Unsur Nadir Bumi, Penguasaan China dan Kos Tersembunyi Myanmar

Penggerak tenaga bersih dengan kesan alam sekitar yang buruk

Unsur nadir bumi terdapat dalam motor, skrin dan penderia yang membentuk kehidupan moden. Unsur ini membantu kenderaan elektrik memecut dan turbin angin berputar. Ia memandu peluru berpandu dan menstabilkan peralatan pengimejan perubatan. Di sebalik kemajuan itu terdapat satu fakta mudah: kira-kira 90 peratus produk nadir bumi yang diproses berasal dari China. Yang kurang diketahui ialah tempat sebahagian besar bahan mentah itu bermula. Sebahagian besar nadir bumi berat yang mengalir ke kilang penapisan China digali dari pergunungan di utara Myanmar, sering kali di kawasan yang dikuasai kumpulan bersenjata, dan tanpa pengawasan atau perlindungan yang bermakna untuk manusia mahupun alam semula jadi.

Peralihan ini semakin pantas sejak rampasan kuasa tentera Myanmar pada 2021. Selepas China mengetatkan peraturan terhadap pelombongnya sendiri pada 2010-an susulan pencemaran teruk, kegiatan perlombongan merebak merentasi sempadan. Data kastam China menunjukkan kira-kira dua pertiga import nadir bumi China datang dari Myanmar antara 2017 dengan 2024, dan Myanmar membekalkan lebih separuh import nadir bumi China pada 2023. Perebutan nadir bumi berat seperti disprosium dan terbium, yang menguatkan magnet kekal dalam keadaan panas, telah menukar sebahagian Negeri Kachin dan Shan menjadi jaringan luas jalan akses, kolam asid dan lubang larut lesap.

Kos terhadap alam sekitar dan manusia kini melimpah ke luar sempadan Myanmar. Aliran air yang bermula di kawasan berbukit yang dilombong mengalir ke sungai di Thailand dan seterusnya menuju Mekong. Ujian di utara Thailand mengesan arsenik dan logam lain pada tahap berbahaya, ketika bantahan semakin meningkat di hilir dan tekanan terhadap kerajaan bertambah. Peralihan kepada tenaga bersih bergantung pada mineral yang sama yang kini meracuni kawasan tadahan air dan menyemarakkan ekonomi perang saudara. Keputusan di enklaf sempadan yang kedaulatan undang-undangnya lemah sedang membentuk masa depan rantaian bekalan global.

Bagaimana nadir bumi menggerakkan kehidupan moden

Nadir bumi ialah kumpulan 17 unsur logam. Unsur-unsur ini biasanya tidak wujud dalam kepekatan tinggi, maka ia perlu diasingkan melalui proses kimia dan haba yang kuat. Sebilangan kecil unsur ini, termasuk neodimium dan praseodimium, membentuk teras magnet kekal yang kuat. Jurutera menambah sedikit nadir bumi berat, terutamanya disprosium dan terbium, untuk menstabilkan magnet itu dalam persekitaran panas, seperti di dalam motor pacuan kenderaan elektrik (EV) dan penjana dalam turbin angin. Unsur ini juga terdapat dalam telefon pintar, komputer riba, cakera keras, laser dan sistem panduan.

Penapisan nadir bumi menjadi oksida dan logam memerlukan proses kimia yang intensif. Proses ini memerlukan asid dan pelarut organik yang menghasilkan sisa buangan yang mahal untuk dirawat dengan selamat. China membina rantaian lengkap daripada lombong hingga magnet selama tiga dekad, disokong dasar perindustrian dan pasaran domestik yang besar. Apabila kesan perlombongan terhadap kesihatan dan alam sekitar semakin parah, pihak berkuasa China mengetatkan kawalan terhadap kegiatan perlombongan dalam negara. Kapasiti pemprosesan sebahagian besarnya kekal di China, manakala semakin banyak kegiatan perlombongan paling mencemar berpindah ke luar sempadannya, ke kawasan pergunungan di sempadan Myanmar.

