Konsesi Tenaga Malaysia kepada China Cetus Kebimbangan tentang Kedaulatan di Tengah-tengah Corak Serantau yang Semakin Meluas

Konsesi jangka panjang baru-baru ini yang diberikan kepada sebuah syarikat berpangkalan di China untuk membangunkan loji jana kuasa gas kitaran gabungan di Pantai Timur Malaysia mencetuskan perdebatan sengit mengenai kedaulatan tenaga negara dan perancangan strategik jangka panjang. Pengkritik berhujah bahawa perjanjian ini lebih daripada sekadar pelaburan biasa — ia merupakan ujian kepimpinan yang gagal ditangani oleh tadbir urus tenaga Malaysia. Dengan Suruhanjaya Tenaga (ST) dan kementerian ekonomi kini diterajui kepimpinan baharu, konsesi itu menimbulkan persoalan asas sama ada Malaysia menyerahkan kawalan aset tenaga strategiknya demi memenuhi keperluan jangka pendek dengan lebih pantas.

Alasan konsesi yang diberikan pihak berkuasa sudah biasa didengar: pusat data milik asing memerlukan bekalan elektrik yang boleh diharap, maka Malaysia mesti segera meningkatkan kapasiti penjanaan elektrik. Menurut penganalisis tenaga, logik ini terlalu cetek dan berbahaya. Penjanaan kuasa bukan sekadar soal megawatt — ia aset strategik yang membentuk kos sara hidup, pertumbuhan industri, keselamatan negara dan kestabilan fiskal jangka panjang. Menyerahkannya melalui konsesi jangka panjang merupakan keputusan yang kesannya akan berlarutan selama beberapa dekad.

Struktur dan Kerentanan Sektor Tenaga Malaysia

Dengan kapasiti penjanaan terpasang kira-kira 27,000MW, sektor elektrik Malaysia beroperasi di bawah struktur kompleks, dengan Tenaga Nasional Berhad (TNB) mengawal hanya kira-kira 52% daripada penjanaan sebenar, manakala bakinya dibekalkan pengeluar tenaga bebas (IPP). Semua elektrik yang dijana IPP dibekalkan ke grid TNB, kerana TNB berfungsi sebagai pengagregat sistem tunggal. Kecuali di Sarawak, TNB mengekalkan monopoli sebagai pembekal elektrik tunggal di Malaysia dan pemilik semua infrastruktur penghantaran.

Namun, meskipun kawalan grid berpusat, kuasa penetapan harga tidak terletak sepenuhnya pada TNB. Harga yang dibayar TNB kepada pengeluar tenaga bebas tidak berasaskan tarif per kWh yang telus dan disenaraikan secara terbuka. Sebaliknya, harga itu ditentukan melalui Perjanjian Pembelian Tenaga (PPA) individu, yang kebanyakannya berjangka panjang dan dirahsiakan atas dasar komersial, serta distrukturkan dengan dua komponen: bayaran kapasiti dan bayaran tenaga.

Memahami Struktur Perjanjian Pembelian Tenaga

Bayaran kapasiti: Ini ialah bayaran tetap kepada IPP kerana menyediakan kapasiti penjanaan tertentu untuk grid, tanpa mengira sama ada kuasa itu disalurkan. Bayaran kapasiti meliputi kos operasi tetap, bayaran khidmat hutang dan pulangan pelaburan yang dipersetujui terlebih dahulu. Kesannya, risiko ditanggung bersama manakala pulangan diswastakan.

Bayaran tenaga: Ini ialah bayaran berubah-ubah yang dikaitkan dengan jumlah elektrik sebenar yang dijana dan disalurkan oleh TNB. Caj tenaga sebahagian besarnya didorong oleh kos bahan api, terutamanya arang batu dan gas, yang ditanggung TNB dan akhirnya pengguna melalui mekanisme Pelarasan Bahan Api Automatik (AFA).

