Keugutan Pasaran Bernilai $80 Bilion
Pasaran Indonesia bergolak pada penghujung Januari apabila aksi jualan besar-besaran yang dahsyat menghapuskan hampir $80 bilion nilai pasaran, menyebabkan Indeks Komposit Jakarta (JCI) menjunam hampir 9 peratus dalam satu sesi dagangan. Panik yang dicetuskan pada 28 Januari itu merupakan kemuncak kebimbangan yang semakin memuncak selama berbulan-bulan terhadap piawaian tadbir urus, disiplin fiskal dan hakisan kebebasan institusi dalam ekonomi terbesar di Asia Tenggara. Kejatuhan itu memburukkan lagi keadaan rupiah Indonesia yang sudah pun parah. Seminggu sebelumnya, mata wang itu mencecah paras terendah dalam sejarah berbanding dolar, menembusi 17,000 rupiah bagi setiap dolar AS buat kali pertama sejak krisis kewangan Asia yang dahsyat pada 1998.
Kandungan
Pencetus segera aksi jualan besar-besaran pada 28 Januari itu datang daripada MSCI, penyedia indeks berpengaruh yang pengelasannya memandu aliran pelaburan global bernilai trilion dolar. Syarikat itu mengeluarkan amaran luar biasa bahawa Indonesia berdepan kemungkinan diturunkan daripada status pasaran sedang pesat membangun kepada klasifikasi pasaran frontier, langkah yang akan memaksa dana pelaburan pasif melepaskan pegangan ekuiti Indonesia secara besar-besaran. Pengumuman itu mencetuskan tindakan jualan panik, dengan pelabur melupuskan saham bernilai 45.5 trilion rupiah (kira-kira $3.4 bilion) pada hari itu sahaja, menyebabkan JCI ditutup turun 7.4 peratus.
Apabila Penyedia Indeks Membunyikan Amaran
Ancaman MSCI menyentuh inti kebimbangan lama tentang ketelusan pasaran di Indonesia. Penyedia indeks itu secara khusus menyuarakan kebimbangan tentang "kebolehlaburan" saham tempatan, khususnya berhubung ketepatan pengiraan apungan bebas. Apungan bebas merujuk kepada peratusan saham sesebuah syarikat yang didagangkan secara awam dan tersedia untuk dibeli oleh pelabur biasa, berbanding saham yang dipegang oleh orang dalam, keluarga pengawal atau rakan kongsi strategik yang tidak kerap memperdagangkan pegangan mereka.
Di bawah peraturan semasa, syarikat tersenarai di Indonesia hanya perlu mengekalkan apungan bebas sebanyak 7.5 peratus, antara syarat paling rendah dalam pasaran sedang pesat membangun utama. Pengkritik sejak sekian lama mendakwa banyak firma mengekalkan paras ini secara buatan melalui aturan penama dan struktur pemilikan yang kabur. Akibatnya, saham tersebut secara teknikalnya dikira tersedia untuk orang ramai tetapi hakikatnya kekal di bawah kawalan ketat sekumpulan kecil individu kaya. Pemilikan tertumpu ini mewujudkan kerentanan terhadap manipulasi harga dan turun naik mendadak, iaitu risiko yang dikenal pasti MSCI sebagai alasan berpotensi untuk pengelasan semula.
Perbezaan antara pasaran sedang pesat membangun dengan pasaran frontier membawa kesan kewangan yang amat besar. Status pasaran sedang pesat membangun memberikan akses kepada kumpulan modal pasif yang luas, yang menjejaki indeks penanda aras MSCI, manakala pengelasan frontier meletakkan negara dalam kategori yang lebih berisiko dan kurang cair, yang didominasi pelabur khusus. Penurunan taraf akan mencetuskan jualan automatik oleh dana dagangan bursa dan portfolio institusi yang diwajibkan mempunyai pendedahan kepada pasaran sedang pesat membangun, sekali gus berpotensi menutup akses Indonesia kepada aliran modal global selama bertahun-tahun.
Rampasan Martabe
Menambah buruk panik pasaran, campur tangan negara dalam sektor sumber memberikan tamparan hebat kepada keyakinan pelabur pada hari yang sama dengan amaran MSCI. Dana kekayaan berdaulat Indonesia, Danantara, mengumumkan pemindahan paksa lombong emas Martabe, aset utama PT United Tractors, kepada sebuah entiti milik negara. Langkah itu mengejutkan komuniti pelaburan kerana United Tractors merupakan anak syarikat PT Astra International, salah satu konglomerat terbesar dan paling pelbagai di Indonesia, serta saham penanda aras yang banyak dipegang pengurus portfolio asing.