Mengapa China menguasai pemprosesan dan Myanmar mengisi kekosongan perlombongan

Keunggulan China bersandar pada skala, kepakaran dan industri bersepadu yang merangkumi keseluruhan proses daripada bijih hingga magnet. Negara itu memiliki rangkaian kilang penapisan, loji penghasilan logam dan pengeluar magnet yang tiada di kebanyakan negara lain. Kepekatan ini memberikan Beijing pengaruh terhadap harga dan bekalan. Ini juga bermakna gangguan pada peringkat bahan mentah boleh menjejaskan kilang di seluruh dunia, walaupun pemprosesan akhir dilakukan di China.

Myanmar muncul sebagai pembekal nadir bumi berat apabila perlombongan di China dikenakan kawalan yang lebih ketat. Kawasan sempadan Kachin dan Shan berdekatan dengan hab penapisan Yunnan, kos buruh rendah, dan kumpulan bersenjata atau militia telah menguasai zon yang pengawasannya terhad. Import nadir bumi berat dari Myanmar ke China meningkat lebih dua kali ganda dari 2021 hingga 2023. Pada 2023, Myanmar membekalkan kira-kira 57 peratus import nadir bumi China mengikut jumlah. Penganalisis menganggarkan 84 peratus eksport nadir bumi Myanmar dihantar ke China. Peristiwa di lapangan menunjukkan betapa rapuhnya aturan ini. Pada Oktober 2024, Tentera Kemerdekaan Kachin (KIA) menawan bandar perlombongan utama seperti Chipwi dan Pangwa. China menutup sementara pintu sempadan berhampiran, kemudian berunding untuk membukanya semula. Menjelang awal 2025, KIA mengenakan levi 20 peratus ke atas pekatan yang dieksport dan bersetuju dengan pedagang mengenai harga tetap, menjadikan kumpulan itu pengawal selia de facto bagi koridor bekalan yang membekalkan bahan kepada pemproses China.

Di sebalik ledakan perlombongan Myanmar: siapa mengendalikan lombong dan bagaimana kegiatan ini dijalankan

Beberapa pihak bersenjata menguasai wilayah dan mengenakan cukai ke atas operasi nadir bumi. Di Kachin, Pertubuhan Kemerdekaan Kachin dan sayap bersenjatanya, KIA, semakin menguasai kawasan sejak 2024. Di Shan, Tentera Negara Bersatu Wa mentadbir kawasan bersebelahan dengan China. Militia lain yang berpihak kepada tentera juga meraih keuntungan. Lesen rasmi jarang dikeluarkan dan rekod syarikat tidak telus. Analisis satelit menunjukkan skala kegiatan ini: ratusan tapak perlombongan di sepanjang sempadan Myanmar dengan China dan Thailand, dengan puluhan lagi dibuka sejak beberapa tahun kebelakangan ini. Satu kajian memetakan 451 lombong di Lembangan Irrawaddy sahaja sepanjang dekad lalu. Di Chipwi, pemerhati mengira ribuan lubang larut lesap yang digali pada lereng bukit.

Larut lesap in situ dan sebab kaedah ini begitu merosakkan

Kaedah yang paling lazim ialah larut lesap in situ. Pekerja menggerudi lubang ke dalam bukit dan menyuntik larutan berasid, kemudian mengepam keluar cecair yang membawa nadir bumi terlarut bersama pelbagai bahan lain. Cecair itu disalurkan ke kolam berlapik plastik. Pepejal yang mengandungi nadir bumi mendap dan kemudian dibakar untuk menghasilkan oksida kering bagi eksport. Kaedah ini murah dan pantas. Namun, ia juga merosakkan. Asid melarutkan lebih daripada unsur sasaran, membebaskan kadmium, plumbum, arsenik dan juga kesan torium dan uranium radioaktif daripada batuan dan tanah. Apabila sistem pembendungan gagal, cecair mengalir ke anak sungai. Hujan lebat menyapu lubang terbuka, membawa aliran air tercemar menuruni bukit.

