Perlombongan Toksik Mengancam Sungai Mekong dan Jutaan Penduduk Asia Tenggara

Sistem sungai yang semakin tertekan

Di kawasan pertanian utara Thailand, Tip Kamlue, 59, pernah bergantung pada Sungai Kok untuk pengairan. Sungai Kok mengalir dari perbukitan Myanmar sebelum bertemu Sungai Mekong, sungai yang menghubungkan rantau ini dari kawasan tanah tinggi hingga ke delta. Selepas pihak berkuasa memberi amaran pada April bahawa Sungai Kok mungkin tercemar, beliau menghentikan pam yang menyalurkan air ke petak tanamannya. Kini air bawah tanah membekalkan air kepada tanaman labu, bawang putih, jagung manis dan bendi, tetapi perubahan itu mengubah cara beliau bertani dan pandangannya terhadap sungai yang membesarkan keluarganya.

Penyelidikan baharu menunjukkan krisis ini jauh melangkaui sebuah lembah. Di seluruh tanah besar Asia Tenggara, terdapat lebih 2,400 lombong di sepanjang sungai dan anak sungai, kebanyakannya beroperasi secara haram atau dikawal selia dengan lemah. Penganalisis di Stimson Center menggunakan imej satelit untuk menghasilkan inventori pertama perlombongan di seluruh rantau yang berpotensi mencemarkan laluan air. Mereka memetakan 366 kelompok perlombongan aluvium, 359 tapak larut lesap timbunan dan 77 zon pengekstrakan nadir bumi yang mengalir ke Lembangan Mekong.

Sungai Mekong ialah sungai ketiga terbesar di Asia. Sungai ini menyokong kehidupan harian lebih 70 juta penduduk dan menjadi tonggak ekonomi eksport berasaskan beras, udang dan ikan. Selama bertahun-tahun, ramai menganggap sistem sungai ini agak bersih. Kawasan luas di lembangan itu mempunyai pengawasan yang terhad, dengan bidang kuasa yang bertindih atau zon konflik yang lemah dari segi kedaulatan undang-undang. Kelompangan itu membolehkan kegiatan intensif yang melepaskan bahan kimia toksik ke dalam perairan yang menjadi sumber keperluan ratusan pekan dan kampung.

Bagaimana perlombongan meracuni sungai

Kaedah perlombongan yang berbeza menghasilkan laluan pencemaran yang berbeza, namun kesudahannya sering serupa. Mendapan mengeruhkan air dan bahan kimia dibawa arus banjir ke terusan serta habitat ikan, sebelum sampai ke paip air isi rumah. Bahan cemar mendap di dataran banjir tempat penduduk menanam padi atau mencari makanan dari sungai. Apabila hujan kembali, mendapan itu boleh teraduk dan dibawa semula ke hilir.

Perlombongan emas aluvium dan operasi larut lesap timbunan

Perlombongan aluvium untuk mendapatkan emas, dan di sesetengah kawasan timah atau perak, dijalankan di dalam atau berhampiran dasar sungai. Pelombong mengorek mendapan dan menapisnya untuk mendapatkan bijih. Amalan ini mempercepat hakisan dan mengacau zarah halus yang menimbus kawasan pembiakan ikan serta mengurangkan kejernihan air. Di tapak larut lesap timbunan, yang boleh menyasarkan emas, tembaga, nikel atau mangan, bijih yang dihancurkan dilonggokkan di atas pelapik dan dialirkan bahan kimia untuk mengeluarkan logam berharga. Natrium sianida lazim digunakan dalam pengekstrakan emas, manakala saliran asid daripada batuan yang terdedah boleh membebaskan logam ke dalam air. Apabila berlaku tumpahan operasi atau kolam sisa melimpah ketika ribut, campuran itu mengalir ke anak sungai dan sungai.