Rampasan itu kelihatan memintas prosedur undang-undang standard, sekali gus mencetuskan kebimbangan dalam kalangan pengurusan syarikat tentang kesucian kontrak dan hak harta di Indonesia. Seorang perunding perniagaan yang berpangkalan di Jakarta dan kerap berurusan dengan perusahaan milik negara menyifatkan tindakan itu secara tegas. Beliau bercakap dengan syarat namanya dirahsiakan kerana perkara itu sensitif.
Langkah sedemikian ialah rampasan unilateral tanpa proses sewajarnya. Ini ibarat menghancurkan reputasi Indonesia dari segi kepastian undang-undang.
Pakar undang-undang menjangkakan rampasan itu akan membawa kesan susulan yang besar. Maurice Maulana Situmorang, peguam kanan dan rakan kongsi di Dentons HPRP, memberi amaran bahawa kerajaan berdepan kemungkinan besar tindakan litigasi dan timbang tara antarabangsa berhubung lombong Martabe. Beliau menegaskan bahawa terma kontrak khusus, peruntukan undang-undang dan perlindungan prosedur mesti dipatuhi sebelum sebarang pembatalan hak boleh dilaksanakan secara sah.
Insiden Martabe mencerminkan corak campur tangan negara yang semakin meningkat dalam industri strategik, sekali gus menimbulkan kebimbangan bahawa Indonesia mungkin berundur daripada dasar berorientasikan pasaran menuju nasionalisme sumber dan tindakan pentadbiran sewenang-wenangnya. Bagi pelabur asing, rampasan lombong emas itu menjadi contoh nyata risiko yang dikaitkan dengan struktur pemilikan tertumpu serta lemahnya mekanisme semak dan imbang institusi terhadap kuasa eksekutif.
Kebebasan Bank Pusat Terancam
Ketika pasaran bergelut dengan amaran MSCI dan rampasan lombong, perkembangan politik di Bank Indonesia semakin menghakis keyakinan terhadap institusi kewangan negara itu. Pada 27 Januari, Parlimen melantik Thomas Djiwandono, Timbalan Menteri Kewangan dan anak saudara Presiden Prabowo Subianto, sebagai timbalan gabenor kanan bank pusat. Pelantikan itu dibuat meskipun mendapat kritikan meluas bahawa langkah tersebut akan menjejaskan kebebasan institusi itu dan memaksanya melaksanakan dasar menggalakkan pertumbuhan lebih awal daripada sewajarnya bagi menyokong sasaran Presiden yang bercita-cita tinggi, iaitu pertumbuhan ekonomi tahunan sebanyak 8 peratus sebelum penggal beliau berakhir pada 2029.
Pencalonan Encik Thomas, yang dikemukakan Presiden pada awal Januari, menyebabkan rupiah menjunam antara 19 hingga 20 Januari, merosot ke paras hampir 17,000 rupiah bagi setiap dolar. Paras terendah dalam sejarah ini menandakan hakisan keyakinan pasaran yang setanding dengan krisis kewangan Asia 1998, ketika mata wang itu mencecah kira-kira 16,800 bagi setiap dolar. Walaupun pegawai pentadbiran berhujah bahawa rupiah hanya susut kira-kira 4 peratus berbanding dolar sepanjang tahun lalu, ahli ekonomi berkata angka itu menyembunyikan kelemahan sebenar mata wang berkenaan.
Wijayanto Samirin, ahli ekonomi kanan di Universiti Paramadina, menunjukkan bahawa dolar AS sendiri telah melemah kira-kira 10 peratus berbanding mata wang utama dunia dalam tempoh yang sama. Ini bermakna nilai intrinsik rupiah sebenarnya telah merosot kira-kira 14 peratus apabila diukur berbanding sekumpulan mata wang rakan dagang. Dr. Wijayanto menekankan hubungan asas antara kredibiliti bank pusat dengan kestabilan mata wang.
Kredibiliti rupiah sangat bergantung pada Bank Indonesia. Jika Bank Indonesia tidak berwibawa dan tidak bebas, rupiah juga akan menerima nasib yang sama.
Kritikan terhadap objektiviti bank pusat semakin memuncak susulan peralihan dasar baru-baru ini yang dianggap tunduk kepada keperluan fiskal. Institusi itu telah menurunkan kadar faedah lebih awal daripada yang wajar berdasarkan keadaan ekonomi dan melaksanakan pembiayaan monetari melalui pencetakan wang, sekali gus membalikkan dasar monetari ortodoks selama dua dekad yang mengutamakan kawalan inflasi dan kestabilan berbanding rangsangan pertumbuhan jangka pendek.
