China Menggunakan Tekanan Ekonomi terhadap Kapal Berbendera Panama dalam Pertikaian Terusan

Medan Baharu dalam Perang Ekonomi Maritim

Pada Mac 2026, pihak berkuasa pelabuhan China menahan 91 kapal yang mengibarkan bendera Panama, kira-kira 74 peratus daripada semua penahanan kapal di seluruh rantau Asia Pasifik pada bulan itu. Angka ini amat berbeza daripada kebiasaan sejarah. Pada Mac 2025, pihak berkuasa China hanya menahan 32 kapal berbendera Panama, manakala pada Mac 2024 hanya 13. Lonjakan mendadak itu mencetuskan krisis diplomatik yang belum pernah berlaku sebelum ini, dengan Amerika Syarikat dan enam negara Amerika Latin mengecam tindakan yang disifatkan mereka sebagai kempen paksaan ekonomi yang disengajakan, berkait dengan pertikaian sengit mengenai kawalan terminal pelabuhan strategik Terusan Panama.

Penahanan itu mencerminkan bentuk tekanan negara yang canggih, menggabungkan mekanisme kawal selia yang sah dengan tindakan balas geopolitik. Menurut data Memorandum Persefahaman Tokyo mengenai kawalan negara pelabuhan, kapal Panama mencatat kira-kira 20 hingga 23 penahanan sebulan pada Januari dan Februari 2026. Menjelang Mac, angka itu melonjak kepada 93, manakala 11 daripada 20 kapal yang ditahan dalam empat hari pertama April juga mengibarkan bendera Panama. Pegawai maritim berkata, meskipun pemeriksaan itu secara rasmi menyebut kekurangan teknikal seperti sistem kawalan kebakaran dan pencegahan pencemaran, masa serta tumpuannya menunjukkan kemungkinan tindak balas yang diselaraskan terhadap perkembangan politik di bahagian lain dunia.

Suruhanjaya Maritim Persekutuan Amerika Syarikat mengambil langkah luar biasa dengan mencabar tindakan China secara terbuka. Pengerusi Suruhanjaya, Laura DiBella, berkata pemeriksaan yang dipertingkatkan itu dilaksanakan berdasarkan arahan tidak rasmi dan kelihatan bertujuan menghukum Panama susulan pemindahan aset pelabuhan Hutchison. Amaran itu membawa kesan besar memandangkan kapal berbendera Panama mengangkut sebahagian besar perdagangan barangan berkontena Amerika, sekali gus bermakna kelewatan di pelabuhan China terus menyebabkan gangguan rantaian bekalan bagi pengimport dan pengeksport Amerika Syarikat.

Keputusan Undang-undang yang Mencetuskan Krisis

Kebuntuan semasa bermula dengan keputusan Mahkamah Agung Panama pada 30 Januari 2026, yang membatalkan kerangka undang-undang bagi perjanjian konsesi 1997 yang dipegang CK Hutchison Holdings, sebuah konglomerat berpangkalan di Hong Kong. Mahkamah memutuskan kontrak itu tidak berperlembagaan, sekali gus menarik balik hak anak syarikat Hutchison, Panama Ports Company, untuk mengendalikan terminal Balboa dan Cristobal yang terletak di pintu masuk Pasifik dan Atlantik ke Terusan Panama.

Selama hampir tiga dekad, CK Hutchison mengawal laluan sempit penting ini, yang dilalui kira-kira lima peratus perdagangan maritim global. Keputusan mahkamah itu menyusuli tekanan yang semakin meningkat dari Washington supaya pengaruh China ke atas laluan air strategik itu dibendung. Tekanan tersebut bertambah selepas Presiden Donald Trump kembali memegang jawatan pada Januari 2025. Trump secara terbuka menuduh Beijing mengendalikan terusan itu secara berkesan dan membayangkan bahawa Amerika Syarikat mungkin mengambil semula kawalannya, meskipun laluan air itu diserahkan kepada kedaulatan Panama pada 1999.