Oleh itu, penjanaan kuasa bukan sekadar fungsi utiliti. Ia industri dipacu kontrak yang amat menguntungkan, dilindungi PPA jangka panjang yang menjamin pulangan sambil memindahkan ketidaktentuan harga bahan api dan risiko permintaan kepada kerajaan. Struktur ini menjadikan infrastruktur tenaga sasaran pelaburan asing yang menarik, tetapi menimbulkan kebimbangan mengenai kawalan jangka panjang.

Pelaburan Strategik China dalam Tenaga di Asia Tenggara

China memainkan peranan penting dalam industri tenaga Malaysia, dengan pelaburan besar dalam penjanaan kuasa serta hab perindustrian intensif tenaga. Taman Perindustrian Malaysia-China Kuantan (MCKIP), yang ditubuhkan pada 2013, memberi tumpuan kepada industri keluli, teknologi bersih, tenaga boleh baharu dan petrokimia.

Syarikat China seperti China General Nuclear Power Corp (CGN) dan PowerChina menyokong peralihan tenaga Malaysia dengan mengeksport teknologi maju serta membiayai projek tenaga boleh baharu dan gas. CGN, melalui Loji Janakuasa Gas Edra Melaka berkapasiti 2.24 GW dan pelaburan lain, kini berada di tempat kedua sebagai pengeluar tenaga bebas terbesar Malaysia, dengan jumlah bekalan kuasa firma itu kepada Malaysia melebihi 200 bilion kWh setakat 2025.

Malaysia juga memainkan peranan penting sebagai pembekal bahan api kepada China: Pada 2021, Petronas menandatangani perjanjian 10 tahun dengan CNOOC untuk membekalkan 2.2 juta tan metrik LNG setahun. Saling kebergantungan ini semakin mendalam apabila kerajaan Malaysia di bawah Perdana Menteri Anwar Ibrahim memperkukuh hubungan ekonomi dengan Beijing. Lawatan Presiden China Xi Jinping pada April 2025 menyaksikan kedua-dua negara menandatangani lebih 30 perjanjian kerjasama, termasuk dalam bidang teknologi hijau.

Analisis Perbandingan: Corak Pelaburan Tenaga Serantau

Konsesi Malaysia kepada China mencerminkan corak pelaburan tenaga China di seluruh Asia Tenggara. Di Laos, misalnya, China Southern Power Grid Company (CSG) memegang 90% kepentingan dalam Électricité du Laos Transmission Company Ltd (EDLT), yang mengendalikan talian kuasa voltan tinggi. Perjanjian konsesi 25 tahun ini memberikan China kawalan besar terhadap infrastruktur grid kuasa Laos.

Empangan Pak Beng di Laos, yang melibatkan China Datang Overseas Investment dan Gulf Energy Development PCL dari Thailand, menggambarkan trend serantau itu. Projek bernilai $1.88 bilion itu akan membekalkan 912 megawatt elektrik, dengan Pihak Berkuasa Penjanaan Elektrik Thailand merancang untuk membeli elektrik selama 29 tahun bermula pada 2033. Corak serupa muncul di Kemboja, tempat firma China melabur besar dalam empangan hidroelektrik yang kini membekalkan bahagian besar keperluan elektrik negara itu.

Di Indonesia, penglibatan China semakin mencetuskan pertikaian. Sebuah loji hidroelektrik yang disokong China dan unit perlombongan emas yang dikendalikan konglomerat Astra International baru-baru ini dibatalkan permitnya oleh kerajaan Indonesia susulan dakwaan pelanggaran alam sekitar yang memburukkan banjir tahun lalu. Loji hidroelektrik Batangtoru, yang dikawal oleh SDIC Power Holdings Co. Ltd dari China, sedang dibina oleh PowerChina dan dijangka beroperasi sepenuhnya menjelang akhir 2025 dengan jumlah kapasiti terpasang 510 megawatt.