Pekerja melaporkan keadaan tanah yang tidak stabil, lubang benam dan tanah runtuh. Suntikan air melemahkan cerun, manakala penebangan hutan menghapuskan akar yang mengikat tanah. Kemalangan lori kerap berlaku. Lombong sering memerlukan kayu api untuk memanaskan relau, lalu mendorong lebih banyak penebangan pokok. Kitaran pembukaan hutan, larut lesap dan pembuangan sisa menghakis lereng bukit serta meninggalkan kesan yang kelihatan dari angkasa. Di kawasan yang kegiatan perlombongannya telah berhenti, lubang dan kolam kadangkala ditinggalkan tanpa pemulihan.

Kesan terhadap manusia dan landskap

Penduduk berhampiran lombong melaporkan kesihatan dan mata pencarian yang semakin merosot. Pekerja sering menyedut habuk dan wasap tanpa perlindungan yang sewajarnya. Ramai mengalami batuk kronik, ruam kulit dan lecur kimia akibat terkena cecair berasid. Keluarga yang tinggal di hilir sungai menceritakan tentang sakit kepala, masalah pernafasan dan penyakit kulit yang muncul apabila kegiatan perlombongan meningkat. Petani menyebut ikan mati, hasil padi merosot dan ternakan jatuh sakit apabila mutu air merosot.

Bukti saintifik menyokong laporan tersebut. Penyelidik yang mengambil sampel air dan tanah di utara Myanmar mendapati paras pH yang sangat berasid serta kepekatan ammonia, klorida dan logam toksik yang tinggi berhampiran tapak lombong dan di hilirnya. Di sesetengah lokasi, air tidak sesuai diminum, digunakan untuk pengairan atau penternakan ikan tanpa rawatan yang besar. Hasil ini selaras dengan cara larut lesap in situ berfungsi. Larutan berasid melarutkan logam daripada batuan perumah dan, jika tidak dibendung dengan baik, membawanya ke dalam air permukaan dan air bawah tanah. Kemudaratannya berpanjangan kerana logam boleh terikat pada mendapan dan bergerak perlahan dalam ekosistem.

Keadaan kerja berbahaya. Tanah runtuh pernah menimbus pekerja. Musim hujan kerap membawa banjir dan runtuhan gunung. Gaji menarik ramai pekerja, kebanyakannya dari komuniti miskin yang ekonominya yang formal runtuh sejak rampasan kuasa. Lelaki dan wanita mengambil kerja harian dengan upah jauh lebih rendah daripada pendapatan orang tengah dan pengusaha. Ketegangan sosial meningkat dengan kemasukan wang tunai dan orang luar secara mendadak. Pemimpin tempatan menyatakan bahawa penyalahgunaan dadah, jenayah dan eksploitasi semakin berleluasa di penempatan yang tumbuh berhampiran kawasan perlombongan.

Pencemaran merentasi sempadan: sungai dan negara jiran berisiko

Sungai Kok dan Sai berpunca dari kawasan berbukit yang dilombong di Myanmar dan mengalir masuk ke utara Thailand sebelum bertemu Mekong. Pada 2025, pihak berkuasa Thailand mengesan paras arsenik di sebahagian Sungai Kok yang hampir empat kali ganda garis panduan Pertubuhan Kesihatan Sedunia, manakala paras logam lain juga meningkat. Penduduk melihat perubahan warna air yang luar biasa, jingga kekuningan, sebelum musim monsun. Pegawai menasihati orang ramai supaya tidak menyentuh sungai itu. Komuniti di Chiang Rai dan Chiang Mai melaporkan kerugian apabila terusan pengairan dan kolam ikan tercemar. Ahli ekonomi menganggarkan kerosakan terhadap pertanian, perikanan dan pelancongan di utara Thailand berjumlah kira-kira 40 juta dolar. Penunjuk perasaan di Chiang Rai menggesa tindakan lebih tegas dan menuntut China serta Myanmar mendesak pengusaha menghentikan pencemaran di hulu sungai.

Mekong menyokong kehidupan berpuluh-puluh juta orang. Di Kemboja, kira-kira 60 peratus protein diperoleh daripada ikan liar yang ditangkap, kebanyakannya dari sistem Mekong. Jika pencemaran logam berat merebak melalui rangkaian sungai, kesannya boleh menjadi teruk dan berpanjangan. Logam terkumpul dalam mendapan dan tisu ikan. Dataran banjir yang menyokong pertanian boleh menjadi tidak selamat. Agensi Thailand telah membincangkan pembinaan penghadang mendapan atau empangan kecil untuk memerangkap mendapan tercemar di Sungai Kok. Pakar sungai mempersoalkan sama ada struktur sedemikian mampu menampung aliran dan pencemaran tersebar pada skala lembangan. Ramai bersetuju bahawa mengurangkan pencemaran dari puncanya ialah satu-satunya penyelesaian berkekalan.

