Paradoks Kebergantungan
Kebergantungan Jepun terhadap import unsur nadir bumi dari China mencecah 76% pada Januari, meningkat ketara berbanding 72.6% pada bulan yang sama tahun lalu, walaupun jumlah pembelian sebenar merosot. Menurut data kastam Jepun yang dihimpunkan Bloomberg, Tokyo mengimport 1,127 tan setara logam dari China pada Januari, iaitu penurunan 5.7% berbanding Januari 2025. Percanggahan ini berpunca daripada penguncupan keseluruhan import unsur nadir bumi Jepun, yang susut hampir 10% tahun ke tahun kepada kira-kira 1,478 tan, apabila pembekal alternatif mengurangkan penghantaran mereka dengan lebih ketara berbanding Beijing.
Kandungan
Dalam tempoh yang sama, Vietnam kekal sebagai pembekal kedua terbesar dengan penghantaran kira-kira 221 tan setara logam, manakala Perancis di tempat ketiga dengan 79 tan. Import dari Malaysia, tempat syarikat perlombongan Australia Lynas Rare Earths mengendalikan sebuah loji pemprosesan, meningkat 32% kepada sedikit melebihi 1 tan, namun jumlah ini masih kecil berbanding bekalan China. Angka-angka ini menggambarkan kesukaran yang dihadapi Tokyo untuk mempelbagaikan pembekal walaupun selepas 15 tahun usaha berterusan sejak krisis bekalan 2010.
Unsur nadir bumi, yang terdiri daripada 17 unsur logam termasuk neodimium, disprosium dan terbium, merupakan bahan penting dalam pembuatan magnet berprestasi tinggi yang digunakan dalam motor kenderaan elektrik, turbin angin, sistem panduan peluru berpandu dan elektronik pengguna. Walaupun namanya sedemikian, unsur-unsur ini banyak terdapat dari segi geologi tetapi sukar diekstrak dan ditulenkan secara teknikal, kerana memerlukan proses pemisahan canggih yang menghasilkan bahan sampingan beracun. China telah mengukuhkan penguasaan terhadap keupayaan pemprosesan ini, menulenkan lebih 99% bekalan unsur nadir bumi berat dunia dan mengekalkan kira-kira 60% kapasiti perlombongan, sekali gus memberikan Beijing pengaruh besar terhadap rantaian bekalan industri.
Titik Panas Geopolitik
Krisis semasa berpunca secara langsung daripada kenyataan Perdana Menteri Sanae Takaichi di Diet Kebangsaan pada November 2025 bahawa serangan China terhadap Taiwan boleh dianggap sebagai ancaman kewujudan kepada Jepun, sekali gus berpotensi membenarkan tindak balas ketenteraan di bawah konsep situasi yang mengancam kelangsungan negara. Beijing mentafsirkan kenyataan itu sebagai penyimpangan besar daripada pendirian Jepun yang secara tradisinya tidak jelas mengenai Taiwan, dan melihatnya sebagai alasan bagi penglibatan tentera Jepun dalam kemungkinan konflik rentas Selat Taiwan. Kenyataan itu mencetuskan tindak balas China serta-merta dan berlapis-lapis, yang menggabungkan gerak-geri ketenteraan dengan strategi ekonomi.
Pada Disember 2025, jet pejuang J-15 China dari kapal pengangkut pesawat Liaoning dua kali mengunci radar pada pesawat Jepun berhampiran Okinawa, suatu tindakan yang ditafsirkan secara meluas sebagai isyarat ancaman langsung. Antara 29 hingga 30 Disember, Tentera Pembebasan Rakyat mengadakan latihan Justice Mission 2025 yang melibatkan 130 pesawat, 14 kapal tentera laut dan lapan kapal pengawal pantai, dengan simulasi sekatan terhadap Taiwan. Latihan itu berlangsung tidak lama selepas Amerika Syarikat mengumumkan pakej senjata bernilai AS$11 bilion untuk Taiwan, sementara media kerajaan China mendakwa latihan tersebut menunjukkan keupayaan untuk memintas penghantaran senjata.
