Johari Desak BN Jelaskan Pertikaian Diraja Negeri Sembilan Sebelum Pilihan Raya Melaka

Tarikh akhir kempen semakin hampir, pertikaian diraja masih belum selesai

Naib Presiden Umno Johari Abdul Ghani menggesa Barisan Nasional (BN) menjelaskan cubaan menyingkirkan Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan Tuanku Muhriz Tuanku Munawir sebelum penamaan calon bagi pilihan raya Melaka, ketika gabungan itu berdepan penelitian terhadap peranan pegawainya sendiri dalam pertikaian perlembagaan berkenaan.

Tarikh akhir politik terdekat ialah proses pilihan raya Melaka, yang dijadual bermula pada 31 Oktober, dengan pengundian pada 14 November. Implikasi undang-undang dan pentadbirannya lebih luas: 10 ahli majlis mesyuarat kerajaan negeri Negeri Sembilan telah kehilangan jawatan, semakan kehakiman yang memohon pengiktirafan terhadap pemasyhuran penyingkiran itu ditarik balik pada 7 Oktober, dan Umno dilaporkan sedang mempertimbangkan usul terhadap Menteri Besar Ismail Lasim.

Johari, yang juga pengerusi BN Wilayah Persekutuan dan Ahli Parlimen Titiwangsa, berkata gabungan itu perlu membezakan pihak yang memulakan pemasyhuran tersebut daripada parti politik yang kini dikaitkan dengannya. Dalam sidang media di Kuala Lumpur, beliau menggesa penjelasan diberikan mengenai pemasyhuran itu dan tatacara yang perlu dipatuhi untuk menyingkirkan seorang pemerintah.

Orang ramai mesti diberitahu bahawa pihak yang berusaha menyingkirkan Tuanku Muhriz bukan Umno. Perkara ini mesti dijelaskan dengan baik.

Perbezaan itu menjelaskan siapa yang memulakan cubaan berkenaan. Namun, ia tidak menjawab mengapa seorang menteri besar daripada Umno dan majlis mesyuarat kerajaan negeri yang dianggotai tujuh ahli Umno kemudian menyokongnya. Jabatan Peguam Negara (AGC) menyatakan bahawa pemasyhuran pada 19 April 2026 itu tidak sah dan sokongan kerajaan negeri tidak mempunyai kesan undang-undang.

Oleh itu, BN berdepan dua tugas berasingan sebelum berkempen di Melaka: menjelaskan proses perlembagaan dan menjawab tindakan wakil rakyatnya. Keputusan pilihan raya tidak boleh dengan sendirinya menentukan siapa yang secara sah menduduki takhta Negeri Sembilan.

Mengapa pemasyhuran bukan penyingkiran yang telah dimuktamadkan

Pertikaian utama berkisar pada Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959, khususnya Perkara 10, yang menetapkan alasan dan tatacara bagi tindakan menyingkirkan Yang di-Pertuan Besar. Empat ketua wilayah, yang secara kolektif dikenali sebagai Undang Yang Empat, mempunyai peranan yang diiktiraf dalam memilih pemerintah dan, tertakluk pada syarat perlembagaan, mengambil tindakan terhadapnya.

Dalam kenyataannya pada 17 September, AGC tidak menafikan kuasa itu. AGC berkata kuasa tersebut perlu dilaksanakan mengikut perlembagaan, dan tiada bukti bahawa tatacara yang ditetapkan telah dipatuhi atau bahawa faktor yang menyebabkan seseorang hilang kelayakan di bawah Perkara 10(1) terpakai terhadap Tuanku Muhriz.

Ketika mengemukakan penilaiannya tentang pematuhan, AGC menyatakan:

Setakat ini, tiada fakta yang menunjukkan bahawa tatacara yang ditetapkan telah dipatuhi.

AGC turut menyatakan bahawa menteri besar dan majlis mesyuarat kerajaan negeri tidak mempunyai kuasa unilateral untuk menamatkan kedudukan pemerintah atau mengisytiharkan jawatan itu kosong. Pengumuman mereka tidak boleh memberikan kuasa undang-undang kepada pemasyhuran yang tidak sah, manakala cubaan mewartakan atau melaksanakannya akan bercanggah dengan perlembagaan.

Inilah perbezaan dari segi tatacara yang mendasari gesaan Johari. Mengeluarkan pengisytiharan, menyokongnya secara politik dan menyiarkannya dalam warta kerajaan ialah tindakan yang berasingan. Menurut AGC, tiada satu pun daripadanya boleh menggantikan pematuhan terhadap syarat perlembagaan yang mengawal penyingkiran.

Status ketua wilayah dipertikaikan

Persoalan kedua ialah sama ada semua pihak yang menandatangani pemasyhuran itu berhak bertindak sebagai undang pada masa berkenaan. Dewan Keadilan dan Undang (DKU), majlis adat tertinggi negeri itu, menyatakan pada 1 Ogos bahawa tiga daripada empat orang itu tidak memegang jawatan yang didakwa mereka secara sah ketika pengisytiharan April dibuat.

DKU berkata Mubarak Dohak, Abdul Rahim Yasin dan Maarof Mat Rashad sama ada telah berhenti memegang jawatan atau tidak pernah memegang jawatan masing-masing di Sungai Ujong, Rembau dan Jelebu secara sah. Penandatangan keempat, Muhammed Abdullah, dikenal pasti sebagai undang Johol.