Pelan Hala Tuju Peralihan Tenaga Negara Malaysia Dalam Sorotan

Pelan Hala Tuju Peralihan Tenaga Negara (NETR) Malaysia disebut sebagai kerangka panduan bagi masa depan tenaga negara. Namun, pengkritik berhujah bahawa dalam praktiknya pelan itu menjadi pelindung dasar bagi keputusan yang bercanggah dengan tujuan yang dinyatakan. NETR menyebut penyahkarbonan, kapasiti baharu dan penyertaan pasaran modal domestik, tetapi tidak menangani persoalan sama ada Malaysia semakin bergantung secara struktur kepada pihak luar.

Keberkesanan pelan hala tuju itu dalam memajukan kedaulatan tenaga boleh dipersoalkan. Aset penjanaan strategik semakin banyak dibangunkan, dibiayai atau dikawal oleh entiti asing. Aset ini tidak boleh dianggap semata-mata sebagai Pelaburan Langsung Asing (FDI) kerana ia melibatkan kawalan jangka panjang terhadap infrastruktur kritikal.

Syarikat tempatan dan PKS diketepikan — dinafikan peluang untuk membina kepakaran, mengembangkan rantaian bekalan atau menguasai harta intelek. Yang tinggal ialah kebergantungan, bukannya peralihan. Keputusan buruk seperti ini bukan perkara baharu. Kegagalan EDRA Energy di bawah 1MDB menjadi pengajaran apabila dana awam dikumpulkan pada kos tinggi dan digunakan untuk membeli loji janakuasa lama yang tidak cekap pada harga melambung, sekali gus memperkayakan pelabur luar sedangkan keupayaan tempatan diabaikan.

Kebimbangan Alam Sekitar dan Keselamatan

Projek tenaga yang dibiayai China di seluruh Asia Tenggara sering dikritik kerana langkah perlindungan alam sekitar dan keselamatan yang longgar. Di Indonesia, laporan daripada komuniti yang tinggal berhampiran loji janakuasa arang batu menunjukkan kadar penyakit pernafasan yang luar biasa tinggi. Letupan pada Disember 2023 di sebuah loji nikel yang dibiayai China, yang mengorbankan sekurang-kurangnya 13 pekerja, turut menyerlahkan kebimbangan ini.

Pembatalan permit baru-baru ini di Indonesia selepas banjir dahsyat yang mengorbankan 1,200 orang menjadi peringatan jelas tentang potensi risiko. Pakar alam sekitar mengaitkan kemusnahan bencana ini dengan pembalakan hutan secara berleluasa untuk perlombongan dan perladangan, termasuk projek yang melibatkan syarikat China.

Bagi Malaysia, konsesi itu menimbulkan persoalan alam sekitar yang serupa. Proses Penilaian Kesan kepada Alam Sekeliling (EIA) bagi loji janakuasa gas perlu diteliti dengan rapi, khususnya ketika Malaysia berusaha mengimbangi pembangunan dengan komitmen alam sekitarnya di bawah Perjanjian Paris.

Model Alternatif dan Penyertaan Tempatan

Bukan semua projek tenaga di Malaysia mengikut model konsesi yang dikritik penganalisis. JAKS Resources Bhd baru-baru ini mengumumkan penjualan 100% kepentingannya dalam JAKS Solar Nibong Tebal kepada Sunview Group Bhd dengan bayaran tunai RM15 juta serta sehingga RM40 juta yang masih terhutang. Loji solar 50MW itu beroperasi di bawah program Solar Skala Besar 4 Malaysia, dengan menjual elektrik kepada Tenaga Nasional Bhd melalui perjanjian pembelian tenaga selama 25 tahun.

Di Sabah, Jentayu Sustainables Berhad (JSB) memperoleh Perjanjian Pembelian Tenaga bernilai RM2.8 bilion bagi projek hidroelektrik aliran sungai 162MW yang menjadi projek utamanya. Projek ini merupakan antara usaha tenaga boleh baharu terbesar di Sabah, dengan konsesi 40 tahun di bawah model Bina-Milik-Kendali-Pindah (BOOT). Yang penting, projek ini dibiayai sepenuhnya melalui pelaburan swasta domestik tanpa dana awam.

