Lonjakan Logam Berat di Mekong Cetus Desakan Tindakan Kecemasan dan Tindakan Serantau

Amaran pencemaran kecemasan bergema di seluruh lembangan Mekong

Kumpulan alam sekitar, rangkaian perlindungan sungai dan ahli akademik menggesa Suruhanjaya Sungai Mekong (MRC) supaya menganggap pencemaran di laluan air utama sebagai keadaan kecemasan dan memulakan pemantauan kualiti air di seluruh lembangan. Petisyen mereka, yang dikemukakan bersempena Mesyuarat ke-32 Majlis MRC di Chiang Rai, memberi amaran bahawa pencemaran toksik di Sungai Mekong dan anak-anak sungainya, Kok, Sai dan Ruak, merebak merentasi sempadan dan melebihi piawaian keselamatan. Delegasi dari Laos, Kemboja dan Vietnam menghadiri sidang majlis itu, yang dipengerusikan Menteri Kebudayaan Thailand Sabeeda Thaised, ketika kebimbangan orang ramai terhadap kesihatan sistem sungai terpenting di rantau ini semakin meningkat.

Petisyen itu menyebut pencemaran rentas sempadan akibat perlombongan haram di hulu negeri Shan, Myanmar, tempat kegiatan perlombongan nadir bumi, emas, mangan dan mineral lain berkembang dengan kawalan alam sekitar yang minimum. Logam berat dikesan di Sungai Kok, Sai dan Ruak di utara Thailand serta di beberapa bahagian Mekong di sepanjang sempadan Thailand-Laos, pada paras yang melebihi penanda aras Thailand dan Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO). Kawasan sungai yang terjejas termasuk zon bertentangan wilayah Bokeo di Laos, kawasan di wilayah Nong Khai dan Loei bertentangan Vientiane, bahagian berhampiran Bueng Kan bertentangan Bolikhamxay, serta kawasan di Nakhon Phanom bertentangan Khammouane. Masyarakat di sepanjang laluan ini bergantung pada sungai untuk menangkap ikan, pengairan dan kegunaan harian, sekali gus mendedahkan mereka kepada risiko kesan jangka panjang.

Wakil masyarakat sivil turut mengkritik draf semasa pelan strategik lima tahun MRC kerana tidak menangani peningkatan perlombongan tanpa kawalan di Lembangan Mekong Hulu. Mereka mahukan komitmen yang lebih kukuh terhadap pengumpulan data, pemantauan bersama, pemodelan ramalan dan operasi lembangan sungai. Semua ini dianggap asas penting untuk penyelarasan kawalan pencemaran dan penyampaian amaran kepada orang ramai tepat pada masanya.

Punca amaran

Penilaian terkini mengenal pasti kawasan pencemaran arsenik di sepanjang kawasan sempadan Laos, Myanmar dan Thailand. Ujian di beberapa lokasi persampelan menunjukkan kepekatan arsenik kira-kira 0.025 miligram seliter di empat daripada lima lokasi, iaitu dua setengah kali ganda garis panduan WHO sebanyak 0.01 miligram seliter bagi air minuman. Pihak berkuasa Thailand melaporkan paras yang sama di sepanjang koridor sungai berkenaan. Corak keputusan menunjukkan sumber pencemaran terletak antara lokasi paling hulu dengan lokasi hilir, manakala Sungai Kok berkemungkinan menjadi laluan yang membawa bahan pencemar ke Mekong.

Masyarakat di sepanjang sempadan melaporkan kebimbangan tentang keselamatan air dan pengambilan ikan. Agensi tempatan di Thailand sedang menguji semula sampel air dan ikan, sementara pemantau serantau menyelaraskan perkongsian data. Logam berat boleh melekat pada sedimen, terkumpul dalam ikan dan kerang-kerangan, serta menimbulkan risiko kesihatan kronik melalui air minuman, pengairan dan rantaian makanan. Ketika aliran monsun dan larian air deras berlaku, tanah tercemar dan sisa lombong boleh mengalir deras ke sungai dan anak sungai, sebelum tersebar ke sungai utama.

