Bintang Teknologi Indonesia Kini Menjadi Tertuduh: Menelusuri Perbicaraan Rasuah Chromebook Nadiem Makarim

Apabila Dasar Menjadi Jenayah

Perbicaraan berprofil tinggi di Indonesia terhadap bekas menteri pendidikan dan pengasas bersama Gojek, Nadiem Makarim, menandakan detik penting bagi negara kepulauan itu. Program pendigitalan bercita-cita tinggi yang bermula dengan usaha membekalkan komputer riba kepada sekolah semasa pandemik Covid-19 kini berkembang menjadi kes rasuah yang menurut pendakwa menyebabkan kerugian negara melebihi 2.18 trilion rupiah ($125 juta). Graduan Harvard berusia 41 tahun itu, yang beralih daripada ikon syarikat pemula kepada anggota kabinet di bawah bekas presiden Joko Widodo, kini berdepan kemungkinan hukuman penjara seumur hidup jika didapati bersalah atas tuduhan salah guna kuasa dan rasuah.

Kandungan

1. Apabila Dasar Menjadi Jenayah
2. Skandal Perolehan di Teras Kes
3. Mesyuarat Zoom dan Perancangan Rahsia
4. Pelaburan Google dan Persoalan Konflik Kepentingan
5. Eksekutif Google Memberi Keterangan
6. Kegagalan Teknikal di Kawasan Terpencil Indonesia
7. Pembelaan Nadiem dan Kebimbangan Kesihatan
8. Kesan terhadap Pelaburan Teknologi dan Tadbir Urus
9. Inti Pati

Perbicaraan yang bermula pada Januari 2026 selepas siasatan berbulan-bulan itu menarik perhatian jauh melangkaui bilik mahkamah di Jakarta. Pelabur teknologi dan penganalisis dasar memerhatikannya dengan teliti kerana kes ini menguji persoalan yang meresahkan: di manakah batas antara penggubalan dasar yang cacat dengan liabiliti jenayah? Bagi sebuah negara yang mahu mengukuhkan kedudukannya sebagai hab teknologi terkemuka Asia Tenggara, prosiding ini boleh menentukan sama ada usahawan melihat khidmat awam sebagai peluang untuk membawa perubahan atau medan ranjau risiko undang-undang.

Pusat kontroversi ini ialah perolehan 1.2 juta komputer riba Chromebook antara 2020 hingga 2022, dengan anggaran bajet 10 trilion rupiah ($740 juta). Pendakwa mendakwa Nadiem memanipulasi spesifikasi perolehan untuk memihak kepada peranti yang menggunakan sistem operasi ChromeOS Google, meskipun semakan dalaman kementerian sebelum itu menolak peranti berkenaan kerana tidak sesuai dengan prasarana pendidikan Indonesia. Pejabat Peguam Negara berhujah bahawa tindakan itu bukan sekadar kesilapan dasar, sebaliknya satu rancangan sengaja untuk menguntungkan vendor tertentu dan memperkayakan bekas menteri itu sendiri.

Skandal Perolehan di Teras Kes

Program pendigitalan yang dilancarkan ketika pandemik Covid-19 memuncak bertujuan mempercepat penerapan teknologi di bilik darjah di seluruh kepulauan Indonesia yang luas. Ketika sekolah terpaksa ditutup dan pelajar beralih kepada pembelajaran jarak jauh, Kementerian Pendidikan berusaha mengagihkan komputer riba kepada institusi di seluruh negara. Namun, proses perolehan itu tidak lama kemudian menarik perhatian penyiasat.

Menurut dakwaan yang dibacakan di mahkamah, pasukan teknikal kementerian pada asalnya mengutamakan peranti yang menggunakan Microsoft Windows kerana sistem itu menawarkan fungsi luar talian yang lebih baik. Sebaliknya, Chromebook sangat bergantung pada aplikasi berasaskan awan dan sambungan internet yang stabil. Semakan dalaman kementerian pada 2018 sudah pun memutuskan bahawa Chromebook tidak berkesan untuk sekolah di Indonesia, khususnya di kawasan terpencil yang akses internetnya tidak menentu atau langsung tiada.

Walaupun terdapat saranan itu, pendakwa mendakwa Nadiem mengarahkan perolehan kepada peranti ChromeOS melalui beberapa siri mesyuarat dan arahan. Fail kes mengandungi dakwaan tentang satu mesyuarat Zoom pada 6 Mei 2020, ketika Nadiem dikatakan mengarahkan empat rakan sekutunya mendapatkan komputer riba berasaskan ChromeOS Google. Arahan itu diberikan sebulan sebelum satu kajian yang mendakwa Chromebook lebih unggul diterbitkan pada Jun 2020, sekali gus menimbulkan persoalan tentang masa dan asas keputusan tersebut.

