Teka-teki Nikel Indonesia: Mengapa Pelebur Membeli Bijih dari Filipina

Paradoks di negara pengeluar nikel terbesar dunia

Indonesia memiliki kira-kira 45 peratus daripada rizab nikel dunia, namun kilang peleburannya memesan lebih banyak bijih dari luar negara untuk terus beroperasi. Pada 2024, negara itu mengimport kira-kira 10.4 juta tan bijih nikel dari Filipina, dan unjuran industri menjangkakan jumlah sehingga 15 juta tan pada 2025, bernilai hampir 600 juta dolar. Hampir kesemua penghantaran itu berasal dari Filipina, sebuah negara yang mempunyai kira-kira 4.8 juta tan rizab nikel, hanya sebahagian kecil daripada simpanan Indonesia. Lonjakan ini memastikan relau terus mendapat bekalan, namun menghidupkan semula persoalan sukar berhubung strategi hiliran Jakarta: mampukah bekalan bijih mentah menandingi ledakan industri penapisan?

Dalam tempoh tujuh tahun lalu, Indonesia membina hab pemprosesan nikel paling agresif di dunia. Kapasiti nikel kelas dua, terutamanya besi babi nikel dan feronikel untuk keluli tahan karat, melonjak daripada kira-kira 250,000 tan pada 2017 kepada lebih 1.8 juta tan pada 2024. Pada masa sama, kapasiti kelas satu, bahan yang lebih tulen dan boleh memasuki rantaian bateri melalui matte, mendakan hidroksida campuran dan sulfat, meningkat kepada kira-kira 395,000 tan. Berpuluh-puluh loji pirometalurgi dan hidrometalurgi berkelompok di seluruh Sulawesi, Maluku dan Kalimantan. Banyak daripadanya terikat dengan rakan kongsi China yang mempercepat pelaburan selepas Indonesia mengharamkan eksport bijih mentah pada 2020.

Pembinaan pesat itu mendahului keupayaan lombong membekalkan bahan suapan secara konsisten. Kilang pelebur juga memerlukan keseimbangan khusus antara silikon dengan magnesium dalam bijih laterit bagi memastikan relau stabil dan sanga mengalir. Bijih dari sesetengah daerah di Indonesia tidak mencapai keseimbangan itu dengan sendirinya, jadi pengendali mencampurkan bahan tempatan dengan import, kebanyakannya dari Filipina, untuk mendapatkan komposisi kimia yang sesuai demi kecekapan dan jangka hayat peralatan. Kekangan bekalan ada kalanya diburukkan lagi oleh kelewatan mengeluarkan rancangan kerja perlombongan tahunan, yang dikenali sebagai RKAB, gangguan cuaca dan tindakan membanteras aliran haram yang mengecilkan bekalan bijih tersedia.

Faktor yang mendorong lonjakan import

Gelombang import semasa mencerminkan gabungan faktor komposisi kimia, pertumbuhan kapasiti dan masa pelaksanaan dasar. Beberapa faktor utama menonjol.

• Kapasiti kilang pelebur berkembang lebih pantas berbanding pengeluaran lombong dan kerja pengalihan lapisan penutup, mewujudkan jurang masa antara kapasiti penapisan yang tertumpu dengan bekalan bijih tersedia yang mematuhi peraturan.
• Kelulusan peraturan menjadi perlahan pada saat-saat penting. Peralihan kepada perancangan RKAB setahun menyukarkan penjadualan lombong jangka panjang, sementara kelulusan kuota tertangguh dalam beberapa tempoh.
• Hujan bermusim dan kekangan pelabuhan mengganggu penghantaran di Indonesia dan Filipina, menekan rantaian bekalan serta mendorong pembeli mendapatkan kargo sandaran.
• Ketidakpadanan kualiti bijih turut memainkan peranan. Relau memerlukan nisbah silikon kepada magnesium yang khusus, maka import digunakan untuk mencampurkan bijih Indonesia sehingga mencapai julat yang sesuai.
• Penguatkuasaan lebih ketat mengurangkan aliran tidak rasmi. Usaha meningkatkan pematuhan cukai dan kebolehkesanan sumber mengehadkan bijih yang sebelum ini bergerak di luar saluran rasmi.
• Dinamika harga mendorong pembelian tambahan. Apabila premium bijih domestik meningkat, sebahagian kargo import menjadi lebih kompetitif walaupun grednya lebih rendah.