Perlombongan haram di Myanmar menjadi punca utama krisis

Petisyen dan bukti lapangan baharu menunjukkan perkembangan pesat perlombongan haram dan yang dikawal selia secara longgar di Myanmar, khususnya di negeri Shan dan kawasan sempadan lain berhampiran Segi Tiga Emas. Imej satelit mendedahkan puluhan operasi nadir bumi di seluruh utara negeri Shan, dengan beberapa tapak baharu berskala besar muncul sejak beberapa tahun kebelakangan ini. Keselamatan sering dikawal kumpulan bersenjata bukan negara, manakala pergerakan komersial yang membawa peralatan dan bahan kimia ke tapak terpencil turut dikesan. Penyiasat yang memetakan rantau ini merekodkan ribuan lokasi perlombongan tidak terkawal di tanah besar Asia Tenggara, kebanyakannya di Myanmar. Tapak-tapak ini melepaskan bahan pencemar seperti arsenik, sianida dan merkuri yang boleh mengalir ke sungai dan air bawah tanah, kemudian merentasi sempadan.

Isu ini juga bersifat global. Unsur nadir bumi digunakan dalam telefon pintar, turbin angin, kenderaan elektrik dan sistem panduan. China menguasai pemprosesan dan pengeluaran bahan bertapis. Perlombongan serantau di Myanmar dan sebahagian Laos membekalkan rantaian itu, sementara ekonomi Barat dan Asia berusaha mempelbagaikan sumber bekalan. Dalam perlumbaan ini, masyarakat di sepanjang Sungai Kok dan Mekong menanggung kos alam sekitar yang tidak mereka pilih. Logam berat bergerak ke hilir dengan melekat pada sedimen atau terlarut dalam air, lalu terampai semula apabila aliran berubah. Kerosakan alam sekitar sering muncul jauh dari tapak lombong, di tanah pertanian, terusan, pasar ikan dan telaga isi rumah.

Pianporn Deetes, Pengarah Kempen Program Asia Tenggara di International Rivers, memberi amaran bahawa kaedah perlombongan di hulu memusnahkan landskap dan meninggalkan kesan bahan kimia yang akan ditanggung masyarakat sungai selama bertahun-tahun.

Imej daripada NASA jelas menunjukkan gunung-ganang digondolkan. Kaedah perlombongan ini amat tidak bertanggungjawab. Bahan kimia keras digunakan untuk melarutkan bijih dan menyimpannya di dalam kolam bahan kimia toksik berwarna biru, sebelum dibakar untuk mengekstrak mineral. Kesannya amat dahsyat, dengan bahan pencemar berbahaya tertinggal di dalam tanah, air dan udara.

Para pejuang alam sekitar mendesak rundingan serantau segera untuk menghentikan perlombongan haram di hulu, pemantauan kualiti air dan tanah yang lebih ketat, serta langkah melindungi penduduk yang terjejas. Mereka berhujah bahawa ketelusan dan akauntabiliti rantaian bekalan diperlukan supaya kos sebenar alam sekitar akibat pengekstrakan nadir bumi tidak ditanggung penduduk kampung di sepanjang Mekong.

Bukti dari sungai, kawasan pencemaran arsenik dan risiko kesihatan

Arsenik diketahui umum sebagai bahan karsinogen dan ancaman kepada kesihatan kardiovaskular, neurologi serta reproduktif. Pendedahan jangka panjang melalui air minuman atau tanaman makanan yang diairi dengan air tercemar amat berbahaya kepada kanak-kanak dan wanita hamil. Kepekatan yang direkodkan di sepanjang bahagian sempadan Mekong, kira-kira 0.025 miligram seliter di beberapa lokasi, melebihi garis panduan keselamatan antarabangsa. Laporan dari utara Thailand turut menyebut paras tinggi logam lain, termasuk mangan, nikel dan plumbum di beberapa anak sungai. Pihak berkuasa telah mengeluarkan nasihat di kawasan terpilih dan sedang menganalisis sampel ikan untuk menilai risiko pengumpulan bahan pencemar dalam organisma.