Penyiasat mengenal pasti kerugian negara melebihi 2.18 trilion rupiah, berpunca daripada harga yang dinaikkan dan pembelian peranti yang tidak sesuai dengan persekitaran penggunaannya. Pejabat Peguam Negara menamakan beberapa defendan bersama, termasuk Ibrahim Arief, bekas naib presiden platform e-dagang Bukalapak yang berkhidmat sebagai perunding kepada kementerian, serta beberapa bekas pengarah kementerian termasuk Sri Wahyuningsih dan Mulyatsyah. Mulyatsyah didakwa menerima rasuah berjumlah S$120,000 dan $150,000. Seorang lagi suspek utama, Jurist Tan, yang dikenal pasti sebagai bekas staf khas Nadiem, masih bebas sebagai buruan.

Mesyuarat Zoom dan Perancangan Rahsia

Pendakwa telah menyusun garis masa yang menunjukkan manipulasi sistematik terhadap proses perolehan, bermula sebelum Nadiem secara rasmi memegang jawatan. Menurut dokumen mahkamah, Nadiem menubuhkan kumpulan WhatsApp bernama "Mas Menteri Core Team" pada Ogos 2019, tiga bulan sebelum majlis angkat sumpahnya sebagai menteri pendidikan pada Oktober. Kumpulan itu merangkumi bekas staf khasnya, Fiona Handayani, dan didakwa digunakan untuk membincangkan rancangan pendigitalan program pendidikan di kementerian.

Perancangan awal itu dikatakan memuncak dalam sidang video penting pada 6 Mei 2020. Dalam mesyuarat Zoom itu, pendakwa mendakwa Nadiem mengarahkan empat individu meneruskan perolehan berasaskan ChromeOS. Arahan tersebut didakwa diberikan dengan pengetahuan penuh bahawa peranti itu memerlukan sambungan internet yang kebanyakan sekolah di Indonesia, terutama di kawasan terpencil dan kurang membangun, tidak miliki.

Dakwaan itu menunjukkan perkara ini sebahagian daripada corak lebih luas, apabila Nadiem didakwa melantik rakan rapat sebagai pengarah dan pemilik benefisial pelbagai entiti, membolehkannya mengekalkan kawalan tidak langsung terhadap keputusan syarikat walaupun selepas meletakkan jawatan daripada peranannya di syarikat pemula. Pendakwa menyifatkan peletakan jawatannya daripada PT Aplikasi Karya Anak Bangsa (AKAB), syarikat induk Gojek, sebagai "penyamaran strategik" untuk menyembunyikan konflik kepentingan, bukannya pelupusan kepentingan yang tulen.

Selain itu, penyiasat mendakwa terdapat kaitan antara perolehan itu dengan Agustina Wilujeng, bekas timbalan pengerusi Suruhanjaya X Dewan Perwakilan Rakyat yang menyelia pendidikan. Pendakwa mendakwa beliau mencadangkan vendor tertentu termasuk Hendrik Tio dari Bhinneka Mentari Dimensi, Michael Sugiarto dari Tera Data Indonusa (Axioo), dan Timothy Siddik dari Zyrexindo Mandiri Buana. Syarikat-syarikat ini didakwa meraih keuntungan berbilion rupiah daripada kontrak berkenaan, meskipun vendor terbabit menafikan mendapat sokongan politik dalam keterangan di mahkamah.

Pelaburan Google dan Persoalan Konflik Kepentingan

Aspek paling dipertikaikan dalam kes ini mungkin dakwaan hubungan antara perolehan Chromebook dengan pelaburan besar Google dalam syarikat teknologi Indonesia. Pendakwa menarik perhatian kepada hubungan kewangan Google dengan Gojek, syarikat gergasi perkhidmatan e-panggilan dan pembayaran yang diasaskan bersama oleh Nadiem pada 2009 dan diterajuinya sehingga 2019.

Antara 2017 hingga 2021, Google melabur kira-kira $786 juta dalam PT Aplikasi Karya Anak Bangsa (AKAB), syarikat induk Gojek, melalui Google Asia Pacific. Pelaburan itu dibuat serentak dengan keputusan Kementerian Pendidikan mengenai perolehan komputer riba. Pendakwa mendakwa Nadiem memperkayakan dirinya sebanyak 809 bilion rupiah ($48.2 juta) melalui pemindahan dana pelaburan kepada kepentingannya, dan memanipulasi spesifikasi perolehan untuk menjadikan Google "pengawal tunggal ekosistem pendidikan di Indonesia."