Dalam beberapa hari selepas keputusan Mahkamah Agung itu, kerajaan Panama bertindak melantik pengendali sementara menerusi kontrak selama 18 bulan. Maersk APM Terminals, anak syarikat syarikat perkapalan gergasi Denmark, mengambil alih kawalan terminal Balboa di sebelah Pasifik, manakala Terminal Investment Limited, sebahagian daripada Mediterranean Shipping Company, mengambil alih terminal Cristobal di sebelah Atlantik. Kedua-dua syarikat itu ialah entiti Barat, menandakan perubahan tegas daripada kawalan operasi yang dikaitkan dengan China.

CK Hutchison membantah keras pengambilalihan itu, dengan memulakan prosiding timbang tara antarabangsa terhadap Panama dan menuntut ganti rugi lebih $2 bilion atas tindakan yang disifatkannya sebagai rampasan aset secara tidak sah. Syarikat itu juga memulakan timbang tara terhadap Maersk, sekali gus merumitkan peralihan dan menambah ketidakpastian undang-undang dalam penyerahan operasi.

Washington Menggerakkan Sokongan Serantau

Tindak balas diplomatik terhadap penahanan kapal oleh China terbentuk pada 29 April 2026, apabila Amerika Syarikat menyertai Bolivia, Costa Rica, Guyana, Paraguay serta Trinidad dan Tobago dalam satu kenyataan bersama yang mengecam tindakan Beijing. Enam negara itu menuduh China mengenakan tekanan ekonomi bersasar dengan menahan kapal berbendera Panama, dan menyifatkan kempen itu sebagai cubaan terang-terangan untuk mempolitikkan perdagangan maritim serta mencabuli kedaulatan negara-negara di hemisfera kita.

Setiausaha Negara Marco Rubio menggambarkan pertikaian itu sebagai ujian asas terhadap kedaulatan serantau, dengan menyatakan bahawa kedaulatan hemisfera kita tidak boleh dikompromikan. Dalam kenyataan bersama itu, gabungan tersebut menyifatkan Panama sebagai tonggak sistem perdagangan maritim kita yang mesti kekal bebas daripada sebarang tekanan luar yang tidak wajar. Pendirian bersatu itu merupakan kemenangan diplomatik besar bagi Washington, dengan mengubah isu yang mungkin digambarkan sebagai perselisihan dua hala AS-China menjadi isu solidariti serantau yang lebih luas.

Kementerian Luar Negeri Costa Rica mengeluarkan kenyataan berasingan yang menyuarakan kebimbangan mendalam dan mengecam sekeras-kerasnya pemeriksaan sewenang-wenangnya serta tidak berasas, yang menurutnya membahayakan perdagangan global. Kenyataan Costa Rica itu mengulangi sokongan tanpa syarat dan solidariti terhadap rakyat serta kerajaan persaudaraan Republik Panama, selain merujuk komitmen di bawah Konvensyen Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai Undang-Undang Laut.

Naratif Balas dan Penafian Beijing

China menafikan sekeras-kerasnya dakwaan bahawa penahanan itu disasarkan, dengan jurucakap Kementerian Luar, Lin Jian, menyifatkan tuduhan yang dipimpin AS itu sebagai tidak berasas sama sekali dan pemesongan fakta yang disengajakan. Dalam taklimat media pada penghujung April 2026, Lin menuduh Amerika Syarikat telah lama menduduki Terusan Panama, melancarkan pencerobohan bersenjata terhadap Panama dan sewenang-wenangnya memijak kedaulatan serta maruah Panama.

Beijing menegaskan bahawa pihak berkuasa China menjalankan pemeriksaan rutin selaras dengan konvensyen maritim antarabangsa dan undang-undang domestik. Kedutaan China di Washington menyatakan bahawa pihak berkuasa China yang berwibawa menjalankan pemeriksaan rutin terhadap kapal mengikut undang-undang dan peraturan. Dakwaan itu sama sekali tidak berasas dan sekadar pemesongan fakta.

Pegawai China membingkaikan pertikaian pelabuhan itu sebagai tindakan Amerika mempolitikkan infrastruktur komersial, dengan mendakwa Washington menekan Panama supaya menarik balik konsesi Hutchison. Lin Jian menegaskan, pihak yang mempolitikkan dan menjadikan isu pelabuhan sebagai isu keselamatan ialah Amerika Syarikat. Pihak yang mempolitikkan dan terlalu menekankan aspek keselamatan isu pelabuhan ialah Amerika Syarikat.