Menjelang penghujung musim bunga 2024, import bulanan dari Filipina mencecah kira-kira setengah juta tan pada April dan sekali lagi pada Mei, lebih dua kali ganda jumlah pada Mac. Tinjauan mengesan kira-kira 11 kapal pada Mei yang membawa sekitar 0.55 juta tan, bersamaan kira-kira 3 peratus bijih nikel yang digunakan di dalam negara pada bulan itu. Angka itu kelihatan kecil, namun pada margin tertentu ia boleh menentukan kadar penggunaan relau dan kos.

Bagaimanakah komposisi kimia bijih memaksa Indonesia mencampurkannya

Kebanyakan nikel Indonesia berasal daripada mendapan laterit yang secara umumnya terbahagi kepada zon saprolit dan limonit. Bijih saprolit yang lebih kaya dengan magnesium ialah bahan suapan utama bagi besi babi nikel. Limonit, yang lebih kaya dengan besi dan lazimnya mempunyai kandungan lembapan lebih tinggi, biasanya digunakan di loji larut lesap asid tekanan tinggi untuk menghasilkan mendakan hidroksida campuran bagi rantaian bateri. Jenis bijih ini mempunyai kandungan silika dan magnesium yang berbeza. Jika kilang pelebur memasukkan bijih dengan kandungan silika atau magnesium yang terlalu tinggi berbanding reka bentuknya, sanga boleh menjadi lebih pekat, penggunaan tenaga meningkat dan kehausan bahan refraktori bertambah cepat. Pengeluaran merosot dan kos seunit meningkat.

Pengendali menyasarkan julat nisbah silikon kepada magnesium yang sempit bagi memastikan relau elektrik stabil. Bijih dari satu kawasan lombong atau wilayah boleh menyimpang daripada julat itu, maka kilang pelebur mencampurkan bahan daripada sumber berbeza. Kargo Filipina sering digabungkan dengan bijih tempatan untuk memperhalus campuran. Matlamatnya bukan sekadar mencapai angka gred tertentu, tetapi mendapatkan komposisi yang memastikan sanga kekal cair, mengekalkan kadar pemulihan nikel dan mengelakkan masa henti relau. Import menjadi kaedah praktikal untuk mencapai sasaran itu sementara lombong berkembang dan menyesuaikan penyediaan bijih masing-masing.

Permit, kuota dan rantaian bekalan yang berkembang terlalu pantas

Masa pelaksanaan dasar memainkan peranan utama. Indonesia memendekkan tempoh sah rancangan kerja lombong daripada tiga tahun kepada setahun, sekali gus merumitkan perancangan jangka panjang bagi kerja pengupasan, armada pengangkutan dan pembiayaan kontraktor. Syarikat berulang kali menyatakan kesukaran menyelaraskan pembangunan lombong dengan peningkatan operasi kilang pelebur dalam tempoh setahun. Pada 2025, pihak berkuasa mula mengeluarkan kuota lebih besar dan berbilang tahun kepada ramai pengendali, namun kelulusan masih tidak sekata dan ratusan permohonan masih tertangguh pada waktu tertentu. Pemeriksaan berkaitan royalti tertunggak dan siasatan terhadap pengagihan permit menambah halangan. Hujan lebat pada awal 2024 pula melambatkan penghantaran di beberapa wilayah.

Peningkatan pematuhan turut mengetatkan pasaran dalam jangka pendek. Program penjejakan digital baharu yang dikenali sebagai SIMBARA dilancarkan pada 2025 untuk membendung penjualan bijih nikel secara haram. Sistem itu direka supaya setiap penghantaran dapat dijejaki dari lombong ke pelabuhan, namun penerapannya mengambil masa. Apabila lebih banyak lombong dan kilang pelebur menyertainya, ketelusan dijangka bertambah baik. Bagaimanapun, semasa peralihan, bekalan domestik merosot apabila pengendali menyesuaikan diri dengan keperluan baharu.

Pegawai memberikan isyarat bercampur-campur tentang kewujudan kekurangan sebenar berdasarkan imbangan bekalan negara. Keadaan tempatan boleh berbeza dengan ketara, dan masa memainkan peranan. Sesetengah kelompok kilang pelebur mendapat bekalan mencukupi, manakala yang lain mengalami kekurangan kerana lombong berdekatan masih menunggu urusan dokumen atau sedang mengalihkan lapisan penutup.

Sebelum mengakui ketidakpadanan bekalan di daerah tertentu, Kementerian Tenaga dan Sumber Mineral menyatakan bahawa kelulusan keseluruhan sepatutnya mencukupi untuk memenuhi permintaan. Muhammad Wafid, pemangku ketua pengarah mineral dan arang batu di kementerian itu, mengulas corak import yang luar biasa.

Terdapat laporan bahawa nikel diimport dari Filipina kerana kilang pelebur kekurangan bahan.