Larut lesap in situ untuk nadir bumi

Unsur nadir bumi penting untuk menghasilkan magnet yang menggerakkan turbin angin, kenderaan elektrik dan pelbagai peranti elektronik. Di tanah besar Asia Tenggara, kaedah utama untuk mengekstraknya ialah larut lesap in situ. Pengendali mengepam sejumlah besar air yang dicampur dengan ammonium sulfat dan bahan tindak balas lain ke dalam tanah di lereng bukit untuk melarutkan nadir bumi daripada lapisan tanah liat. Mereka mengumpulkan buburan yang kaya dengan mineral itu dalam beberapa kolam di kawasan lebih rendah, manakala sisanya sering dialirkan semula ke anak sungai berhampiran. Kaedah ini menggunakan air dalam jumlah yang sangat besar dan meninggalkan campuran bahan kimia serta logam berat seperti arsenik dan kadmium yang boleh kekal dalam persekitaran.

Penyelidik Thailand yang menjejaki Sungai Kok, yang berpunca dari Myanmar, menemui corak pencemaran yang sepadan dengan kegiatan perlombongan nadir bumi dan emas baharu di hulu sungai. Dr Tanapon Phenrat, penyelidik kanan di Thailand Science Research and Innovation, mengetuai ujian pada 2025 yang mengesan arsenik bersama unsur nadir bumi berat, termasuk disprosium dan terbium.

Dr Tanapon Phenrat berkata: "Baru dua tahun sejak perlombongan nadir bumi dan emas mula meningkat di hulu Sungai Kok, di Myanmar. Kami sudah mengesan arsenik dan unsur nadir bumi berat di sungai itu, dan kadarnya akan meningkat mendadak melainkan perlombongan dihentikan."

Penganalisis yang menyusun pangkalan data serantau itu berkata skala perlombongan yang begitu besar di sepanjang anak sungai Mekong, Salween dan Irrawaddy sepatutnya membimbangkan kerajaan yang bergantung pada sungai-sungai ini untuk keselamatan makanan dan pertumbuhan ekonomi. Brian Eyler, felo kanan di Stimson Center, menekankan jurang tadbir urus.

Brian Eyler berkata: "Skalanya benar-benar mengejutkan saya. Sebahagian besar Lembangan Mekong berada di luar lingkungan undang-undang negara dan peraturan yang munasabah, menyebabkan kawasan itu sangat terdedah kepada kegiatan tidak terkawal pada tahap yang amat intensif."

Dari perbukitan Myanmar ke rantaian bekalan global

Myanmar menjadi sumber utama nadir bumi berat sejak tentera merampas kuasa pada 2021. Ledakan perlombongan itu berkait dengan ekonomi perang. Kumpulan bersenjata dan militia di kawasan sempadan membiayai kegiatan mereka dengan mengenakan cukai terhadap pengekstrakan dan perdagangan di kawasan yang kurang diawasi kerajaan. Hutan ditebang untuk membina jalan masuk, lereng bukit dipenuhi lubang dan kolam, manakala anak sungai yang dahulunya jernih kini mengalir keruh berwarna coklat.

Bahan mentah dari Myanmar biasanya dihantar dengan lori ke China untuk diproses. China hampir memonopoli proses rumit yang menukarkan oksida nadir bumi kepada magnet berkuasa untuk turbin angin, kenderaan elektrik dan sistem pertahanan. Lombong di Myanmar dan Laos sering bergantung pada juruteknik dari China yang berpengalaman dalam larut lesap in situ, teknik yang diperhalusi di China sebelum peraturan alam sekitar yang lebih ketat mendorong sebahagian kegiatan pengekstrakan berpindah ke seberang sempadan.

Apabila ditanya tentang prestasi alam sekitar di luar negara, Kementerian Luar China merujuk kepada peraturan yang menurutnya mesti dipatuhi syarikat China apabila melabur di luar negara.

Kementerian Luar China berkata: "Pihak China secara konsisten menghendaki perusahaan China di luar negara menjalankan kegiatan pengeluaran dan perniagaan mereka mengikut undang-undang serta peraturan tempatan, dan mengambil langkah ketat untuk melindungi alam sekitar."

Bukti pencemaran dan risiko kesihatan

Pihak berkuasa Thailand telah merekodkan bacaan berbahaya di Sungai Kok sejak lonjakan perlombongan terbaharu. Jabatan Kawalan Pencemaran melaporkan paras arsenik dalam sesetengah sampel dari Sungai Kok, anak sungai yang mengalir melalui Chiang Rai sebelum bertemu Sungai Mekong, hampir empat kali ganda garis panduan Pertubuhan Kesihatan Sedunia. Penyelidik turut mengesan unsur nadir bumi berat dalam air dan mendapan, tanda pelepasan aktif di hulu sungai. Ujian tidak meliputi setiap kemungkinan bahan pencemar, dan sesetengah saintis menggesa saringan yang merangkumi unsur radioaktif yang dikaitkan dengan mendapan nadir bumi.