Dakwaan itu menyatakan bahawa selepas dikatakan bertemu wakil Google Asia-Pacific dan Google Indonesia pada Februari dan April 2020, rakan sekutu Nadiem, Jurist Tan, mencadangkan Google membuat pelaburan bersama sebanyak 30 peratus dalam perolehan ICT kementerian. Aturan yang didakwa itu akan mewujudkan hubungan kewangan langsung antara ekosistem vendor dengan bekas syarikat menteri berkenaan.

Teori pendakwaan menunjukkan bahawa dengan mewajibkan penggunaan peranti ChromeOS, Nadiem memastikan pasaran terjamin bagi teknologi pendidikan Google dalam sistem sekolah awam Indonesia. Dengan perolehan 1.2 juta unit, kementerian secara berkesan mengikat prasarana pendidikan negara kepada ekosistem Google, sekali gus menjana pendapatan berterusan melalui lesen pengurusan peranti dan perkhidmatan awan. Pendakwa menganggarkan kerugian itu merangkumi Rp 1.56 trilion berkaitan program pendigitalan dan tambahan $44 juta berkaitan lesen Chrome Device Management yang dianggap tidak perlu.

Google sendiri tidak didakwa dalam kes ini dan syarikat itu menegaskan bahawa ia melesenkan perisian tanpa menentukan harga perkakasan. Gergasi teknologi itu mempertahankan Chromebook sebagai peranti yang direka untuk memenuhi keperluan bilik darjah, termasuk di kawasan terpencil, sambil menyatakan bahawa walaupun dioptimumkan untuk pengkomputeran awan, peranti itu masih mempunyai keupayaan luar talian.

Eksekutif Google Memberi Keterangan

Dalam perkembangan dramatik yang mungkin menjadi penentu bagi pihak pembelaan, tiga bekas eksekutif Google memberi keterangan pada April 2026, dengan jelas menafikan sebarang kaitan antara kegiatan pelaburan syarikat itu dengan keputusan perolehan Kementerian Pendidikan. Keterangan diberikan melalui sidang video dari Singapura, dengan Scott Beaumont, bekas presiden Google Asia Pacific, dan Caesar Sengupta, bekas naib presiden merangkap pengurus besar, mengetuai penampilan maya itu.

Beaumont memberikan penafian tegas di mahkamah.

Tiada langsung kaitan antara pelaburan Google dalam GoTo dengan mana-mana perbualan bersama Kementerian Pendidikan,

katanya kepada panel tiga hakim. Beliau turut menyatakan bahawa Google tidak pernah meminta pelaburan atau bayaran daripada kerajaan Indonesia berhubung dasar Chromebook.

Sengupta mengukuhkan pendirian itu dengan menjelaskan bahawa Google beroperasi sebagai pelabur minoriti dalam ekosistem teknologi Indonesia dan tidak mengawal keputusan dasar korporat atau kerajaan. Beliau secara khusus menolak dakwaan bahawa bayaran sebanyak 809 bilion rupiah dibuat kepada Nadiem, sambil menyifatkan dakwaan itu sebagai "tidak benar dan tidak mencerminkan tindakan kami."

William Florence, seorang lagi bekas eksekutif Google, turut memberikan keterangan yang menyokong naratif pihak pembelaan. Kenyataan bersama mereka melemahkan teori utama pendakwaan yang mengaitkan garis masa pelaburan dengan keputusan perolehan. Sengupta menegaskan bahawa strategi pelaburan Google tertumpu pada usaha menyokong pertumbuhan ekonomi digital Indonesia, bukannya mempengaruhi dasar pembelian kerajaan tertentu.

Keterangan para eksekutif itu selari dengan hujah pembelaan Nadiem bahawa keputusan perolehan dibuat oleh pasukan teknikal dan pegawai, bukannya menteri sendiri, dan pelaburan Google dalam Gojek merupakan kegiatan pasaran biasa yang tidak berkaitan dengan pembelian komputer riba oleh Kementerian Pendidikan.

Kegagalan Teknikal di Kawasan Terpencil Indonesia

Kes ini mengetengahkan cabaran prasarana besar yang membelenggu program pengagihan komputer riba sejak awal. Chromebook, yang beroperasi terutamanya melalui aplikasi berasaskan awan dan ChromeOS Google, memerlukan sambungan internet yang boleh diharap untuk berfungsi dengan berkesan. Kebergantungan ini menimbulkan masalah bagi Indonesia, sebuah negara kepulauan dengan lebih 17,000 pulau, yang liputan jalur lebarnya masih tidak sekata.

