lanjut. Malaysia pernah berdepan kebimbangan awam berhubung isu ini, paling ketara mengenai loji Lynas dan pengendaliannya terhadap produk sampingan radioaktif berkadar rendah daripada bijih import. Kebimbangan itu menunjukkan perlunya pemantauan ketat, audit bebas dan rancangan pengurusan sisa yang jelas, termasuk pelupusan kekal atau penukaran kepada bahan stabil.

Kerajaan membingkaikan dasar ini sebagai cara mencegah pengekstrakan secara tidak bertanggungjawab dan menyelaraskan industri dengan piawaian alam sekitar, sosial dan tadbir urus. Rakan kongsi dijangka menggunakan teknologi terbaik yang tersedia. Ini termasuk rawatan air sisa berbilang peringkat, kitar semula asid, kawalan pelepasan udara yang kukuh dan reka bentuk kejuruteraan yang meminimumkan risiko kebocoran. Rejim perlindungan yang berwibawa bukan sekadar keperluan undang-undang, malah faktor daya saing. Pembeli dalam sektor automotif dan tenaga angin semakin menilai pembekal berdasarkan pengeluaran berimpak rendah yang boleh disahkan.

Perlombongan huluan juga membawa risikonya sendiri. Kelulusan perlombongan sebahagian besarnya terletak di bawah bidang kuasa kerajaan negeri. Projek memerlukan penglibatan masyarakat, rancangan untuk mengehadkan hakisan dan pemendapan serta pasukan pemulihan bagi mengembalikan tanah kepada kegunaan produktif selepas perlombongan. Penguatkuasaan tegas terhadap perlombongan haram penting untuk melindungi masyarakat dan pelabur yang sah.

Permit, penyelarasan dan insentif

Projek nadir bumi melibatkan beberapa agensi. Pelabur perlu mendapatkan kelulusan berkaitan impak alam sekitar, sisa berbahaya, pelepasan air, guna tanah dan keselamatan industri, dengan penilaian di peringkat negeri dan persekutuan. Syarikat sering menyebut kerumitan proses ini sebagai punca kelewatan. Garis masa yang jelas, perkhidmatan sehenti dan piawaian yang konsisten dapat mengurangkan risiko projek.

Malaysia mempunyai beberapa instrumen untuk menarik pelaburan, termasuk insentif cukai yang ditadbir pihak berkuasa pelaburan, taman perindustrian dengan kemudahan utiliti dan pelaburan bersama Khazanah bagi projek strategik. Kerajaan juga menegaskan semula pendirian berkecuali terhadap pelabur. Projek dinilai berdasarkan merit, bukan negara asal syarikat.

Tinjauan pelabur dan garis masa

Pelabur asing melihat peluang dan risiko. Kos awal bagi loji pengasingan moden boleh mencecah ratusan juta dolar. Pulangan bergantung pada bekalan bahan mentah yang stabil, pembeli yang boleh diharapkan dan pengurusan liabiliti alam sekitar yang teliti. Ganjarannya ialah penyertaan dalam pasaran magnet yang semakin berkembang, yang menyokong kenderaan elektrik, tenaga angin, elektronik pengguna dan sistem pertahanan.

Jangka masa munasabah bagi loji penapisan baharu ialah dua hingga empat tahun selepas keputusan pelaburan muktamad, dengan mengambil kira proses permit, kejuruteraan, penghantaran peralatan dan pentauliahan. Projek yang bergantung pada bahan mentah import boleh bergerak lebih pantas berbanding lombong baharu. Pengumuman awal berkemungkinan tertumpu pada usaha sama dengan komitmen jelas terhadap pemindahan teknologi, pengambilan pekerja tempatan dan pengurusan sisa.

Strategi Malaysia membuka laluan yang meyakinkan untuk memainkan peranan lebih besar dalam rantaian bekalan nadir bumi. Larangan eksport menjadi asas dasar. Kehadiran loji yang beroperasi di Pahang menyediakan penanda aras. Kerjasama dengan China boleh mempercepat pembangunan, sementara perbincangan selari dengan Jepun, Korea Selatan, Australia dan pembeli Barat dapat mengurangkan pendedahan kepada mana-mana satu pasaran. Hasilnya bergantung pada pelaksanaan, khususnya prestasi alam sekitar dan penyelarasan kawal selia yang berterusan.

Perkara Utama

• Malaysia mengundang usaha sama asing dengan pegangan ekuiti tempatan untuk membangunkan pemprosesan nadir bumi peringkat pertengahan dan hiliran.
• Larangan eksport nadir bumi yang belum diproses berkuat kuasa pada 1 Januari 2024, bertujuan menarik pelaburan ke dalam loji domestik sambil membenarkan eksport produk yang telah diproses.
• Khazanah Nasional sedang berunding dengan firma China mengenai projek loji penapisan, manakala RM10 juta dalam belanjawan 2026 menyokong usaha pemetaan sumber yang berterusan.
• Malaysia menganggarkan sumber nadir bumi berjumlah kira-kira 16 juta tan, dengan usaha penerokaan dan pengesahan lanjut sedang dijalankan.
• Loji Lynas di Pahang kekal sebagai kemudahan pemprosesan terbesar di luar China dan terus mengeksport ke pasaran pilihannya.
• Tiada cadangan baharu bagi loji pemprosesan tambahan dikemukakan kepada kementerian di bawah rangka kerja dasar semasa.
• Malaysia sedang meneroka kerjasama dengan Jepun dan Korea Selatan untuk mempelbagaikan sumber teknologi dan mengembangkan pembuatan magnet.
• Perlindungan alam sekitar yang kukuh, rancangan pengurusan sisa dan penglibatan masyarakat penting untuk penerimaan awam serta keyakinan pelabur.
• Proses permit melibatkan pelbagai agensi dan peringkat kerajaan, maka garis masa yang jelas serta piawaian yang konsisten amat penting bagi projek baharu.
• Malaysia berhasrat beralih daripada penjualan bahan mentah kepada ekosistem daripada lombong kepada magnet yang meraih lebih banyak nilai, pekerjaan dan kemahiran di dalam negara.