Pendedahan kepada arsenik dari semasa ke semasa dikaitkan dengan kanser kulit dan organ dalaman, selain penyakit kardiovaskular. Merkuri merosakkan sistem saraf. Kadmium memudaratkan buah pinggang dan boleh melemahkan tulang. Pencemaran boleh sampai kepada manusia melalui air minuman, ikan dan kerang-kerangan, malah tanaman yang diairi dengan air tercemar. Kanak-kanak, wanita hamil dan warga emas menghadapi risiko khusus kerana kesan pendedahan boleh terkumpul.

Bagi petani di sepanjang Sungai Kok dan Mekong, dapatan saintifik ini sepadan dengan apa yang mereka saksikan dalam kehidupan seharian. Penduduk kampung melaporkan ruam dan lepuh selepas terkena air sungai. Hasil tangkapan ikan merosot. Ternakan mengalami gejala serupa selepas meranduk atau minum dari anak sungai yang kini keruh.

Tip Kamlue, petani di Tha Ton, bimbang kehilangan lebih daripada satu musim tanaman jika pencemaran berterusan.

Tip Kamlue berkata: "Rasanya seperti separuh diri saya sudah mati. Saya mahu Sungai Kok kembali seperti dahulu, supaya kami dapat mengambil makanan daripadanya, mandi, bermain dan menggunakannya untuk bertani."

Banjir memburukkan lagi kerosakan. Dalam beberapa musim hujan kebelakangan ini, aliran deras membawa lumpur tercemar melintasi kawasan tanah rendah, menyaluti sawah padi dan kebun. Kerja pembersihan menelan belanja besar dan mengambil masa yang lama. Pelancongan juga terancam di komuniti yang berbangga dengan kehidupan di sungai, daripada aktiviti berakit dan memancing hinggalah pesta kebudayaan yang bergantung pada air bersih.

Penularan melangkaui Thailand

Pola ini tidak terhenti di sempadan Thailand. Analisis satelit mengenal pasti lebih dua dozen lombong nadir bumi di utara Laos dalam tempoh tiga tahun lalu, kebanyakannya terletak dalam Lembangan Mekong dan berhampiran kawasan perlindungan. Laos secara rasmi melarang pengekstrakan nadir bumi, namun kegiatan perlombongan muncul di daerah terpencil yang kurang diawasi dan menerima tekanan pelaburan yang tinggi. Sesetengah projek mungkin mendapat kebenaran tempatan tanpa kelulusan kerajaan pusat.

Pencemaran di Laos boleh mengalir dengan cepat ke alur utama Mekong, kemudian ke Kemboja dan Vietnam. Kemboja sangat bergantung pada ikan dari Tasik Tonle Sap dan Sungai Mekong, manakala delta Vietnam bergantung pada sungai itu untuk pengairan dan bekalan air minuman. Larian air tercemar dan mendapan yang kaya dengan logam juga boleh menjejaskan takungan empangan, mengurangkan kualiti air dan merosakkan turbin, sekali gus menambah kebimbangan terhadap kebolehpercayaan bekalan tenaga di tengah-tengah kecemasan kesihatan awam.

Tindak balas kerajaan dan serantau

Thailand mengumumkan penubuhan tiga pasukan petugas untuk menangani ancaman itu. Satu kumpulan menumpukan pada kerjasama antarabangsa dengan negara jiran supaya sumber pencemaran di hulu dapat dikenal pasti dan ditangani. Kumpulan kedua memantau kesihatan awam di sepanjang sungai terjejas dan menyediakan panduan untuk klinik yang mungkin menerima peningkatan kes penyakit berkaitan pencemaran. Unit ketiga berusaha menjamin bekalan air bagi komuniti di sepanjang Sungai Kok, Sai, Mekong dan Salween, termasuk menyediakan bekalan alternatif dan menjalankan ujian dengan lebih kerap.

