China berkata Jepun melangkaui garis merah ketika pertikaian Taiwan dibawa ke PBB dan menjejaskan perdagangan

Bagaimana satu kenyataan mencetuskan pertikaian China-Jepun paling tegang dalam beberapa tahun

Jepun dan China terjerat dalam pertelingkahan diplomatik yang memuncak selepas Perdana Menteri baharu Jepun Sanae Takaichi membayangkan bahawa sekatan tentera laut China atau penggunaan kekerasan lain terhadap Taiwan boleh mencetuskan tindak balas oleh angkatan tentera Jepun. Kenyataan yang dibuat dalam sesi soal jawab parlimen pada 7 November itu menyentuh isu paling sensitif di Asia Timur. Diplomat tertinggi Beijing, Wang Yi, menuduh Tokyo melangkaui garis merah. China kemudian membawa pertikaian itu ke Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (PBB), memberi amaran bahawa ia berhak mempertahankan diri jika Jepun campur tangan dalam konflik Taiwan, serta mengeluarkan nasihat perjalanan yang menggesa rakyat China supaya mengelak daripada ke Jepun. Tokyo menolak tuduhan China sebagai tidak boleh diterima, namun tetap membuka ruang untuk dialog. Taiwan mengecam surat China kepada PBB dengan berkata Beijing menyalahgunakan undang-undang antarabangsa. Pertikaian itu turut menjejaskan sektor pelancongan, perdagangan dan kebudayaan, dengan syarikat penerbangan menawarkan bayaran balik bagi laluan ke Jepun dan tayangan filem di China ditangguhkan. Kedua-dua negara telah memanggil duta masing-masing. Ketegangan itu menguji keseimbangan rapuh yang dibina berasaskan pasifisme Jepun pascaperang, tuntutan China terhadap Taiwan dan pakatan Amerika Syarikat yang menjadi tonggak keselamatan di seluruh Pasifik Barat.

Apakah yang dicadangkan Takaichi dan mengapa ia penting

Punca utama kemelut ini ialah istilah undang-undang dalam perundangan keselamatan Jepun 2015, iaitu “situasi yang mengancam kelangsungan hidup”. Pakej undang-undang itu, yang diluluskan ketika Shinzo Abe menjadi perdana menteri, membolehkan Jepun melaksanakan pertahanan diri kolektif secara terhad buat kali pertama sejak Perang Dunia Kedua. Dari segi praktikal, kabinet boleh membenarkan Pasukan Pertahanan Diri menggunakan kekerasan bagi menyokong rakan rapat, termasuk Amerika Syarikat, apabila serangan terhadap rakan itu mengancam kewujudan Jepun dan tiada cara lain yang sesuai untuk melindungi hak serta nyawa rakyat Jepun.

Dengan menyatakan sekatan atau serangan China terhadap Taiwan boleh memenuhi ambang itu, Takaichi mengaitkan isu Taiwan dengan kemungkinan Jepun menyertai konflik secara sah demi melindungi keselamatannya sendiri. Faktor geografi menjadikan kebimbangan itu nyata. Taiwan terletak berhampiran pulau-pulau di barat daya Jepun, manakala laluan perkapalan di sekitar pulau itu penting bagi import tenaga dan perdagangan. Sekatan akan membahayakan laluan laut, membawa risiko peluru berpandu melintasi ruang udara dan mengganggu keupayaan Amerika Syarikat untuk beroperasi dari pangkalan di Jepun. Sebab itulah pakar strategi Jepun sering menyifatkan sebarang kontingensi Taiwan sebagai kontingensi Jepun.

Ketika diasak berhubung kekecohan itu, Takaichi enggan menarik balik kenyataannya dan menegaskan Tokyo kekal bersedia untuk berbincang dengan Beijing. Ketika bercakap kepada wartawan selepas mesyuarat pemimpin G20 di Afrika Selatan, beliau mengingatkan agar tidak membuat kesimpulan khusus, namun tetap mempertahankan pendiriannya.

Perdana Menteri Jepun berkata kepada wartawan bahawa kerajaan masih terbuka untuk berdialog dengan China dan kejelasan kadangkala diperlukan. Katanya:

Kami tidak menutup pintu. Namun, penting bagi Jepun untuk menyatakan dengan jelas perkara yang perlu diperkatakan.