Ekonomi perang dan politik kuasa

Nadir bumi telah menjadi sumber pendapatan penting bagi kumpulan bersenjata. Penguasaan tapak lombong dan lintasan sempadan membawa wang tunai dan pengaruh. Penawanan Chipwi dan Pangwa oleh KIA pada Oktober 2024 mengubah imbangan kuasa. China bertindak dengan menutup pintu sempadan, kemudian membukanya semula selepas rundingan dengan pihak berkuasa Kachin. Levi ke atas pekatan kini mengalir ke tabung Kachin, dan pedagang beroperasi mengikut syarat baharu yang dipersetujui pada awal 2025. Aturan ini serupa dengan aturan dalam industri lain di kawasan sempadan, apabila orang berpengaruh tempatan mengurus eksport untuk kilang China di seberang sempadan.

China masih terdedah kepada gangguan bekalan dari Myanmar, meskipun terus menguasai pemprosesan dan pengeluaran magnet. Beijing telah mengetatkan kawalan eksport terhadap sesetengah teknologi dan bahan mentah, sekali gus meningkatkan kepentingan sebarang gangguan. India menunjukkan minat terhadap perkongsian yang dapat mengurangkan pergantungan pada bekalan China. Amerika Syarikat dan sekutunya melancarkan inisiatif mineral kritikal serta meluluskan undang-undang untuk mempelbagaikan sumber dan memperbaik kitar semula. Kerjasama dengan pihak di dalam Myanmar menjadi rumit akibat konflik dan kebimbangan terhadap hak asasi manusia. Perjanjian dengan kumpulan bersenjata membawa risiko undang-undang dan moral serta boleh mengukuhkan ekonomi masa perang.

Pendedahan rantaian bekalan bagi syarikat teknologi dan tenaga global

Nadir bumi berat yang dilombong di Myanmar lazimnya dieksport sebagai pekatan ke China, tempat ia ditapis menjadi oksida dan logam sebelum dijadikan magnet. Magnet itu digunakan dalam motor EV, turbin angin, dron dan peranti pengguna yang dijual di seluruh dunia. Banyak syarikat sukar menjejak asal kandungan nadir bumi dalam produk mereka. Rantaian ini melibatkan banyak peringkat dan pencampuran bahan lazim berlaku. Pedagang mencampurkan bahan dari pelbagai wilayah untuk memenuhi sasaran jumlah dan harga. Dokumentasi tidak konsisten di zon konflik dan banyak lombong beroperasi secara tidak rasmi.

Kitar semula semakin berkembang, tetapi buat masa ini masih terbatas. Kebanyakan nadir bumi kitar semula datang daripada sisa pengeluaran, bukannya produk yang sudah tamat tempoh penggunaan. Sistem pengumpulan magnet terpakai masih di peringkat awal, dan magnet selalunya dilekatkan atau tertanam di dalam peranti, sekali gus meningkatkan kos. Syarikat masih boleh mengurangkan risiko. Pembeli boleh mewajibkan pengasingan bahan mengikut kelompok di kilang penapisan, audit pihak ketiga yang merangkumi akses ke tapak, serta ujian cap jari isotop dan unsur surih untuk menyemak dakwaan asal bahan. Dasar perolehan boleh mengecualikan bahan yang dikaitkan dengan konflik atau kemudaratan alam sekitar yang serius. Kawalan import boleh menetapkan penanda aras yang jelas bagi pengurusan alam sekitar dan perlindungan komuniti sebelum bahan dibenarkan memasuki pasaran.