Kumpulan tempatan di seluruh Chiang Rai dan Chiang Mai menggerakkan sukarelawan untuk mengumpulkan sampel dan membina set data peringkat komuniti. Ramai mahu keputusan ujian rasmi didedahkan kepada umum serta penanda aras yang jelas berdasarkan piawaian antarabangsa. Penyelidik di institusi serantau berkata rangkaian pemantauan bersama di seluruh lembangan sungai akan membolehkan pihak berkuasa mengesan masalah dengan lebih pantas dan menentukan pihak yang bertanggungjawab terhadap kerja pembersihan dengan lebih berwibawa.

Penyelesaian infrastruktur seperti perangkap mendapan atau penghadang kecil di anak sungai turut dibincangkan. Jurutera awam memberi amaran bahawa langkah ini memerlukan masa untuk direka bentuk dan dibina, selain tidak dapat menghentikan bahan cemar terlarut. Penguatkuasaan rentas sempadan merupakan cabaran yang lebih besar. Banyak lombong terletak di zon konflik di Myanmar atau daerah terpencil di Laos, tempat kuasa negara berpecah-pecah atau dipertikaikan. Oleh itu, usaha diplomatik dan pengaruh perdagangan menjadi teras kepada sebarang penyelesaian berkekalan.

Langkah yang boleh diambil sekarang

Pakar yang mengkaji pencemaran sungai menyarankan langkah segera untuk mengurangkan kemudaratan sementara kerajaan berusaha mencari penyelesaian lebih besar. Sistem air minuman yang mengambil bekalan dari sungai terjejas boleh menambah peringkat rawatan untuk menyingkirkan logam, manakala kit ujian lapangan dapat membantu penyedia utiliti membuat pelarasan masa nyata. Klinik di daerah berisiko tinggi boleh menjalankan saringan arsenik dan logam lain terhadap pesakit yang menunjukkan gejala sepadan dengan pendedahan.

Dari segi penguatkuasaan, langkah jangka pendek yang paling berkesan ialah menutup tapak tidak terkawal yang membuang sisa terus ke anak sungai. Hal ini memerlukan penyelarasan antara agensi sempadan dan arahan yang jelas kepada pihak berkuasa tempatan yang mungkin berdepan tekanan bercanggah. Pembeli dalam industri hiliran, termasuk pengeluar magnet dan elektronik, boleh memperkukuh usaha wajar dan mewajibkan bukti bahawa bahan nadir bumi diperoleh daripada operasi yang mematuhi piawaian alam sekitar. Suruhanjaya Sungai Mekong boleh menyokong platform data yang telus dan protokol tindak balas pantas untuk membantu negara bertindak apabila bacaan melebihi had yang dipersetujui. Usaha berterusan yang menggabungkan sains, diplomasi dan tekanan pasaran akan menentukan sama ada komuniti sungai mendapat kelegaan sebelum kerosakan bertambah buruk.

Perkara Utama

• Pemetaan baharu mengenal pasti lebih 2,400 lombong di seluruh tanah besar Asia Tenggara yang berisiko tinggi mencemarkan sungai.
• Sekurang-kurangnya 366 tapak aluvium, 359 tapak larut lesap timbunan dan 77 tapak nadir bumi mengalir ke Lembangan Mekong, sumber kehidupan lebih 70 juta penduduk.
• Kaedah larut lesap in situ untuk mendapatkan nadir bumi menggunakan air dan bahan kimia dalam jumlah besar yang sering mengalir semula ke anak sungai.
• Ujian Thailand di Sungai Kok menemui paras arsenik hampir empat kali ganda garis panduan Pertubuhan Kesihatan Sedunia serta unsur nadir bumi berat dalam air dan mendapan.
• Myanmar menjadi sumber utama nadir bumi berat sejak 2021, dengan bahan mentah dihantar ke China untuk diproses.
• Kementerian Luar China berkata syarikat mesti mematuhi undang-undang tempatan dan mengambil langkah untuk melindungi alam sekitar di luar negara.
• Thailand menubuhkan pasukan petugas untuk menyelaraskan usaha rentas sempadan, memantau kesan kesihatan dan menjamin bekalan air alternatif.
• Lombong nadir bumi baharu di Laos meningkatkan risiko kepada Vietnam dan Kemboja apabila pencemaran merebak melalui sistem Mekong.