Tuduhan Beijing bahawa garis merah telah dilangkaui

Tindak balas China sampai ke peringkat tertinggi. Menteri Luar Wang Yi berkata Jepun telah menghantar isyarat yang salah dengan membincangkan secara terbuka penglibatan ketenteraan dalam konflik Taiwan, dan menuduh Tokyo menyentuh garis merah. Beliau turut mengungkit ingatan rantau itu terhadap peperangan dan menggesa dunia menghalang kebangkitan semula militarisme Jepun.

Ketika menyatakan pendiriannya dalam satu kenyataan rasmi, menteri luar China berkata:

Sungguh mengejutkan apabila pemimpin Jepun masa kini secara terbuka menghantar isyarat yang salah dengan cuba campur tangan secara ketenteraan dalam isu Taiwan, menyatakan perkara yang tidak sepatutnya dinyatakan dan melangkaui garis merah yang tidak sepatutnya disentuh.

Beijing kemudian membawa pertikaian itu ke PBB. Duta China Fu Cong menghantar surat kepada Setiausaha Agung Antonio Guterres, mengecam kenyataan Takaichi sebagai pencabulan serius terhadap norma antarabangsa. Beliau memberi amaran bahawa sebarang peranan Jepun dalam konflik merentasi Selat Taiwan akan dianggap sebagai pencerobohan dan berkata China akan bertindak menurut undang-undang antarabangsa.

Wakil China di PBB menulis:

Jika Jepun berani cuba campur tangan secara bersenjata dalam situasi di Selat Taiwan, tindakan itu merupakan pencerobohan. China akan tegas menggunakan hak mempertahankan diri di bawah Piagam PBB dan undang-undang antarabangsa untuk mempertahankan kedaulatan dan keutuhan wilayahnya.

Beijing menuntut kenyataan itu ditarik balik. Tokyo menolak tafsiran China dan menyatakan komitmen Jepun terhadap keamanan tidak berubah. Kedua-dua pihak saling mengemukakan bantahan rasmi, manakala pertikaman lidah itu membangkitkan semula kenangan tentang rungutan sejarah yang masih membentuk pandangan awam di kedua-dua negara.

Tindak balas Taiwan dan tuntutan undang-undang

Taiwan, pulau tadbir sendiri yang menjadi pusat pertikaian itu, menolak hujah China di PBB. Kementerian Luar Taiwan berkata surat itu memesongkan sejarah dan menyalahgunakan undang-undang antarabangsa. Kementerian itu merujuk prinsip asas Piagam PBB yang melarang ancaman atau penggunaan kekerasan dalam hubungan antarabangsa.

Selepas menjelaskan bantahannya, perkhidmatan diplomatik Taiwan berkata:

Surat itu bukan sahaja mengandungi kandungan yang biadab dan tidak munasabah, malah memutarbelitkan fakta sejarah secara berniat jahat. Selain itu, surat tersebut melanggar Perkara 2(4) Piagam PBB, yang melarang ancaman atau penggunaan kekerasan dalam hubungan antarabangsa.

Kenyataan itu mencerminkan pendirian Taiwan bahawa masa depannya hanya boleh ditentukan oleh rakyatnya. Ia juga menunjukkan hasrat Taipei untuk menghalang sebarang tindakan yang boleh menghalalkan paksaan terhadap pulau itu, termasuk sekatan yang menghentikan pergerakan perdagangan.

Nasihat perjalanan, syarikat penerbangan dan kesan terhadap kebudayaan

Pertikaian itu melimpah daripada kementerian ke ruang awam. China menggesa rakyatnya supaya mengelak daripada melancong ke Jepun, dengan berkata keadaan menjadi berisiko susulan kenyataan provokatif pemimpin Jepun. Tokyo membantah nasihat itu dan berkata komunikasi antara kerajaan penting walaupun terdapat perbezaan. Jepun turut menasihati rakyatnya di China supaya berwaspada demi keselamatan ketika pertikaian semakin memuncak.

Syarikat penerbangan China, termasuk syarikat utama, menawarkan bayaran balik atau pertukaran penerbangan percuma bagi penerbangan ke Jepun hingga akhir tahun, menandakan perjalanan antara kedua-dua negara mungkin merosot. Pertukaran kebudayaan turut terjejas apabila tayangan filem popular Jepun di China ditangguhkan. Kesannya, hubungan rakyat dengan rakyat jelas menjadi dingin ketika sektor pelancongan antara kedua-dua negara sedang pulih.

Pegawai di Tokyo turut memanggil duta China selepas satu hantaran media sosial oleh konsul jeneral China di Osaka, yang kini telah dipadam, ditafsirkan sebagai ancaman langsung terhadap perdana menteri Jepun. Beijing pula memanggil utusan Jepun sebagai bantahan terhadap kenyataan asal mengenai Taiwan. Setiap langkah memperlebar jurang dan menjadikan usaha meredakan ketegangan lebih rumit.

