Pos Strategik di Bumbung Dunia
Pada Mac 2026, China mengumumkan penubuhan Daerah Cenling di Wilayah Autonomi Uighur Xinjiang, dengan membentuk unit pentadbiran baharu ini daripada Daerah Autonomi Tajik Taxkorgan. Terletak berhampiran banjaran Karakoram, Cenling berada di persimpangan tiga sempadan penting: China, Afghanistan dan wilayah Kashmir yang dipertikaikan serta diduduki Pakistan. Langkah ini merupakan penubuhan pentadbiran seumpamanya yang ketiga di Xinjiang dalam tempoh lebih setahun, selepas penubuhan Daerah He'an dan Hekang pada Disember 2024. Walaupun pegawai di Beijing menyifatkan keputusan itu sebagai penyatuan pentadbiran rutin, penganalisis serantau melihatnya sebagai isyarat geopolitik penting dengan implikasi besar terhadap keselamatan, perdagangan dan dinamik kuasa serantau.
Kandungan
Daerah baharu itu berada di bawah bidang kuasa Wilayah Kashgar, hab bersejarah Laluan Sutera yang kini menjadi titik permulaan Koridor Ekonomi China-Pakistan bernilai AS$60 bilion yang kontroversial. Kedudukan Cenling yang hampir dengan Koridor Wakhan, jalur sempit wilayah Afghanistan sepanjang 74 kilometer yang menyentuh titik paling barat China, menjadikannya amat penting. Laluan bergunung-ganang di altitud tinggi ini sebahagian besarnya tidak digunakan sebagai laluan perdagangan selama hampir satu abad, namun ia merupakan satu-satunya sempadan darat langsung antara Afghanistan dengan China. Masa dan lokasi perubahan pentadbiran ini memberi gambaran bahawa Beijing sedang bersiap sedia menghadapi kemungkinan perubahan dalam hubungan Asia Tengah dengan Asia Selatan, dengan kesan mendalam terhadap kestabilan serantau dan integrasi ekonomi.
Penyatuan Pentadbiran di Sempadan Barat China
Penubuhan Daerah Cenling menepati corak lebih luas Beijing dalam menyatukan kawalan ke atas wilayah sempadannya. Pada Disember 2024, pihak berkuasa China menubuhkan Daerah He'an dan Daerah Hekang di Xinjiang, unit pentadbiran yang sama ada bersempadan dengan atau merangkumi sebahagian wilayah Aksai Chin yang dipertikaikan dengan India. Langkah berturut-turut ini menunjukkan usaha sistematik untuk memperkukuh struktur tadbir urus di kawasan yang secara sejarah dianggap pinggiran geopolitik tetapi kini semakin penting dalam pertimbangan strategik China.
Lin Minwang, profesor di Institut Pengajian Antarabangsa di Universiti Fudan yang berpangkalan di Shanghai, menjelaskan kepentingan lebih luas perubahan pentadbiran ini.
Pada peringkat lebih luas, keputusan ini menandakan penekanan China terhadap kawasan sempadannya.
Beliau berkata langkah itu mencerminkan kesedaran lebih mendalam tentang kepentingan strategik wilayah ini. Penubuhan daerah baharu memenuhi pelbagai fungsi: mewujudkan prasarana tadbir urus kekal, memudahkan peruntukan sumber untuk projek pembangunan dan membentuk kerangka pentadbiran yang mampu mengurus perdagangan rentas sempadan serta penyelarasan keselamatan.
Yun Sun, felo kanan di Pusat Stimson di Washington, memberikan perspektif tambahan mengenai implikasi terhadap tadbir urus. Beliau menyifatkan daerah baharu itu sebagai mencerminkan usaha membina struktur kerajaan tempatan yang lebih kukuh demi tadbir urus dan kawalan yang berkesan.
Ia membantu memperkukuh usaha penstabilan kerajaan di wilayah sempadan, yang secara tradisinya lebih terdedah kepada pergolakan etnik dan kemungkinan penyusupan militan asing dari Asia Tengah.
Dengan memperluas kehadiran institusi negara di kawasan sempadan terpencil ini, Beijing berhasrat meluaskan jangkauan pentadbirannya ke wilayah yang secara sejarah mempunyai autonomi yang ketara.