Menurut keterangan yang dikemukakan di mahkamah, kakitangan teknikal kementerian sendiri sudah mengenal pasti batasan ini pada 2018, dua tahun sebelum perolehan besar-besaran bermula. Semakan dalaman menyimpulkan bahawa Chromebook tidak serasi dengan keperluan pendidikan di kawasan terpencil yang pelajarnya tiada akses internet di rumah atau sekolah. Walaupun amaran ini telah diberikan, perolehan tetap diteruskan, sehingga menghasilkan peranti yang menurut pendakwa sebahagian besarnya tidak berkesan untuk tujuan asalnya.

Harli Siregar, jurucakap Pejabat Peguam Negara, mendedahkan bahawa penyiasat menguji kira-kira 1,000 Chromebook yang diagihkan dan mendapati prestasinya "kurang memuaskan" dalam persekitaran pendidikan sebenar. Ketidakpadanan antara teknologi dengan prasarana itu merupakan "kerugian negara yang besar," menurut penyiasat, kerana peranti berkenaan tidak dapat memenuhi fungsi pendidikan utamanya.

Google membalas bahawa Chromebook direka untuk memenuhi keperluan bilik darjah, termasuk di kawasan terpencil, dan mempunyai keupayaan luar talian. Namun, pengkritik menyatakan bahawa walaupun peranti itu boleh berfungsi di luar talian, kegunaannya sangat terhad tanpa sambungan, sehingga pada asasnya menjadikannya pemberat kertas yang mahal di kawasan tanpa perkhidmatan internet yang boleh diharap. Perolehan diteruskan walaupun batasan ini diketahui, yang menurut pendakwa menunjukkan sikap sengaja tidak mengendahkan hasil pendidikan sebenar demi motif lain.

Pembelaan Nadiem dan Kebimbangan Kesihatan

Sepanjang prosiding, Nadiem menegaskan bahawa dirinya tidak bersalah dan secara konsisten menafikan semua pertuduhan. Strategi undang-undangnya bertumpu pada beberapa hujah utama: beliau melupuskan pegangan syarikatnya apabila mula memegang jawatan, kekayaan peribadinya sebenarnya merosot lebih 50 peratus sepanjang tempoh menjadi menteri, dan keputusan perolehan dibuat oleh pasukan teknikal, bukannya oleh menteri secara peribadi.

Dalam penampilan di mahkamah, Nadiem berhujah bahawa pembelian Chromebook sebenarnya menjimatkan wang awam dan bukannya menyebabkan kerugian. Beliau menyatakan komputer riba itu dibeli di bawah harga pasaran melalui sistem katalog elektronik Indonesia, yang disifatkannya telus dan kompetitif. Lesen perisian pula diberikan secara percuma, sekali gus mengurangkan kos.

Program ini tidak menyebabkan kerugian, sebaliknya menghasilkan penjimatan bajet kerana harganya lebih rendah daripada kadar pasaran,

katanya dalam satu prosiding.

Nadiem turut menegaskan bahawa saksi mengaku menerima bayaran haram tetapi tidak mengaitkannya secara langsung dengan beliau. Selepas prosiding pada Februari, beliau berkata ramai saksi mengaku menerima ganjaran, tetapi semuanya menyatakan bahawa mereka tidak pernah memaklumkan kepadanya dan beliau tidak pernah mengarahkan mereka menerima sebarang wang.

Perbicaraan itu jelas menjejaskan kesihatan bekas menteri berkenaan. Pada April 2026, beliau sebak selepas satu prosiding lalu memberitahu wartawan,

Saya mahu semua ini berakhir tidak lama lagi kerana saya sangat penat.

Ibu bapanya dan pemandu teksi motosikal Gojek kerap hadir ke prosiding untuk memberikan sokongan moral.

Peguamnya, Ari Yusuf Amir, membangkitkan kebimbangan kesihatan kepada mahkamah dengan menyatakan bahawa doktor menasihatkan Nadiem menjalani rawatan perubatan. Peguam itu turut menyatakan beliau akan memohon mahkamah menggugurkan pertuduhan, dengan alasan pihak pendakwaan tidak mempunyai bukti kukuh. Perbicaraan itu, yang bermula pada Januari selepas dua kali ditangguhkan kerana Nadiem jatuh sakit, dijangka mencapai keputusan pada Mei 2026, kira-kira lapan bulan selepas beliau mula ditahan pada September 2025.

Kesan terhadap Pelaburan Teknologi dan Tadbir Urus

Kes ini melangkaui jauh batas mahkamah, dengan kesannya dirasai sektor teknologi Indonesia dan komuniti pelabur antarabangsa. Bagi sebuah negara yang mahu muncul sebagai hab ekonomi digital terkemuka Asia Tenggara, perbicaraan ini menimbulkan persoalan sukar tentang risiko pemimpin sektor swasta berkhidmat dalam perkhidmatan awam.