Pada 6 Januari 2026, Kementerian Perdagangan China mengumumkan larangan eksport barangan guna dua kepada pengguna akhir tentera Jepun, dan secara jelas mengaitkan langkah itu dengan kenyataan Takaichi mengenai Taiwan. Sekatan itu meliputi tujuh unsur nadir bumi sederhana dan berat serta produk yang mengandunginya, termasuk magnet kekal. Ketua Setiausaha Kabinet Jepun, Minoru Kihara, mengecam langkah itu sebagai sama sekali tidak boleh diterima dan amat dikesali, sambil menyatakan bahawa menyasarkan sebuah negara sahaja berbeza dengan ketara daripada amalan antarabangsa. Pada Februari, Beijing memperluas tekanan dengan memasukkan 40 entiti Jepun ke dalam senarai kawalan eksport dan senarai pemantauan, termasuk kontraktor pertahanan Mitsubishi Heavy Industries dan Kawasaki Heavy Industries, serta pengeluar kereta Subaru dan Akademi Pertahanan Nasional.
Kesan Ekonomi
Kesan ekonomi serta-merta melangkaui statistik perdagangan dan meliputi cabaran pengeluaran nyata dalam sektor pembuatan Jepun. Pengeluar magnet Jepun, Proterial, Shin-Etsu Chemical dan TDK, sangat bergantung pada bekalan oksida dan logam neodimium-praseodimium, disprosium dan terbium dari China. Bahan-bahan ini menjadi asas kepada magnet neodimium-besi-boron yang menggerakkan motor cengkaman kenderaan Toyota, Honda, Nissan dan Mazda, serta sistem panduan tepat dalam aplikasi pertahanan.
Ketika China mengenakan sekatan eksport pada April 2025, pengeluar kereta Jepun mengalami gangguan serta-merta. Nissan dan Suzuki Motor melaporkan kekurangan bekalan, manakala Suzuki menggantung pengeluaran model Swift buat sementara waktu. Proterial menghasilkan 2,500 hingga 3,000 tan magnet neodimium-besi-boron tersinter setiap tahun untuk aplikasi automotif, manakala Shin-Etsu mempunyai kapasiti tahunan kira-kira 3,400 tan di Jepun dan Vietnam. Sebarang kelewatan berpanjangan dalam pelesenan bahan mentah boleh mengehadkan pengeluaran magnet dan menjejaskan jadual pengeluaran kenderaan elektrik serta turbin angin.
Ahli ekonomi Institut Penyelidikan Nomura, Takahide Kiuchi, menganggarkan bahawa sekatan selama tiga bulan terhadap eksport unsur nadir bumi China, seperti dalam pertikaian 2010, boleh merugikan perniagaan Jepun sebanyak 660 bilion yen (AS$4.2 bilion) dan mengurangkan KDNK tahunan sebanyak 0.11%. Larangan selama setahun akan mengurangkan KDNK sebanyak 0.43%. Kerentanan ini amat ketara bagi unsur nadir bumi berat, yang meningkatkan prestasi magnet pada suhu tinggi. Walaupun Jepun telah melabur dalam teknologi kitar semula dan sumber bekalan alternatif, kapasiti ini masih tidak mencukupi untuk mengimbangi gangguan bekalan sepenuhnya dalam tempoh terdekat.
Inovasi Laut Dalam
Di tengah-tengah tekanan ini, Jepun mempercepatkan projek bekalan alternatifnya yang paling bercita-cita tinggi: perlombongan laut dalam di Lautan Pasifik. Pada 12 Januari 2026, kapal penyelidikan penggerudian Chikyu memulakan misi selama sebulan berhampiran Pulau Minamitorishima, wilayah paling timur Jepun, untuk menguji pengekstrakan sedimen kaya unsur nadir bumi dari kedalaman kira-kira 6,000 meter. Ini merupakan percubaan pertama di dunia untuk mendapatkan bahan sedemikian dari dasar laut pada kedalaman itu dengan menggunakan peralatan khusus yang dipasang pada kapal penyelidikan.
Projek yang dibiayai menerusi Program Promosi Inovasi Strategik Pejabat Kabinet sejak 2018 itu menyasarkan mendapan lumpur yang dianggarkan mengandungi unsur nadir bumi mencukupi untuk pembangunan pada skala perindustrian. Sesetengah penyelidik berpendapat dasar laut sekitar Minamitorishima mungkin menyimpan unsur nadir bumi berat yang mencukupi untuk memenuhi permintaan global selama beberapa ratus tahun, walaupun Program Promosi Inovasi Strategik menggunakan ungkapan yang lebih berhati-hati, dengan hanya menyatakan bahawa mendapan itu kelihatan mencukupi untuk pembangunan pada skala perindustrian. Kawasan itu amat kaya dengan unsur nadir bumi berat yang lebih jarang ditemui dan kini didominasi pemprosesannya oleh China.