Beberapa pegawai kanan lain mempersoalkan sama ada import benar-benar diperlukan dan merujuk kepada jumlah keseluruhan yang diluluskan di bawah RKAB. Pengurus kilang pelebur pula menyatakan isu sebenarnya berkaitan masa dan kualiti. Ketidakpadanan antara masa lombong boleh mengeluarkan bijih dengan keperluan relau pada minggu tersebut boleh memaksa pembelian dari luar negara walaupun jumlah tahunan kelihatan mencukupi di atas kertas.

Manfaat kepada Filipina dan sebab larangan terus dibincangkan

Filipina ialah pengeluar nikel lombong kedua terbesar di dunia dan pengeksport utama bijih mentah, dengan kebanyakan kargo secara tradisinya menuju ke China. Eksport ke Indonesia meningkat daripada jumlah yang sangat kecil kepada aliran yang bermakna. Panduan syarikat dari Manila menunjukkan penghantaran ke Indonesia boleh mencecah antara 5 juta hingga 10 juta tan pada 2025, dengan setiap pengeluar merancang untuk membekalkan sebahagian daripada julat itu. Pengeluar Filipina melihat manfaat daripada kepelbagaian pasaran, meskipun China kekal sebagai pembeli terbesar mereka dengan jurang yang besar.

Tulsi Das Reyes, presiden unit perlombongan DMCI Holdings, berkata corak semasa mungkin tidak berkekalan ketika Indonesia berusaha meningkatkan pengeluaran lombongnya sendiri. Ketika menyampaikan pandangannya mengenai usaha Indonesia meningkatkan bekalan, beliau berkata:

Jika saya Indonesia, saya akan memaksimumkan apa yang saya ada di dalam negara.

Manila dari semasa ke semasa membahaskan larangan eksport mineral mentah bagi menggalakkan pemprosesan domestik, dengan merujuk kepada langkah Indonesia pada 2020. Satu versi rancangan itu merangkumi tempoh lima tahun untuk pelombong membina loji. Kumpulan industri memberi amaran bahawa harga tenaga yang tinggi, kekangan logistik dan halangan permit tempatan boleh membantutkan pelaburan serta memaksa operasi ditutup. Penggubal dasar belum melaksanakan larangan itu, dan langkah terbaru menunjukkan idea tersebut semakin diketepikan. Namun, perbahasan masih berterusan, dan sebarang usaha baharu untuk mengehadkan eksport akan membawa risiko nyata kepada kilang pelebur Indonesia yang bergantung pada bijih campuran dari Filipina.

Faktor musim menambah satu lagi kerumitan. Monsun boleh memperlahankan perlombongan dan pemuatan di Filipina, manakala hujan di Sulawesi dan wilayah Indonesia lain mengganggu akses ke kawasan lombong serta pergerakan tongkang. Perubahan ini mempengaruhi turun naik harga. Apabila kuota domestik tertangguh serentak dengan gangguan bekalan akibat cuaca, pembeli Indonesia cenderung menawarkan harga lebih tinggi untuk kargo pasaran segera, sekali gus menaikkan harga penanda aras di seluruh rantau.

Petunjuk pasaran, harga dan kaitan dengan bateri EV

Tanda-tanda kekangan bekalan muncul merentasi produk nikel meskipun statistik global menunjukkan lebihan nikel primer. Pengeluaran besi babi nikel Indonesia merosot hampir 5 peratus pada suku pertama berbanding suku sebelumnya, manakala harga NPI di Indonesia dan China meningkat ke paras tertinggi dalam tempoh enam bulan. Harga bijih nikel meningkat pada awal 2025, dengan beberapa penjejak pasaran menunjukkan kenaikan kira-kira 25 peratus menjelang Mei. Perbezaan antara kekangan bekalan bijih dengan lebihan nikel ditapis mencerminkan bagaimana kesesakan di pintu lombong boleh bertembung dengan lonjakan kapasiti kilang pelebur dan pembangunan produk hiliran.

Keluli tahan karat masih menyerap sebahagian besar permintaan nikel, dan kebanyakan pengeluaran kelas dua dibekalkan kepada sektor itu. Permintaan bateri berkembang daripada asas yang lebih kecil, didorong oleh kimia kaya nikel seperti NCM. Penggunaan pesat sel litium besi fosfat meredakan pertumbuhan penggunaan nikel dalam masa terdekat, namun nikel kelas satu berketulenan tinggi kekal penting bagi banyak rantaian bekalan EV. Indonesia sedang meningkatkan pengeluaran bahan perantara bateri seperti mendakan hidroksida campuran dan matte nikel, di samping penapisan sulfat. Pembaharuan royalti dan harga, termasuk formula yang melaraskan royalti berdasarkan harga penanda aras, sedang mengubah margin di sepanjang rantaian bekalan.