Harga Tinggi Janji Populis
Gegaran institusi yang menggoncang pasaran kewangan Indonesia berlaku dalam suasana tekanan fiskal yang teruk. Defisit belanjawan 2025 telah meningkat hampir 3 peratus daripada keluaran dalam negara kasar, iaitu had undang-undang yang ditetapkan oleh Indonesia, sementara hasil negara terus tidak mencapai sasaran. Keadaan genting ini sebahagian besarnya berpunca daripada janji utama kempen Presiden Prabowo: program makanan berkhasiat percuma untuk murid dan wanita hamil, yang dilancarkan pada Januari 2025 dengan kos tahun pertama kira-kira 50 trilion rupiah.
Program yang dirancang untuk memerangi masalah bantut tumbesaran yang menjejaskan lebih 20 peratus kanak-kanak Indonesia itu tersandung dalam pelaksanaan yang dibelenggu krisis. Pelaksanaannya terganggu oleh kelewatan pembiayaan, kegagalan logistik dan beberapa kejadian keracunan makanan di sekolah. Menjelang pertengahan 2025, program itu hanya meliputi lima juta murid di seluruh negara, berbanding sasaran 17.5 juta kanak-kanak, menurut data kementerian kewangan. Beberapa sekolah melaporkan murid mengalami sakit perut, cirit-birit dan muntah selepas memakan hidangan yang disediakan kerajaan.
Laporan penyiasatan mendedahkan kebimbangan tambahan tentang pentadbiran program itu, dengan menunjukkan bahawa beberapa rakan katering yang dilantik untuk membekalkan makanan tersebut merupakan penyokong Presiden Prabowo semasa kempen pilihan raya, sekali gus menimbulkan dakwaan nepotisme. Agus Pambagio, pakar dasar awam yang berpangkalan di Jakarta, menyifatkan program itu sebagai tergesa-gesa dan dirancang dengan buruk.
Jepun dan India telah melaksanakannya selama berdekad-dekad. Jika kita mahu melakukannya seperti mereka dalam tempoh beberapa bulan sahaja, itu tindakan yang membinasakan diri. Kita tidak boleh membiarkan kematian berlaku.
Tekanan belanjawan melangkaui program makanan itu. Perbelanjaan pertahanan yang besar untuk memodenkan kelengkapan ketenteraan dan pembinaan Nusantara yang terus menelan modal tinggi, iaitu projek mega ibu negara baharu, semakin membebankan kewangan awam meskipun minat pelabur swasta terhadap bandar yang dirancang itu amat kurang. Gabungan perbelanjaan sosial yang meningkat, perolehan ketenteraan dan projek infrastruktur gergasi yang tidak berdaya maju menyebabkan kerajaan mempunyai ruang fiskal yang amat terhad untuk bertindak balas terhadap kejutan pasaran.
Hakisan Institusi dan Akauntabiliti
Krisis itu mengorbankan tokoh berprofil tinggi pertamanya pada 30 Januari, apabila pengerusi Pihak Berkuasa Perkhidmatan Kewangan Mahendra Siregar, timbalannya Mirza Adityaswara dan ketua Bursa Saham Indonesia Iman Rachman serentak mengemukakan peletakan jawatan. Pengunduran serentak itu menandakan tekanan institusi yang mendalam dalam jentera kawal selia yang bertanggungjawab menjaga integriti pasaran dan melindungi pelabur.
Peletakan jawatan ini berlaku dalam konteks kemerosotan piawaian tadbir urus yang bermula sebelum pentadbiran semasa tetapi semakin pantas sejak beberapa tahun kebelakangan ini. Organized Crime and Corruption Reporting Project menyenarai pendek bekas Presiden Joko Widodo untuk anugerah "Tokoh Paling Korup Tahun Ini" bagi 2024, dengan menyebut peleraian sistematik mekanisme antirasuah dan normalisasi nepotisme. Tribunal Rakyat yang diadakan di Universiti Indonesia pada pertengahan 2024 mendakwa kerajaan terdahulu atas sembilan pertuduhan termasuk rasuah, pakatan sulit dan pengkomersialan sumber semula jadi melalui permit perlombongan yang dikawal selia dengan lemah.