Peristiwa terkini di rantau ini menunjukkan betapa pantas masalah sungai boleh menjadi serius jika orang ramai tidak dimaklumkan segera. Di China, kebocoran logam berat toksik ke Sungai Lei menyebabkan kepekatan talium meningkat berkali-kali ganda melebihi paras biasa dan mengancam bekalan air minuman untuk kawasan bandar yang luas di hilir. Pihak berkuasa akhirnya mendedahkan kejadian itu selepas melancarkan tindak balas kecemasan. Insiden itu menegaskan pentingnya amaran pantas dan telus serta satu saluran tunggal untuk nasihat kepada orang ramai apabila bacaan luar biasa dikesan.

Kumpulan kempen serantau telah merayu kepada Persatuan Negara-Negara Asia Tenggara (ASEAN) supaya meningkatkan keutamaan kawalan pencemaran rentas sempadan. Greenpeace Thailand dan Ecological Alert and Recovery Thailand menggesa perlindungan undang-undang yang lebih kukuh serta platform seluruh ASEAN untuk mengakses maklumat alam sekitar.

Pemimpin serantau mesti bertindak tegas menangani ancaman alam sekitar rentas sempadan sebelum ia berkembang menjadi krisis yang lebih meluas.

Beban pencemaran yang lebih luas, racun perosak, plastik dan empangan

Logam berat bukan satu-satunya tekanan terhadap sistem Mekong. Kajian lapangan terperinci di Delta Mekong mendapati pencemaran racun perosak dalam pelbagai sumber air minuman, termasuk air permukaan, air bawah tanah, air hujan yang ditadah, paip awam dan juga beberapa jenama air botol. Para penyelidik mengesan beberapa bahan kimia pertanian lazim seperti isoprothiolane, fenobucarb, fipronil serta beberapa sebatian triazol dan kloroasetanilida. Air terusan menunjukkan kepekatan tertinggi, dan pencemaran berterusan merentasi musim. Dalam beberapa sampel, kepekatannya melebihi nilai garis panduan Suruhanjaya Eropah bagi racun perosak individu atau jumlah keseluruhan dalam air minuman. Para penyelidik melaporkan bahawa mereka tidak dapat mengenal pasti satu pun sumber yang benar-benar bersih daripada racun perosak, menunjukkan pencemaran meresap akibat amalan pertanian intensif serta kawalan yang lemah terhadap penyimpanan dan pelupusan.

Sisa plastik menambah beban pencemaran. Kerja pembersihan di sepanjang anak sungai dan kawasan bandar di lembangan hilir lazimnya mengumpulkan sejumlah besar bungkusan terbuang dan plastik sekali guna. Apabila terperangkap dalam tumbuh-tumbuhan dataran banjir dan terusan, bahan-bahan ini terurai menjadi mikroplastik yang boleh bergerak dalam siratan makanan dan menyukarkan rawatan air.

Pengawalseliaan sungai turut mempengaruhi pendedahan kepada pencemaran. Rangkaian takungan hidroelektrik di hulu telah mengubah aliran bermusim, pengangkutan sedimen dan penghantaran nutrien. Kajian mengenai operasi takungan di lembangan hulu menunjukkan penyelarasan yang teliti dapat menyokong bekalan air di hilir ketika musim kering, sambil mengekalkan corak aliran yang lebih hampir kepada keadaan semula jadi dan bermanfaat kepada ekosistem. Perubahan aliran turut mempengaruhi jarak dan kelajuan pergerakan bahan pencemar serta kekerapan sedimen tercemar terganggu. Pelepasan air yang diselaraskan dan pemberitahuan yang jelas dapat membantu mengehadkan pendedahan kepada petani dan nelayan yang bergantung pada kitaran sungai yang boleh dijangka.