Achmad Hidayat, ahli ekonomi dan pakar dasar awam di Universiti UPN Veteran Jakarta, berkata kes ini menimbulkan keresahan dalam kalangan sebahagian warga Indonesia yang berkecimpung dalam sektor teknologi.

Apa yang dilihat pelabur dan profesional teknologi bukan sekadar kes undang-undang,

katanya.

Mereka melihat isyarat bahawa keputusan dasar yang kontroversial di Indonesia boleh dengan mudah bertukar menjadi risiko jenayah.

Tanggapan ini boleh menghalang bakat keusahawanan yang amat diperlukan Indonesia untuk mencapai cita-cita ekonomi digitalnya.

Prosiding ini menyentuh ketegangan asas dalam tadbir urus: keperluan mencuba pendekatan dasar baharu berbanding tuntutan akauntabiliti. Dalam banyak sektor yang dipacu inovasi, pembuat dasar perlu mencuba pendekatan baharu tanpa jaminan hasil. Hidayat memberi amaran bahawa jika setiap keputusan yang cacat ditafsirkan sebagai kesalahan jenayah, hasilnya bukan tadbir urus yang baik, sebaliknya birokrasi yang lumpuh akibat ketakutan.

Leigh McKiernon, pengasas firma penasihat StratEx, berkata undang-undang Indonesia kelihatan kukuh di atas kertas, namun tafsirannya boleh berubah mengikut keadaan politik. Beliau merujuk kes selari melibatkan Thomas Lembong, bekas menteri perdagangan di bawah Widodo, yang berdepan tuduhan rasuah pada 2024 berkaitan dasar import gula mentah dari 2015 hingga 2017 walaupun tiada bukti beliau mendapat manfaat peribadi.

Walaupun kerangka undang-undang itu munasabah di atas kertas, terdapat sejarah orang yang percaya mereka bertindak mengikut undang-undang, tetapi kemudian mendapati diri mereka berdepan masalah,

jelas McKiernon.

Bagi pelabur asing, ketidakpastian ini mempengaruhi keputusan pengagihan modal. McKiernon menasihatkan syarikat supaya mengambil pendekatan berhati-hati ketika bekerjasama dengan entiti kerajaan, serta menekankan usaha wajar yang menyeluruh dan kerjasama dengan penasihat undang-undang tempatan berpengalaman yang memahami persekitaran kawal selia dan dinamika politik Indonesia.

Walaupun terdapat kebimbangan ini, Indonesia kekal sebagai antara pasaran terbesar dan paling menarik di Asia Tenggara. Keputusan perbicaraan Nadiem mungkin menentukan sama ada negara itu dapat menarik generasi bakat teknologi seterusnya untuk berkhidmat dalam sektor awam, atau sama ada persilangan antara teknologi dengan tadbir urus menjadi kawasan larangan bagi para inovator.

Inti Pati

• Bekas Menteri Pendidikan dan pengasas bersama Gojek, Nadiem Makarim, berdepan tuduhan rasuah berkaitan perolehan 1.2 juta komputer riba Chromebook untuk sekolah di Indonesia antara 2020 hingga 2022
• Pendakwa mendakwa negara mengalami kerugian Rp 2.18 trilion ($125 juta) dan Nadiem memperkayakan dirinya sebanyak Rp 809 bilion ($48 juta) berkaitan pelaburan Google dalam bekas syarikatnya
• Bukti utama termasuk mesyuarat Zoom pada 6 Mei 2020, ketika Nadiem didakwa mengarahkan perolehan ChromeOS, serta kumpulan WhatsApp yang ditubuhkan tiga bulan sebelum beliau memegang jawatan
• Bekas eksekutif Google Scott Beaumont dan Caesar Sengupta memberi keterangan pada April 2026, menafikan sebarang kaitan antara pelaburan Google sebanyak $786 juta dalam Gojek dengan pembelian komputer riba oleh Kementerian Pendidikan
• Perbicaraan ini menonjolkan risiko yang dihadapi usahawan teknologi apabila menyertai perkhidmatan awam Indonesia, dengan penganalisis memberi amaran bahawa menjadikan kegagalan dasar sebagai jenayah boleh menghalang inovasi dan pelaburan
• Nadiem berdepan kemungkinan hukuman penjara seumur hidup jika disabitkan; keputusan dijangka pada Mei 2026 selepas perbicaraan bermula pada Januari 2026