Pengarah program, Shoichi Ishii, mengakui cabaran teknikal yang bakal dihadapi.
Kejayaan sempurna pada percubaan pertama mungkin sukar dicapai,
katanya, merujuk kepada kedalaman operasi penggerudian yang belum pernah dilakukan sebelum ini. Jika fasa awal berjaya, Jepun merancang untuk menunjukkan sistem penggerudian luar pesisir berskala besar yang mampu memproses 350 tan sedimen sehari menjelang Februari 2027, diikuti ujian penulenan secara berasingan. Perdana Menteri Takaichi menyifatkan usaha ini sebagai langkah pertama ke arah pengkomersialan unsur nadir bumi yang dihasilkan di dalam negara Jepun. Kerajaan juga menyatakan hasrat untuk bekerjasama dengan Amerika Syarikat bagi pembangunan sumber ini pada masa depan.
Persediaan Institusi Selama Berdekad-dekad
Tindak balas Jepun terhadap krisis semasa mencerminkan persediaan institusi selama berdekad-dekad, bukannya langkah kecemasan yang dirangka secara tergesa-gesa. Rangka kerja keselamatan bekalan unsur nadir bumi negara itu bermula pada 1963, apabila Tokyo menubuhkan Agensi Pembiayaan Penerokaan Mineral Logam semasa pengembangan industri pascaperang. Agensi ini berkembang menjadi Sistem Penyimpanan Logam Jarang pada 1983 dan disatukan sebagai Japan Organization for Metals and Energy Security (JOGMEC) pada 2004, sekali gus mewujudkan sebuah institusi tunggal bagi penerokaan, pelaburan ekuiti, jaminan hutang, bantuan teknikal dan penyimpanan stok.
Rangka kerja ini membuktikan nilainya semasa pertikaian Kepulauan Senkaku pada September 2010, apabila China menghentikan eksport unsur nadir bumi ke Jepun secara tiba-tiba selama dua bulan. Ketika itu, China membekalkan kira-kira 85% import unsur nadir bumi Jepun. Tokyo mengaktifkan mekanisme sedia ada, termasuk pelaburan JOGMEC sebanyak AS$250 juta dalam Lynas Rare Earths dari Australia pada 2011, sekali gus mewujudkan sumber utama unsur nadir bumi ringan di luar China. Dalam tempoh 15 tahun berikutnya, Lynas berkembang daripada lombong Mount Weld di Australia kepada kemudahan pemprosesan di Malaysia dan Amerika Syarikat.
Antara 2004 hingga 2020, JOGMEC menyokong lebih 100 projek di luar negara dengan bantuan kewangan melebihi AS$600 juta. Menjelang 2024, agensi itu mempunyai pejabat di 15 negara dan mengendalikan lebih 30 projek aktif. Usaha-usaha ini mengurangkan bahagian China dalam import unsur nadir bumi Jepun daripada 85% pada 2009 kepada 58% menjelang 2020, namun kebergantungan meningkat semula kepada kira-kira 63-76% dalam beberapa tahun kebelakangan ini apabila momentum kepelbagaian bekalan perlahan tanpa tekanan krisis yang mendesak. Strategi Sumber Antarabangsa 2020 menaikkan sasaran simpanan stok negara kepada 60 hari bagi mineral biasa dan sehingga 180 hari bagi bahan berisiko tinggi.
Jepun turut mengusahakan penggantian teknologi untuk mengurangkan kebergantungan terhadap unsur nadir bumi. Proterial mengumumkan barisan pengeluaran besar-besaran magnet tanpa disprosium dan terbium yang baharu pada 2025, dengan pengeluaran ditingkatkan sepanjang 2026. Selain itu, para penyelidik sedang membangunkan komposisi magnet alternatif dan teknologi kitar semula yang lebih baik untuk mendapatkan semula unsur nadir bumi daripada produk yang telah tamat tempoh penggunaannya, sekali gus mewujudkan lombong bandar daripada barangan elektronik terbuang dan sisa industri. Sebuah syarikat Britain dilaporkan telah membangunkan teknologi untuk mendapatkan semula unsur nadir bumi dengan mudah daripada produk terpakai, yang dirancang untuk diperkenalkan di Jepun oleh sebuah syarikat Jepun.