Petunjuk biodiversiti membimbangkan. Saintis yang menjejaki ratusan spesies di Laos, Kemboja dan Vietnam melaporkan bahawa ikan air tawar terbesar di Mekong semakin kecil. Dalam sesetengah set data, purata panjang ikan keli gergasi dan ikan kap bar besar kini kurang daripada separuh panjang sejarahnya. Penangkapan ikan berlebihan ialah punca utama, namun kehilangan habitat, empangan, pengambilan pasir dan pencemaran menambah tekanan. Jika pencemaran beransur-ansur berterusan, tekanan terhadap ikan yang sudah kehilangan kawasan pembiakan dan laluan migrasi akan bertambah.

Tuntutan aktivis terhadap MRC dan kerajaan

Kumpulan advokasi mahu Suruhanjaya Sungai Mekong mengutamakan kualiti air dan kawalan pencemaran dalam kitaran perancangan seterusnya. Keutamaan mereka termasuk rangkaian stesen persampelan di seluruh lembangan, kaedah piawai, perkongsian data yang telus dan model ramalan yang boleh memberi amaran kepada masyarakat sebelum kepulan bahan tercemar tiba di titik pengambilan air. Mereka meminta MRC memperkukuh usaha khususnya dalam dua bidang: meningkatkan keupayaan data, pemantauan dan ramalan, serta menambah baik operasi pengurusan lembangan sungai supaya amaran awal, tindak balas kecemasan dan pemulihan dapat diselaraskan merentasi sempadan.

Di Thailand, pakar menggesa sistem amaran awam yang bersepadu serta satu repositori tunggal bagi data kualiti air. Mereka mencadangkan agar Jabatan Kawalan Pencemaran menyelaraskan pemantauan dan mengeluarkan notis tepat pada masanya mengenai penggunaan air sungai, pengambilan ikan dan pengairan. Di peringkat serantau, pihak berkuasa digalakkan membangunkan rangka kerja penilaian kesan alam sekitar rentas sempadan bersama Myanmar supaya konsesi perlombongan dan projek perindustrian berhampiran sungai yang dikongsi menjalani penilaian alam sekitar dan pendedahan maklumat sebelum beroperasi. Peraturan pemberitahuan rentas sempadan yang digunakan bagi pelepasan air empangan boleh dijadikan model untuk amaran pencemaran dan tindak balas bersama.

Langkah segera yang boleh dimulakan sekarang

• Perluas persampelan bersama untuk merangkumi sedimen, tanah dataran banjir dan tisu ikan, kemudian petakan kawasan pencemaran bagi menyasarkan nasihat keselamatan dan kerja pembersihan.
• Terbitkan buletin kualiti air mingguan bagi kawasan sempadan terjejas dalam format dan bahasa yang mudah diakses, dengan panduan jelas tentang minum, memasak, pengairan dan menangkap ikan.
• Sediakan air minuman kecemasan dan sokongan penapisan untuk kampung rentan sementara penyelesaian kekal dirancang.
• Tawarkan saringan kesihatan dan panduan perubatan kepada masyarakat yang dikenal pasti terdedah kepada arsenik dan logam berat lain.
• Gunakan imej satelit dan dron untuk mengenal pasti kelompok perlombongan haram yang aktif serta kolam bahan kimia, kemudian selaraskan tindakan penguatkuasaan rentas sempadan jika boleh.
• Laksanakan usaha wajar rantaian bekalan bagi syarikat yang membeli mineral nadir bumi dengan mewajibkan bukti sumber bertanggungjawab dan pengurusan alam sekitar.
• Wujudkan Daftar Pelepasan dan Pemindahan Bahan Pencemar ASEAN serta protokol akses kepada maklumat supaya orang ramai dapat melihat data pelepasan dan memohon maklumat alam sekitar.
• Pasang sensor masa nyata di keratan rentas sungai yang strategik dan salurkan data ke papan pemuka bersama untuk agensi kebangsaan dan kerajaan tempatan.