Implikasi ekonominya besar. China ialah pasaran eksport kedua terbesar Jepun selepas Amerika Syarikat. Eksport Jepun ke China berjumlah kira-kira 125 bilion dolar pada 2024, dipacu oleh jentera, kenderaan dan barangan teknologi. Pelancong China merupakan antara pembelanja terbesar di Jepun. Kemerosotan berpanjangan dalam perjalanan atau sentimen pengguna akan memberi kesan kepada syarikat penerbangan, peruncit dan industri hiburan, manakala penelitian perdagangan yang lebih ketat boleh merumitkan rantaian bekalan bagi kedua-dua pihak.

Mengapa Taiwan penting kepada keselamatan Jepun

Jepun melihat kontingensi Taiwan dari sudut geografi dan pakatan. Pulau itu terletak kira-kira 110 kilometer dari Yonaguni, pulau Jepun paling barat. Perairan antara Taiwan dengan Jepun membawa tenaga dan barangan yang menggerakkan ekonomi Jepun. Konflik di selat itu akan mengganggu laluan laut berkenaan serta mendedahkan kepulauan barat daya Jepun kepada peluru berpandu, dron dan kegiatan udara. Konflik itu juga akan menguji pakatan Amerika Syarikat-Jepun kerana tentera Amerika bergantung pada pangkalan di Jepun untuk logistik, bekalan semula dan operasi di rantau lebih luas.

Peralihan 2015 daripada pasifisme kepada pertahanan diri kolektif

Perlembagaan Jepun, yang diterima pakai selepas Perang Dunia Kedua, mengehadkan penggunaan kekerasan. Selama beberapa dekad, kerajaan mentafsirkannya sebagai larangan terhadap pertahanan diri kolektif. Undang-undang keselamatan 2015 memperuntukkan pengecualian yang terhad. Jika serangan terhadap rakan rapat mengancam kelangsungan hidup Jepun dan menimbulkan bahaya nyata kepada rakyatnya, kabinet boleh membenarkan penggunaan kekerasan untuk melindungi Jepun. Inilah “situasi yang mengancam kelangsungan hidup” yang dirujuk Takaichi. Ambangnya kekal tinggi dan memerlukan pengawasan parlimen, namun undang-undang itu memperluas pilihan Jepun dalam keadaan luar biasa.

Pakatan Amerika Syarikat dan pangkalan di Jepun

Dalam sebarang konflik Taiwan, Amerika Syarikat berkemungkinan bergantung pada pangkalan di Jepun untuk sokongan tentera laut dan udara. Hakikat itu menjadikan Jepun rakan penting dan juga berpotensi menjadi sasaran. Selama beberapa dekad, Washington dan Tokyo mengamalkan kekaburan strategik berhubung Taiwan, dengan tidak berjanji sepenuhnya untuk mempertahankan pulau itu, namun memberi bayangan tentang sokongan besar bagi menghalang serangan. Kenyataan Takaichi mengurangkan kekaburan tentang pertimbangan Jepun sendiri. Sesetengah penganalisis pertahanan berhujah bahawa isyarat yang lebih jelas boleh menghalang kesilapan pertimbangan dengan meningkatkan jangkaan kos pencerobohan. Yang lain bimbang bahawa kenyataan terbuka yang terperinci boleh mengikat pemimpin kepada laluan yang meningkatkan ketegangan atau ditafsirkan Beijing sebagai campur tangan langsung dalam urusan dalaman China.

Perdebatan dalam negeri di kedua-dua negara

Di Jepun, pengkritik memberi amaran bahawa perbincangan terbuka tentang tindak balas ketenteraan berisiko meningkatkan ketegangan dan mungkin tidak mempunyai asas undang-undang yang kukuh jika Taiwan tidak diiktiraf sebagai sebuah negara. Tokoh pembangkang berkata perdana menteri sudah melampaui batas dan kenyataannya menimbulkan ketegangan yang tidak perlu dengan China. Penyokong pula berhujah bahawa kejelasan mengukuhkan pencegahan dan undang-undang 2015 memang digubal khusus untuk krisis yang boleh mengancam kelangsungan hidup Jepun, terutamanya jika tentera Amerika yang berpangkalan di Jepun diserang ketika membantu Taiwan.