Pengeluar berdepan tekanan apabila premium bijih melonjak atau apabila campuran silikon kepada magnesium menyimpang daripada sasaran relau. Kos tenaga, kesesakan logistik dan peningkatan pematuhan menambah tekanan. Keadaan ini mendorong usaha mendapatkan akses yang stabil dan boleh dijangka kepada bijih yang sesuai, walaupun terpaksa mengimport dalam jangka pendek sementara lombong baharu meningkatkan pengeluaran dan logistik bertambah baik.

Penyelesaian yang dicadangkan

Pemimpin industri di Jakarta berhujah bahawa strategi nikel negara itu masih berada di landasan yang betul, namun kejayaan bergantung pada asas huluan yang lebih kukuh. Forum Industri Nikel Indonesia menggesa beberapa langkah praktikal untuk merapatkan jurang antara keperluan kilang pelebur dengan bekalan lombong.

• Mempercepat penerokaan dan pemetaan sumber berhampiran kelompok kilang pelebur supaya kawasan lombong baharu dapat membekalkan bijih secara konsisten selama bertahun-tahun.
• Memulihkan kepastian perancangan dengan menstabilkan peraturan RKAB, beralih kepada rancangan kerja berbilang tahun dan mengeluarkan kelulusan tepat pada masanya setiap suku tahun.
• Mengutamakan kelulusan kuota bagi lombong yang disepadukan secara fizikal dengan kilang pelebur untuk mengurangkan jarak pengangkutan dan konflik penjadualan.
• Menguatkuasakan piawaian teknikal perlombongan yang meningkatkan konsistensi bijih, termasuk pengasingan longgokan stok mengikut komposisi kimia dan kawalan kelembapan.
• Membina kawasan pencampuran khusus dan longgokan stok strategik di taman perindustrian utama bagi memastikan relau terus beroperasi apabila cuaca atau permit melambatkan penghantaran.
• Menaik taraf jalan raya, pengangkutan tongkang dan kapasiti pelabuhan di sekitar hab nikel utama untuk mengurangkan kesesakan pada musim hujan.
• Meningkatkan ketelusan data melalui penjejakan digital supaya pembeli dapat memadankan keperluan komposisi kimia dengan bijih tersedia dengan pantas, sambil memastikan pematuhan.
• Mengurangkan risiko baki dengan mempelbagaikan sumber import dalam jumlah kecil daripada pembekal tambahan jika boleh, dengan mengambil kira perbezaan logistik dan kos mengikut negara asal.

Pencampuran bijih akan terus menjadi sebahagian daripada kaedah operasi banyak loji. Matlamatnya ialah mengurangkan kebergantungan pada import apabila lombong baharu Indonesia dibuka, longgokan stok bertambah dan sistem pematuhan seperti SIMBARA semakin mantap. Jika bekalan domestik menjadi lebih boleh dijangka dari segi kualiti dan masa, Indonesia dapat mengekalkan kadar penggunaan kilang pelebur yang tinggi serta melindungi margin dalam sektor keluli tahan karat dan bahan bateri.

Perkara yang perlu diketahui

• Indonesia mengimport kira-kira 10.4 juta tan bijih nikel pada 2024, hampir kesemuanya dari Filipina, dan boleh mengimport sehingga 15 juta tan pada 2025.
• Import membantu kilang pelebur mencampurkan bijih untuk mencapai nisbah silikon kepada magnesium yang disasarkan, sekali gus memastikan relau cekap dan mengurangkan kehausan.
• Kapasiti kilang pelebur melonjak kepada lebih 1.8 juta tan nikel kelas dua pada 2024, dengan kapasiti kelas satu sekitar 395,000 tan.
• Masa pengeluaran permit, kelulusan RKAB yang lebih perlahan, cuaca dan tindakan membanteras aliran haram menyumbang kepada kekangan bekalan domestik.
• Pelombong Filipina menjangkakan penghantaran ke Indonesia meningkat tahun ini, manakala cadangan larangan eksport bijih mentah pada masa depan di Manila belum menjadi undang-undang.
• Harga bijih nikel meningkat pada awal 2025 meskipun bekalan nikel primer global mencatat lebihan, sekali gus menekan margin sesetengah pengeluar.
• Usaha Indonesia membangunkan rantaian bekalan EV diteruskan, dengan pengeluaran MHP dan matte meningkat bersama bahan suapan keluli tahan karat.
• Kumpulan industri menggesa penerokaan yang lebih pantas, perancangan berbilang tahun, logistik yang lebih baik dan longgokan stok strategik untuk mengurangkan kebergantungan pada bijih import.