Masyarakat di barisan hadapan

Dari pekan sungai bertentangan Bokeo hingga ke pasar di tebing Thailand, termasuk di Chiang Saen, Nong Khai dan Bueng Kan, penduduk menggambarkan gabungan hasil tangkapan ikan yang merosot, paras sungai yang berubah-ubah dan kebimbangan yang semakin meningkat tentang kualiti air. Petani berhati-hati menggunakan air sungai secara langsung untuk tanaman. Keluarga nelayan bimbang hasil tangkapan mereka sukar dijual jika pengguna takut akan pencemaran. Bagi ramai penduduk, sungai ialah sumber makanan dan mata pencarian, menjadikan setiap nasihat keselamatan satu tamparan berat.

Suara masyarakat turut menunjukkan jalan penyelesaian. Kumpulan pemantauan tempatan sudah mengumpulkan sampel dan menyiarkan keputusan dalam talian, tetapi kekurangan peralatan dan dana. Pelaburan kecil dalam keupayaan makmal dan sains komuniti dapat meluaskan liputan serta mempercepat amaran awal. Daerah dan kawasan pentadbiran boleh mewujudkan sistem amaran teks dan berkongsi peta risiko yang mengenal pasti zon selamat dan tidak selamat untuk minum, menangkap ikan dan pengairan dalam keadaan aliran yang berbeza. Apabila pencemaran disahkan, kerajaan boleh menyediakan pampasan sementara dan mata pencarian alternatif sementara kerja pembersihan dan penguatkuasaan diteruskan di hulu.

Perkara yang perlu diketahui

• Kumpulan alam sekitar mengemukakan petisyen kepada MRC di Chiang Rai supaya mengisytiharkan darurat pencemaran dan memulakan pemantauan kualiti air di seluruh lembangan.
• Logam berat yang dikaitkan dengan perlombongan haram di Myanmar dikesan di Sungai Kok, Sai, Ruak dan Mekong, melebihi piawaian keselamatan Thailand dan WHO di beberapa lokasi.
• Arsenik sekitar 0.025 miligram seliter direkodkan di beberapa lokasi sempadan, iaitu dua setengah kali ganda garis panduan WHO bagi air minuman.
• Agensi Thailand sedang menguji semula sampel air dan ikan, sementara gesaan dibuat untuk mewujudkan sistem amaran awam bersepadu dan satu repositori data tunggal.
• Bukti satelit dan laporan lapangan menunjukkan perkembangan pesat perlombongan nadir bumi dan emas di negeri Shan, dengan kolam larut lesap bahan kimia dan perlindungan yang lemah.
• MRC menyifatkan keadaan itu sebagai agak serius dan sedang bekerjasama dengan agensi kebangsaan untuk memperkukuh pemantauan bersama serta perkongsian data.
• Permintaan terhadap nadir bumi untuk teknologi dan tenaga bersih mendorong kegiatan pengekstrakan di kawasan konflik, sementara masyarakat di hilir berdepan risiko pencemaran.
• Kajian di Delta Mekong mendapati sisa racun perosak tersebar luas dalam pelbagai sumber air minuman, sekali gus menambah beban pencemaran.
• Empangan hidroelektrik mengubah corak aliran dan sedimen, lalu mempengaruhi pergerakan bahan pencemar serta menambah tekanan terhadap ekosistem sungai dan perikanan.
• Aktivis menggesa MRC menetapkan matlamat lebih kukuh berhubung data, pemantauan dan operasi lembangan sungai, penilaian kesan rentas sempadan bersama Myanmar serta daftar bahan pencemar ASEAN.