Usaha Panama Mengimbangi Kepentingan

Terperangkap antara dua ekonomi terbesar dunia, Presiden Panama Jose Raul Mulino cuba mengemudi krisis itu tanpa memburukkan lagi ketegangan. Mulino menegaskan Panama mengekalkan hubungan positif dengan China meskipun berlaku pertikaian itu, sambil berkata, dalam satu segi, kami turut dihanyutkan arus akibat pertikaian antara dua kuasa besar, Amerika Syarikat dan China.

Mulino mempertahankan keputusan Mahkamah Agung sebagai keperluan perlembagaan, bukannya langkah politik. Beliau menjelaskan bahawa kami tidak merampas pelabuhan itu; kami mengambil alihnya kerana pelabuhan tersebut tidak lagi mempunyai kontrak. Beliau mengakui menerima mesej peringkat tinggi dari Beijing yang menyatakan pertikaian itu akan diselesaikan melalui timbang tara antarabangsa, bukannya konflik antara kerajaan secara dua hala. Beliau mentafsir perkembangan itu sebagai pendekatan yang lebih mesra.

Namun begitu, Mulino menetapkan pendirian tegas berhubung penahanan kapal. Kami tidak mahu bermasalah dengan China, tetapi kami tidak akan membiarkan perkara ini berterusan tanpa penghujung, katanya pada awal April 2026. Panama juga mengumumkan sekatan terhadap sebuah konsortium China yang terlibat dalam projek jambatan utama merentasi terusan itu, dengan alasan berlaku pelanggaran buruh dan kontrak yang didakwa, susulan dakwaan bahawa konsortium tersebut melanggar syarat projek infrastruktur berkaitan terusan.

Kesan Komersial Merebak Melangkaui Terusan

Kemelut geopolitik itu mengganggu salah satu urus niaga infrastruktur terbesar dalam beberapa tahun kebelakangan ini. Rancangan CK Hutchison untuk menjual pegangan majoriti dalam perniagaan pelabuhan globalnya bernilai $23 bilion kepada konsortium yang diterajui BlackRock dan MSC kini tergantung. Urus niaga itu, yang merangkumi aset Panama yang kini dipertikaikan, berdepan ketidakpastian apabila proses timbang tara dan kebuntuan diplomatik menimbulkan komplikasi undang-undang serta operasi.

Perusahaan milik negara China dilaporkan menerima arahan untuk menghentikan pelaburan baharu di Panama, manakala COSCO, syarikat perkapalan keempat terbesar dunia berdasarkan bahagian pasaran, menggantung operasi di terminal Balboa selepas pengurusan diserahkan kepada Maersk. Kementerian Pengangkutan China memanggil wakil Maersk dan MSC ke Beijing untuk perbincangan peringkat kanan pada Mac 2026, satu langkah yang ditafsirkan secara meluas sebagai tekanan terhadap pengendali baharu itu.

Preceden Berbahaya bagi Perdagangan Global

Pakar maritim memberi amaran bahawa pertikaian Panama menandakan perubahan asas dalam cara negara melihat laluan perkapalan komersial. David Smith, profesor madya di Pusat Kajian AS Universiti Sydney, berkata krisis itu menunjukkan betapa terdedahnya rantaian bekalan global kepada gangguan yang disasarkan. Kita menganggap mudah bahawa dunia bergerak kerana kapal kontena bebas belayar ke seluruh dunia, kata Smith. Apa yang kita lihat sekarang ialah negara menyedari betapa terdedahnya perkapalan. Mereka tahu mereka boleh menyekat laluan perkapalan jika perlu.

Situasi itu mengingatkan pada persamaan yang meresahkan dengan Selat Hormuz, tempat Iran secara berkesan menutup laluan air itu kepada banyak trafik komersial selepas tindakan ketenteraan AS-Israel, dan Laut Merah, tempat serangan Houthi memaksa kapal mengubah laluan mengelilingi Afrika. Penganalisis menyifatkan keadaan ini sebagai kesan Hormuz, apabila ketegangan geopolitik mengubah laluan sempit komersial menjadi medan pertempuran strategik.