Aktivis alam sekitar telah mendokumentasikan kesan lemahnya pengawasan dalam sektor ekstraktif. Menurut Forum Indonesia untuk Alam Sekitar (Walhi), kira-kira 283,000 hektar hutan, kawasan empat kali ganda saiz Jakarta, lenyap sepanjang 2025 untuk memberi laluan kepada perniagaan ekstraktif. Kemusnahan alam sekitar ini seiring dengan kemusnahan ekonomi akibat kegagalan tadbir urus, kerana kedua-duanya mencerminkan corak penguasaan negara oleh kepentingan sempit yang beroperasi dengan ketelusan atau akauntabiliti yang minimum.
Tindak Balas Kerajaan dan Keraguan Berterusan
Berhadapan pasaran yang merudum dan keyakinan pelabur yang kian lenyap, Menteri Penyelaras Hal Ehwal Ekonomi Airlangga Hartarto mengadakan taklimat media tergempar pada 30 Januari untuk menggariskan langkah penstabilan. Beliau menjanjikan reformasi baharu bagi memperdalam pasaran saham, termasuk menggandakan paras minimum apungan bebas yang diwajibkan bagi syarikat tersenarai, daripada 7.5 peratus kepada 15 peratus menjelang Mac. Selain itu, kerajaan merancang membenarkan dana pencen dan insurans melaburkan sehingga 20 peratus daripada portfolio mereka dalam ekuiti, berbanding had semasa sebanyak 8 peratus, yang berpotensi menyalurkan berbilion-bilion modal institusi domestik ke dalam saham tersenarai.
Encik Airlangga menekankan bahawa JCI telah pulih pada 30 Januari dan menegaskan komitmen kerajaan terhadap kestabilan pasaran. Beliau mempertahankan asas ekonomi Indonesia dengan menyatakan bahawa penyelarasan antara pihak berkuasa fiskal dan monetari masih berfungsi. Namun, pasaran masih ragu-ragu bahawa pelarasan pentadbiran mampu menangani kekurangan asas tadbir urus yang mencetuskan krisis ini. Peletakan jawatan paksa kepimpinan pengawal selia, kehadiran berterusan pelantikan politik di bank pusat dan status lombong Martabe yang belum diselesaikan semuanya menunjukkan bahawa reformasi struktur masih sukar dicapai.
Krisis ini mendedahkan kerapuhan ekonomi pasaran Indonesia apabila berdepan campur tangan politik dan kedaulatan undang-undang yang lemah. Walaupun langkah teknikal jangka pendek mungkin menstabilkan indeks buat sementara waktu, aliran keluar modal bernilai $80 bilion mencerminkan penilaian lebih mendalam pelabur global terhadap hala tuju ekonomi terbesar di Asia Tenggara. Tanpa komitmen yang meyakinkan terhadap kebebasan bank pusat, struktur pemilikan yang telus dan penghormatan terhadap hak harta, Indonesia berisiko mengalami tempoh aliran keluar modal yang berpanjangan, yang boleh menjejaskan cita-citanya untuk mencapai pertumbuhan dan pembangunan pesat.
Perkara Utama
- Indeks Komposit Jakarta menjunam hampir 9 peratus pada 28 Januari, dicetuskan oleh amaran MSCI tentang kemungkinan Indonesia diturunkan daripada status pasaran sedang pesat membangun kepada pasaran frontier
- Danantara, dana kekayaan berdaulat Indonesia, merampas lombong emas Martabe daripada PT United Tractors, sekali gus menimbulkan kebimbangan tentang kepastian undang-undang dan risiko rampasan sewenang-wenangnya
- Anak saudara Presiden Prabowo, Thomas Djiwandono, dilantik sebagai timbalan gabenor kanan Bank Indonesia, menjejaskan kebebasan bank pusat dan menyebabkan rupiah jatuh ke paras terendah dalam sejarah
- Program makanan berkhasiat percuma kerajaan, yang menelan belanja 50 trilion rupiah setahun, berdepan kegagalan pelaksanaan, keracunan makanan dan dakwaan nepotisme
- Pengawal selia kewangan, termasuk pengerusi Pihak Berkuasa Perkhidmatan Kewangan dan ketua Bursa Saham Indonesia, meletak jawatan pada 30 Januari ketika krisis memuncak
- Kerajaan mencadangkan kenaikan syarat minimum apungan bebas daripada 7.5 peratus kepada 15 peratus bagi menangani kebimbangan MSCI tentang ketelusan pasaran
- Defisit belanjawan 2025 telah mencecah hampir 3 peratus daripada KDNK, iaitu had undang-undang, didorong oleh perbelanjaan populis, perolehan pertahanan dan pembinaan ibu negara baharu