Model alternatif ini menunjukkan bahawa Malaysia mempunyai pilihan untuk membangunkan infrastruktur tenaga dengan mengutamakan kawalan dan kepakaran tempatan sambil tetap menarik pelaburan yang diperlukan. Perbezaan utamanya terletak pada struktur pemilikan dan kawalan sepanjang fasa operasi jangka panjang.

Mekanisme Pembiayaan dan Pendekatan China

Pendekatan China terhadap pembiayaan tenaga melalui inisiatif seperti Inisiatif Jalur dan Jalan (BRI) menggunakan mekanisme yang canggih. China Development Bank (CDB), misalnya, telah menyediakan pinjaman khas sebanyak 250 bilion RMB untuk menyokong infrastruktur berkaitan BRI, kapasiti pengeluaran dan kerjasama kewangan.

Pembiayaan China lazimnya merangkumi pinjaman projek pertukaran asing jangka sederhana dan panjang, pinjaman sindiket serta kredit pembeli/kredit penjual eksport. Bagi Projek Loji Janakuasa Syal Minyak Attarat di Jordan, konsortium empat bank milik kerajaan China menandatangani perjanjian pinjaman sindiket bernilai $1.582 bilion, dengan sumbangan daripada Industrial and Commercial Bank of China, Bank of China, China Construction Bank dan China Eximbank.

Struktur pembiayaan ini sering disertai pegangan ekuiti yang memberikan syarikat China kawalan besar terhadap operasi dan aliran hasil untuk tempoh panjang — lazimnya 25-30 tahun bagi projek sektor tenaga.

Haluan Masa Depan Tadbir Urus Tenaga Malaysia

Pengerusi baharu ST dan menteri ekonomi kini mempunyai peluang yang singkat untuk memberi isyarat perubahan penting dalam dasar kuasa Malaysia. Setakat ini, suruhanjaya itu bertindak sebagai pemudah cara bagi urus niaga yang dibuat demi kemudahan, bukannya penjaga kepentingan negara.

Kerajaan mesti menjawab persoalan utama: Adakah Suruhanjaya Tenaga penjaga kepentingan negara, atau sekadar pemudah cara bagi urus niaga yang dibuat demi kemudahan? Bolehkah peralihan tenaga Malaysia mengutamakan pembinaan keupayaan domestik, pemindahan teknologi dan pembangunan industri tempatan sambil tetap menarik pelaburan yang diperlukan?

Tenaga boleh baharu, pemodenan grid dan penyimpanan tenaga sepatutnya menjadi asas perancangan tenaga masa depan — matlamat yang dinyatakan dalam NETR. Sebaliknya, Malaysia mengutamakan projek besar yang dicadangkan pihak asing, meminggirkan firma tempatan dan hanya memberikan limpahan manfaat domestik yang minimum.

Perkara Utama

• Konsesi terbaharu Malaysia kepada China bagi loji janakuasa gas menimbulkan kebimbangan tentang kedaulatan tenaga
• Struktur sektor kuasa yang menggunakan PPA membuka peluang keuntungan besar tetapi berisiko menjejaskan kawalan jangka panjang
• Pelaburan tenaga China di seluruh Asia Tenggara mengikut model konsesi yang serupa
• Pelan Hala Tuju Peralihan Tenaga Negara mungkin memudahkan kawalan asing dan bukannya peralihan tenaga sebenar
• Kesan terhadap alam sekitar dan komuniti daripada projek tenaga China menimbulkan kebimbangan di negara jiran
• Model alternatif seperti JAKS Resources dan Jentayu Sustainables menunjukkan laluan bagi pembangunan tenaga tempatan
• Mekanisme pembiayaan melalui bank China sering disertai tempoh kawalan operasi yang panjang
• Kepimpinan tenaga baharu Malaysia mesti mengimbangi keperluan pelaburan dengan kedaulatan strategik