Menghidupkan Semula Laluan Wakhan
Gagasan menghubungkan semula Afghanistan dengan China melalui Koridor Wakhan sudah dibincangkan dalam kalangan penggubal dasar selama beberapa dekad, namun belum direalisasikan akibat kebimbangan keselamatan dan bentuk muka bumi Pergunungan Pamir yang mencabar. Pada 2009, kerajaan Afghanistan, dilaporkan atas desakan Amerika Syarikat, meminta kebenaran Beijing untuk membina jalan melalui koridor itu bagi mewujudkan laluan perdagangan yang lebih selamat dan mengelakkan sempadan Afghanistan-Pakistan yang bergolak. Walaupun pegawai China bersetuju menjalankan kajian kebolehlaksanaan ketika itu, projek tersebut terbantut kerana kebimbangan terhadap ketidakstabilan serantau.
Sejak Taliban kembali berkuasa di Afghanistan pada 2021, rejim itu telah meletakkan Laluan Wakhan sebagai keutamaan nasional. Pegawai Afghanistan di Wilayah Badakhshan, tempat koridor itu terletak, secara terbuka menyatakan bahawa duta China memberi jaminan kepada mereka kerajaan China akan meluluskan projek jalan raya itu. Taliban mempromosikan laluan berpotensi ini sebagai penghubung China dengan Timur Tengah, yang boleh membawa manfaat ekonomi besar kepada negara yang tidak mempunyai akses ke laut itu. Jika siap, jalan raya itu akan menjadi hubungan darat langsung pertama antara Afghanistan dengan China dalam hampir satu abad, sekali gus mengubah corak perdagangan serantau secara asas.
Penubuhan Daerah Cenling dilihat menyediakan asas politik dan logistik bagi projek prasarana yang telah lama dibincangkan ini. Dengan memformalkan struktur tadbir urus di wilayah sempadan yang sensitif itu, China meletakkan dirinya pada kedudukan untuk mengawal pergerakan rentas sempadan, mengurus risiko keselamatan dan menyokong kegiatan pembinaan pada masa depan. Ini menandakan perubahan selepas bertahun-tahun langkah terhad yang tidak melangkaui retorik, menunjukkan Beijing kini mengambil projek itu secara serius sebagai sebahagian daripada Inisiatif Jalur dan Jalan yang lebih luas. Daerah itu akan berfungsi sebagai hab pentadbiran untuk mengurus aliran barangan dan orang merentasi sempadan yang secara sejarah menyaksikan pergerakan rasmi yang minimum.
Memerangi Keganasan dan Ancaman Militan
Walaupun peluang ekonomi mendorong sebahagian besar minat terhadap Laluan Wakhan, kebimbangan keselamatan menjadi pertimbangan utama Beijing dalam menilai risiko. Pegawai China berulang kali menyuarakan kebimbangan bahawa Gerakan Islam Turkestan Timur dan kumpulan militan lain menggunakan Koridor Wakhan sebagai laluan untuk memasuki Xinjiang dari Afghanistan. Bentuk muka bumi koridor itu yang bergunung-ganang dan berada pada altitud tinggi menyediakan banyak tempat persembunyian serta laluan penyusupan yang mencabar keupayaan sistem pengawasan canggih sekalipun.
Wilayah Khorasan Negara Islam dan pelbagai rangkaian penyeludupan dadah yang beroperasi di Afghanistan turut mengancam sebarang pembangunan prasarana di rantau itu. Serangan terhadap sasaran China di Afghanistan, Tajikistan dan Pakistan menunjukkan projek Jalur dan Jalan terdedah kepada ancaman asimetri. Walaupun pihak berkuasa Afghanistan mencatat pencapaian besar dalam membendung penanaman candu, peralihan penanaman ke Wilayah Badakhshan menimbulkan kebimbangan bahawa peningkatan kesalinghubungan boleh memudahkan penyeludupan haram dan bukannya perdagangan sah.
Beijing berulang kali menegaskan bahawa keselamatan ialah asas dan prasyarat pembangunan. Seruan China untuk mengadakan rondaan bersama dan memperluas kerjasama memerangi keganasan di Koridor Wakhan mencerminkan pendirian ini. Untuk membolehkan Laluan Wakhan beroperasi, Afghanistan perlu menunjukkan keupayaan berterusan untuk menangani ancaman militan dan jenayah, selain memastikan pelaburan asing dilindungi. Pertubuhan serantau seperti Pertubuhan Kerjasama Shanghai dan Pertubuhan Perjanjian Keselamatan Kolektif menyediakan kerangka bagi kerjasama memerangi keganasan, namun Konsultasi Format Moscow kekal sebagai satu-satunya mekanisme serantau berinstitusi yang diadakan secara berkala dan secara konsisten melibatkan kerajaan Taliban.