Perkara yang boleh mengubah keadaan

Pilihan teknologi boleh mengurangkan sedikit permintaan terhadap nadir bumi berat. Reka bentuk motor yang menggunakan kurang tambahan disprosium semakin meluas. Sesetengah turbin angin menggunakan rangkaian pacuan yang bergantung pada bahan lain. Dalam peralatan lain, magnet ferit boleh menggantikan magnet nadir bumi. Tiada satu pun pilihan ini menghapuskan permintaan. Namun, pilihan tersebut boleh memperlahankan pertumbuhan permintaan dan memberi masa untuk memperbaik tadbir urus.

Kerajaan dan industri mempunyai beberapa cara untuk mengurangkan kemudaratan. Satu pilihan ialah menghentikan sementara kegiatan perlombongan baharu di Myanmar sehingga perlindungan yang boleh dikuatkuasakan diwujudkan. China boleh mengetatkan kawalan import terhadap pekatan yang tidak mempunyai bukti pengeluaran selamat serta memperkukuh pengawasan terhadap kontraktor China yang beroperasi merentasi sempadan. Thailand, Laos dan Kemboja boleh memperluas pemantauan sungai dan berkongsi data terbuka supaya penduduk mengetahui kandungan air mereka. Badan antarabangsa boleh menyokong pengambilan sampel bebas di laluan air dan tanah. Penguatkuasaan boleh ditumpukan pada rantaian bekalan bahan kimia kerana perlombongan bergantung pada bekalan asid dan reagen yang berterusan. Jika kegiatan perlombongan diteruskan, syarat asas perlu merangkumi sistem pembendungan berlapik dengan pengesanan kebocoran, peneutralan asid sebelum pelepasan, kawalan air hujan yang mampu menampung hujan lebat, rancangan penanaman semula, piawaian keselamatan pekerja serta proses mendapatkan persetujuan komuniti yang merangkumi perkongsian hasil dan mekanisme aduan. Jika tidak, sungai akan semakin tercemar, rasa tidak percaya antara negara jiran semakin mendalam, dan risiko bekalan akhirnya akan sampai ke lantai kilang yang jauh dari Myanmar.

Sekilas Pandang

• Kira-kira 90 peratus produk nadir bumi yang diproses dibuat di China, manakala sebahagian besar bahan mentah nadir bumi berat kini berasal dari Myanmar.
• Data kastam China menunjukkan kira-kira dua pertiga import nadir bumi datang dari Myanmar antara 2017 dengan 2024, dengan Myanmar membekalkan kira-kira 57 peratus pada 2023.
• Perlombongan melonjak di Negeri Kachin dan Shan selepas rampasan kuasa Myanmar pada 2021, dengan ratusan tapak dipetakan dan ribuan lubang larut lesap dilaporkan.
• Larut lesap in situ menggunakan larutan berasid yang membebaskan logam toksik dan boleh mencemarkan sungai serta tanah apabila sistem pembendungan gagal.
• Pihak berkuasa Thailand mengesan arsenik di sebahagian Sungai Kok pada paras hampir empat kali ganda garis panduan Pertubuhan Kesihatan Sedunia, diiringi bantahan dan kerugian yang dilaporkan berjumlah kira-kira 40 juta dolar di utara Thailand.
• Tentera Kemerdekaan Kachin menawan hab perlombongan utama pada Oktober 2024, kemudian berunding untuk membuka semula perdagangan dan mengenakan levi 20 peratus ke atas eksport.
• Hasil nadir bumi mengukuhkan pihak bersenjata, merumitkan dinamika konflik dan mendedahkan China kepada gangguan bekalan, meskipun negara itu menguasai pemprosesan dan pengeluaran magnet.
• Jenama global terdedah melalui rantaian bekalan rumit yang menyukarkan kebolehkesanan; kebanyakan kitar semula masih melibatkan sisa pengeluaran.
• Pilihan dasar termasuk kawalan import yang lebih ketat, pemantauan sungai secara bebas, penguatkuasaan terhadap bekalan bahan kimia ke lombong serta piawaian alam sekitar dan komuniti yang jelas di tapak perlombongan.
• Pilihan reka bentuk dan kitar semula boleh mengurangkan pertumbuhan permintaan terhadap nadir bumi berat, tetapi tadbir urus perlombongan yang lebih selamat kekal sebagai faktor penentu bagi perlindungan kesihatan dan sungai.