Penyusunan Semula Rantaian Bekalan Global
Penyusunan semula rantaian bekalan Jepun berlaku dalam konteks antarabangsa yang lebih luas, apabila negara-negara berusaha mengurangkan kebergantungan terhadap mineral kritikal China. Pada Oktober 2025, Jepun dan Amerika Syarikat menandatangani Rangka Kerja Mineral Kritikal yang mewujudkan dialog peringkat menteri bagi pelaburan bersama, penyelarasan simpanan stok dan Kumpulan Tindak Balas Pantas. Perkongsian ini memberikan Washington akses kepada pengalaman institusi Jepun selama berdekad-dekad dalam daya tahan rantaian bekalan. Amerika Syarikat juga melancarkan Project Vault, simpanan stok mineral kritikal yang disokong pinjaman AS$10 bilion daripada Bank Eksport-Import.
Korea Selatan muncul sebagai satu lagi pemain penting, dengan Korea Zinc membangunkan teknologi penulenan hidrometalurgi canggih yang mengurangkan pencemaran sebanyak 60-70% berbanding kaedah tradisional. Syarikat itu melabur dalam sebuah kemudahan di Tennessee yang dijadualkan mula beroperasi pada 2029, dan berpotensi menggabungkan pengeluaran zink, tembaga, nikel dan unsur nadir bumi dalam rantaian bekalan berpangkalan di Amerika Syarikat. Selain itu, kapal penyelidikan Korea Selatan, Tamhae 3, mengenal pasti mendapan unsur nadir bumi gred tinggi pada kedalaman 5,800 meter di barat Lautan Pasifik pada Januari 2026, dan Seoul merancang untuk memohon hak penerokaan eksklusif daripada Pihak Berkuasa Dasar Laut Antarabangsa.
Vietnam kekal sebagai pembekal alternatif yang penting, dengan membekalkan 32% import unsur nadir bumi Jepun pada 2024, walaupun usaha sama lombong Dong Pao antara Toyota Tsusho dengan Sojitz bergelut untuk mencapai pengeluaran yang konsisten. Undang-undang baharu Vietnam yang melarang eksport unsur nadir bumi yang belum diproses mulai 1 Januari 2026 merumitkan rantaian bekalan, meskipun terdapat pelaburan Jepun dalam kemudahan pemprosesan peringkat pertengahan. Perancis dan Australia juga termasuk dalam strategi kepelbagaian bekalan Jepun, dengan JOGMEC dan Iwatani memberikan komitmen sehingga 110 juta euro kepada projek penulenan unsur nadir bumi Caremag di Perancis.
Perkara yang Perlu Diketahui
- Kebergantungan Jepun terhadap unsur nadir bumi China meningkat kepada 76% pada Januari 2026 walaupun jumlah import merosot 5.7%, apabila keseluruhan import menguncup 10% tahun ke tahun.
- China mengenakan sekatan eksport barangan guna dua pada 6 Januari 2026, dan secara jelas mengaitkan larangan itu dengan kenyataan Perdana Menteri Takaichi pada November bahawa Taiwan merupakan ancaman kewujudan.
- Pengeluar kereta Jepun berdepan gangguan pengeluaran semasa sekatan terdahulu pada April 2025, apabila Suzuki menggantung pengeluaran Swift dan Nissan melaporkan kekurangan bekalan.
- Tokyo memulakan ujian pertama di dunia bagi pengekstrakan unsur nadir bumi laut dalam berhampiran Pulau Minamitorishima, dengan menyasarkan mendapan pada kedalaman 6,000 meter yang dianggarkan berpotensi membekalkan keperluan selama beberapa abad.
- Strategi daya tahan bekalan unsur nadir bumi Jepun bermula pada 1963 dan merangkumi sasaran simpanan stok selama 180 hari bagi bahan berisiko tinggi, teknologi kitar semula serta pelaburan dalam lebih 100 projek luar negara menerusi JOGMEC.
- China memperluas sekatan pada Februari 2026 dengan memasukkan 40 entiti Jepun ke dalam senarai kawalan eksport dan senarai pemantauan, termasuk kontraktor pertahanan utama dan pengeluar kereta.
- Amerika Syarikat dan Jepun mewujudkan Rangka Kerja Mineral Kritikal pada Oktober 2025, manakala Korea Selatan dan sekutu lain berusaha membangunkan alternatif perlombongan laut dalam serta pemprosesan secara berasingan.