Integrasi Ekonomi dan Kesalinghubungan Serantau
Selain kebimbangan keselamatan serta-merta, penubuhan Daerah Cenling mencerminkan visi jangka panjang China untuk menjadikan Asia Tengah sebagai hab hubungan antarabangsa dan pertumbuhan ekonomi. Visi ini selari dengan trend serantau yang lebih luas ke arah kesalinghubungan dan kerjasama. Pada Mac 2025, Kyrgyzstan, Uzbekistan dan Tajikistan memuktamadkan perjanjian persempadanan sempadan serta meningkatkan hubungan dua hala, sekali gus mengurangkan halangan kepada kerjasama serantau yang berterusan sejak kejatuhan Kesatuan Soviet.
Presiden Uzbekistan Shavket Mirziyoyev lantang menyuarakan potensi peranan Afghanistan dalam pembangunan serantau.
Bagi pembangunan mampan di Asia Tengah, penting untuk memulihkan hubungan pengangkutan dalaman Afghanistan dan memperluas keupayaannya sebagai negara transit.
Landasan kereta api rentas Afghanistan, saluran paip gas TAPI yang memasuki wilayah Afghanistan sejauh 25 kilometer dengan rancangan untuk sampai ke Herat menjelang akhir 2026, serta projek tenaga CASA 1000 yang dijadual beroperasi menjelang musim panas 2027, semuanya menunjukkan perubahan beransur-ansur dalam status Afghanistan daripada penghalang kepada hab transit di rantau ini.
Perdagangan antara Afghanistan dengan negara-negara Asia Tengah mencecah kira-kira AS$2.7 bilion pada 2025, dengan Afghanistan bercita-cita meningkatkannya kepada AS$10 bilion dalam tempoh tiga hingga empat tahun. Namun, ketidakseimbangan perdagangan yang ketara masih berterusan, sekali gus menegaskan keperluan Afghanistan untuk mempelbagaikan laluan dan pasaran eksport. Sebagai contoh, ketidakseimbangan perdagangan Afghanistan dengan Kazakhstan adalah kira-kira 10 berbanding 1, dengan hanya AS$55 juta daripada jumlah perdagangan AS$565 juta merupakan eksport Afghanistan. Hubungan jalan raya langsung ke China melalui Koridor Wakhan akan memberi Afghanistan akses kepada pasaran China, selain menyediakan Beijing laluan darat alternatif yang mengelakkan titik sempit berpotensi di Pakistan serta kerentanan laluan laut di Teluk Parsi dan Laut Merah.
Ketegangan Serantau dan Reaksi Diplomatik
Penyusunan semula pentadbiran di Xinjiang tidak berlaku tanpa kontroversi. India mengemukakan bantahan rasmi kepada China susulan penubuhan Daerah He'an dan Hekang pada 2024, dengan mendakwa sebahagian kawasan di bawah bidang kuasa daerah itu terletak dalam Wilayah Kesatuan Ladakh milik India. Daerah He'an merangkumi sebahagian dataran tinggi Aksai Chin yang dipertikaikan, yang kekal di bawah kawalan China sejak perang antara China dengan India pada 1962 dan terus menjadi tumpuan pertikaian sempadan antara kedua-dua negara bersenjata nuklear itu.
Kedekatan Daerah Cenling dengan Kashmir yang diduduki Pakistan menambah satu lagi lapisan kerumitan dalam diplomasi serantau. Koridor Ekonomi China-Pakistan, yang melalui wilayah yang dipertikaikan ini, terus ditentang India. Dengan menubuhkan unit pentadbiran baharu berhampiran kawasan yang dipertikaikan itu, Beijing secara berkesan mengukuhkan tuntutan wilayahnya sambil membentuk kerangka institusi untuk mengurus projek pembangunan masa depan yang dianggap India sebagai pencabulan kedaulatannya.