Di China, pemimpin membingkaikan pertikaian itu melalui ingatan sejarah, dengan mengungkit penderitaan abad lalu dan memberi amaran terhadap sebarang kebangkitan semula militarisme. Sentimen awam semakin keras. Mesej rasmi menegaskan bahawa Taiwan sebahagian daripada China dan campur tangan asing akan dibalas dengan tegas. Kerajaan mengiringi bantahan diplomatik dengan peragaan kekuatan, termasuk pengumuman latihan tembakan langsung di perairan berhampiran.

Hubungan lebih luas antara kedua-dua negara sememangnya sudah tegang berhubung Kepulauan Senkaku, yang dikenali sebagai Diaoyu di China. Kedua-dua pihak menuntut pulau-pulau kecil tidak berpenghuni di Laut China Timur itu. Kapal pengawal pantai dan militia maritim China kerap beroperasi berhampiran pulau-pulau tersebut, manakala rondaan Jepun mengekori mereka. Corak ini mengukuhkan risiko bahawa krisis Taiwan boleh bertembung dengan pertikaian wilayah lain, sekali gus meningkatkan kemungkinan insiden di laut atau udara.

Pengurusan risiko bagi mengelakkan insiden

Kedua-dua kerajaan berkata mereka masih terbuka untuk berdialog. Pendirian bersama itu penting kerana bahaya segera berpunca daripada kesilapan pertimbangan. Lebih banyak kapal, pesawat dan dron di ruang operasi yang sempit meningkatkan kemungkinan perlanggaran atau salah tafsir ketika pemintasan. Talian hotline ketenteraan dan peraturan tingkah laku maritim boleh mengurangkan kemungkinan pertembungan kecil berkembang menjadi konfrontasi lebih besar. Perbincangan di peringkat pegawai antara diplomat dan pegawai pertahanan boleh membantu mengurus protokol bagi pertemuan pengawal pantai dan pemintasan udara di sekitar Senkaku serta di Laut China Timur.

Pada peringkat politik, pemimpin di Tokyo dan Beijing mempunyai kepentingan untuk memastikan saluran komunikasi kekal terbuka. China ialah pasaran penting bagi eksport Jepun dan pembekal utama kepada firma Jepun. Jepun pula merupakan pelabur penting dan pembeli barangan China. Takaichi menegaskan Jepun tidak menutup pintu untuk rundingan. Wang Yi berkata China akan mempertahankan perkara yang dianggapnya sebagai kepentingan teras. Di antara kedua-dua pendirian itu, masih ada ruang untuk komunikasi ketika krisis bagi mengurangkan risiko segera, walaupun perbezaan strategik kekal ketara.

Perkara yang perlu diketahui

• Perdana Menteri Jepun berkata sekatan China atau penggunaan kekerasan lain terhadap Taiwan boleh mencetuskan tindak balas Jepun di bawah undang-undang keselamatan 2015.
• Menteri Luar China Wang Yi berkata Jepun melangkaui garis merah dan menuduh Tokyo menghantar isyarat yang salah mengenai Taiwan.
• Duta China ke PBB memberi amaran bahawa sebarang campur tangan Jepun dalam konflik merentasi Selat Taiwan akan dianggap sebagai pencerobohan, serta menegaskan hak mempertahankan diri di bawah Piagam PBB.
• Jepun menolak dakwaan China sebagai tidak boleh diterima dan berkata komitmennya terhadap keamanan tidak berubah, sambil kekal terbuka untuk berdialog.
• Kementerian Luar Taiwan mengecam surat China kepada PBB dan merujuk larangan Piagam PBB terhadap ancaman atau penggunaan kekerasan.
• Pertikaian itu menjejaskan perjalanan dan kebudayaan, dengan China menasihati rakyatnya supaya mengelak daripada ke Jepun, syarikat penerbangan menawarkan bayaran balik dan tayangan filem ditangguhkan.
• Duta kedua-dua negara dipanggil ketika bantahan dan bantahan balas semakin memuncak.
• China ialah pasaran eksport kedua terbesar Jepun, dengan nilai eksport kira-kira 125 bilion dolar pada 2024, sekali gus menunjukkan besarnya kepentingan ekonomi.
• Isu undang-undang itu berkisar pada undang-undang Jepun 2015 yang membenarkan pertahanan diri kolektif secara terhad dalam situasi yang mengancam kelangsungan hidup.
• Penganalisis berkata kejelasan Jepun mungkin menghalang kesilapan pertimbangan, namun turut berisiko mengikat pendirian dan meningkatkan ketegangan dengan China.