Ferdinand Rauch, profesor ekonomi di Universiti St Gallen di Switzerland, memberi amaran bahawa gangguan terhadap Terusan Panama boleh menyebabkan kesesakan bekalan sementara, ketidaktentuan pasaran saham, tekanan inflasi menaik dan, jika berlarutan, menjejaskan KDNK global dengan ketara. Terusan itu merupakan laluan utama perdagangan antara Pantai Timur AS dengan Asia, selain perdagangan antara pantai di Amerika Selatan dan laluan Eropah ke Pantai Barat Amerika Selatan.

Menjadikan Kawalan Negara Pelabuhan sebagai Senjata

Mekanisme teknikal yang digunakan China, iaitu pemeriksaan kawalan negara pelabuhan, merupakan bentuk paksaan ekonomi yang amat licik kerana ia beroperasi dalam lingkungan undang-undang maritim antarabangsa. Kawalan negara pelabuhan membolehkan negara pesisir memeriksa kapal asing bagi memastikan pematuhan terhadap piawaian keselamatan, alam sekitar dan buruh. Jika dilaksanakan secara seragam, ia menjamin amalan perkapalan yang selamat. Jika dilaksanakan secara terpilih, ia menjadi rejim sekatan yang menyamar sebagai penguatkuasaan kawal selia.

Memorandum Persefahaman Tokyo, iaitu rejim kawalan negara pelabuhan serantau yang meliputi Asia Pasifik, lazimnya menyaksikan kapal Panama mencatat antara 21 hingga 42 peratus daripada kes penahanan. Peningkatan kepada lebih 70 peratus pada Mac 2026, yang berlaku serentak dengan pertikaian konsesi pelabuhan itu, meyakinkan pengawal selia Barat bahawa pemeriksaan berkenaan berpunca daripada arahan tidak rasmi dan bukannya corak penguatkuasaan biasa.

Bagi syarikat perkapalan dan pemilik kargo, kesan operasi yang dirasai termasuk kelewatan purata satu hingga empat hari, dengan sesetengah penahanan berlanjutan lebih lama. Gangguan ini merebak sepanjang rantaian bekalan, menjejaskan kesesakan pelabuhan, jadual kapal dan akhirnya harga pengguna. Tidak seperti tarif atau sekatan tradisional, bentuk tekanan ini membolehkan pihak berkenaan menafikan penglibatan secara munasabah sambil mengakibatkan kerugian ekonomi yang boleh diukur.

Perkara Utama

• Pihak berkuasa pelabuhan China menahan 91 kapal berbendera Panama pada Mac 2026, iaitu 74% daripada semua penahanan serantau di bawah rejim Memorandum Persefahaman Tokyo, meningkat daripada 13 pada Mac 2024.
• Lonjakan itu menyusuli keputusan Mahkamah Agung Panama pada Januari 2026 yang menarik balik konsesi CK Hutchison yang berpangkalan di Hong Kong untuk mengendalikan terminal pelabuhan Balboa dan Cristobal di pintu masuk Terusan Panama.
• Amerika Syarikat, Bolivia, Costa Rica, Guyana, Paraguay serta Trinidad dan Tobago mengeluarkan kenyataan bersama yang mengecam tindakan China sebagai cubaan terang-terangan untuk mempolitikkan perdagangan maritim.
• China menafikan menyasarkan kapal Panama, dengan menyifatkan pemeriksaan itu sebagai pemeriksaan keselamatan rutin dan menuduh AS mereka-reka dakwaan untuk menghalalkan kawalan ke atas laluan air strategik itu.
• Panama menggantikan CK Hutchison dengan pengendali Barat, Maersk APM Terminals dan Terminal Investment Limited milik MSC, menerusi kontrak sementara selama 18 bulan.
• CK Hutchison menuntut ganti rugi lebih $2 bilion daripada Panama melalui timbang tara antarabangsa dan telah mengganggu rancangan penjualan bernilai $23 bilion kepada konsortium yang diterajui BlackRock.
• Terusan Panama mengendalikan kira-kira 5% perdagangan maritim global, menjadikan sebarang gangguan operasinya berpotensi memberi kesan besar terhadap rantaian bekalan global dan inflasi.
• Pakar memberi amaran bahawa pertikaian itu menandakan trend berbahaya, iaitu penggunaan pemeriksaan kawalan negara pelabuhan dan laluan sempit maritim sebagai senjata untuk mendapatkan pengaruh geopolitik.