Walaupun wujud ketegangan ini, negara-negara Asia Tengah secara umumnya mengalu-alukan peningkatan penglibatan China dengan Afghanistan. Kesepakatan serantau mengiktiraf bahawa keselamatan dan pembangunan mampan berkait rapat dengan kestabilan di Afghanistan. Inisiatif tiga hala terkini yang melibatkan Uzbekistan, Kyrgyzstan dan Afghanistan untuk menubuhkan kumpulan kerja bersama bagi perdagangan dan transit menunjukkan usaha mengintegrasikan Afghanistan ke dalam rangkaian ekonomi serantau tanpa mengira status diplomatik Taliban yang tidak diiktiraf.
Cabaran Menuju Kesalinghubungan
Halangan besar masih wujud sebelum Laluan Wakhan dapat beralih daripada perancangan bercita-cita tinggi kepada realiti operasi. Altitud koridor yang sangat tinggi, keadaan cuaca yang buruk dan lokasinya yang terpencil menimbulkan cabaran kejuruteraan besar yang memerlukan pelaburan besar serta kepakaran teknikal. Lebih penting, keadaan keselamatan di Afghanistan kekal tidak menentu walaupun Taliban mendakwa telah menguasainya.
Kebolehlaksanaan sebarang prasarana rentas sempadan bergantung kuat pada penyelarasan kukuh antara Afghanistan, China, Pakistan dan negara-negara Asia Tengah yang lain. Tanpa kerjasama keselamatan berterusan, Laluan Wakhan berisiko menjadi laluan yang menyebarkan ketidakstabilan dan bukannya pembangunan. Kumpulan militan boleh menyasarkan pekerja pembinaan, mengganggu rantaian bekalan atau menggunakan laluan itu untuk memindahkan senjata dan anggota merentasi sempadan.
Pendekatan berhati-hati China mencerminkan risiko ini. Walaupun penubuhan Daerah Cenling menunjukkan hasrat strategik, tiada perjanjian rasmi bagi Laluan Wakhan diumumkan dan jalan raya di altitud tinggi itu masih bertahun-tahun daripada siap. Beijing dilihat mengambil langkah membina keyakinan secara beransur-ansur, menggunakan penyatuan pentadbiran sebagai isyarat komitmen sambil menunggu keadaan keselamatan bertambah baik. Pendekatan ini mengimbangi hasrat China untuk mengembangkan kegiatan ekonomi dengan keutamaan utamanya untuk menghalang ketidakstabilan daripada merebak ke Xinjiang.
Perkara Utama
- China menubuhkan Daerah Cenling di Xinjiang pada Mac 2026, daerah baharu ketiga di wilayah itu dalam tempoh lebih setahun, selepas penubuhan Daerah He'an dan Hekang pada Disember 2024.
- Daerah itu terletak berhampiran Koridor Wakhan, satu-satunya sempadan darat langsung antara Afghanistan dengan China, dan ditadbir oleh Wilayah Kashgar, hab bersejarah Laluan Sutera.
- Beijing menyifatkan langkah itu sebagai penyatuan tadbir urus, namun penganalisis melihatnya sebagai persediaan bagi Laluan Wakhan yang telah lama dibincangkan, yang akan menghubungkan semula Afghanistan dengan China buat kali pertama dalam hampir satu abad.
- Kebimbangan keselamatan mendorong sebahagian besar sikap berhati-hati, dengan pegawai China bimbang militan Uighur dan kumpulan seperti Wilayah Khorasan Negara Islam menggunakan koridor itu untuk memasuki Xinjiang.
- Penubuhan daerah itu selari dengan Inisiatif Jalur dan Jalan serta mencerminkan peningkatan integrasi serantau di Asia Tengah, termasuk penyelesaian pertikaian sempadan antara Kyrgyzstan, Uzbekistan dan Tajikistan pada Mac 2025.
- India membantah perubahan pentadbiran seumpamanya, dengan mendakwa sebahagian kawasan daerah baharu itu terletak dalam wilayahnya di Ladakh, khususnya kawasan Aksai Chin yang dipertikaikan.
- Perdagangan antara Afghanistan dengan Asia Tengah mencecah AS$2.7 bilion pada 2025 dan berpotensi meningkat dengan ketara jika hubungan pengangkutan baharu direalisasikan, namun risiko keselamatan kekal sebagai kekangan utama.