AGC juga berkata keanggotaan Undang Yang Empat tidak lengkap pada masa berkenaan kerana jawatan beberapa penandatangan dipertikaikan. Kenyataan AGC memetik Perkara 16, yang meletakkan hal ehwal adat Melayu, termasuk pelantikan dan penyingkiran undang, di bawah bidang kuasa majlis adat. Di bawah Perkara 16(3), kata AGC, nasihat majlis itu mengenai perkara berkenaan adalah muktamad dan tidak boleh dicabar di mahkamah.

Ketua-ketua itu mempertikaikan keputusan yang menjejaskan kedudukan mereka. Oleh itu, kelayakan mereka merupakan sebahagian daripada konflik perlembagaan, bukan sekadar perselisihan kecil mengenai gelaran. Kuasa yang mereka dakwa untuk dilaksanakan bergantung pada sama ada mereka memegang jawatan secara sah.

Dakwaan ketua-ketua itu terhadap Tuanku Muhriz

Empat ketua wilayah yang dipertikaikan bersama Tunku Besar Tampin Tunku Syed Razman Syed Idrus Al-Qadri mengeluarkan kenyataan sepanjang 12 muka surat yang menghuraikan alasan yang didakwa menjadi asas penyingkiran pada 19 April. Perkara ini kekal sebagai dakwaan dan hujah undang-undang yang dipertikaikan, bukannya dapatan yang telah dibuktikan terhadap Tuanku Muhriz.

Mereka menuduh pemerintah mencampuri urusan Rembau selepas pelantikan Abdul Rahim Yasin sebagai ketua pada 4 Julai 2025. Mereka berhujah bahawa membenarkan aduan daripada puak pesaing dipertimbangkan telah melanggar Perkara 3 dan 4 perjanjian 1898, yang menurut mereka kekal diiktiraf di bawah undang-undang tubuh negeri.

Kenyataan mereka turut mendakwa Tuanku Muhriz gagal berunding dengan mereka sebelum menghadiri Mesyuarat Majlis Raja-Raja dan melengahkan pelantikan mufti negeri. Mereka berpendirian bahawa sesi tertutup pada 5 Mac 2026 memenuhi syarat siasatan di bawah Perkara 10 kerana pemerintah telah disoal secara langsung dan diberi peluang untuk menjawab.

Ketua-ketua itu berhujah bahawa perlembagaan tidak mewajibkan tribunal luar atau pendengaran terbuka. Mereka juga mencabar laporan mengenai persidangan DKU pada 17 April yang mendahului penyingkiran Mubarak, dengan mendakwa tiada keputusan menyokong pemecatannya dibuat.

Pada 25 September, kumpulan itu menggesa Perdana Menteri Anwar Ibrahim dan AGC supaya tidak campur tangan dalam pertikaian tersebut. Dengan memetik Perkara 7, 10 dan 11, mereka menyifatkan kuasa mereka sebagai hak istimewa adat yang diamalkan selama lebih 500 tahun. Mereka berpendirian bahawa Ismail dan majlis mesyuarat kerajaan negeri hanya melaksanakan keputusan mereka, bukannya menyingkirkan pemerintah sendiri. Pendirian AGC kekal bahawa kuasa adat mesti dilaksanakan mengikut tatacara perlembagaan.

Bagaimana krisis beralih dari istana ke kerajaan

Pertikaian itu berkembang melalui prosiding adat, penarikan sokongan politik, pilihan raya dan beberapa tindakan mahkamah. Rentetan peristiwa utama menunjukkan mengapa undian pada Ogos tidak menamatkannya:

• 17 April: Persidangan DKU mengesahkan penyingkiran Mubarak sebagai undang Sungai Ujong.
• 19 April: Empat pihak yang mengaku sebagai undang mengisytiharkan Tuanku Muhriz telah disingkirkan dan menamakan Tunku Nadzaruddin Tuanku Ja'afar sebagai penggantinya.
• 27 April: Umno menarik balik sokongan terhadap menteri besar ketika itu, Aminuddin Harun. Percubaan menukar kerajaan tidak serta-merta memperoleh majoriti, dan kerjasama kemudian dipulihkan.
• 5 Jun: Dewan Undangan Negeri dibubarkan. Pemasyhuran pemerintah saingan berlangsung di Melaka, sementara Mahkamah Tinggi Seremban mengeluarkan injunksi sementara untuk mengekalkan keadaan sedia ada.
• 1 dan 2 Ogos: BN dan sekutunya dalam PN memenangi pilihan raya negeri, dan Ismail mengangkat sumpah sebagai menteri besar di hadapan Tuanku Muhriz.
• 17 September: Ismail menyokong pendirian majlis mesyuarat kerajaan negeri dan mengarahkan supaya pewartaan diteruskan. AGC menolak kesahan undang-undang pemasyhuran itu.
• 20 dan 24 September: Tuanku Muhriz membatalkan pelantikan 10 ahli majlis mesyuarat kerajaan negeri, dan pembatalan itu kemudian diwartakan.
• 7 Oktober: Ketua-ketua itu menarik balik semakan kehakiman mereka di Kuala Lumpur dan dilarang memfailkan semula kes yang sama.

Laporan berbeza mengenai beberapa tarikh perantaraan. Penolakan awal Aminuddin dicatat pada 20 atau 21 April, kerjasama semula BN dan Pakatan Harapan pada 5 atau 7 Mei, dan kebenaran untuk memulakan prosiding menghina mahkamah pada 8 atau 9 Julai. Mesyuarat majlis mesyuarat kerajaan negeri bertarikh 15 September, manakala laporan meletakkan kenyataan awamnya pada 15 atau 16 September. Sokongan Ismail dan maklum balas AGC secara konsisten bertarikh 17 September.

Pendirian Ismail yang berubah-ubah dan majlis yang dibubarkan

Tindakan Ismail menjadi tumpuan utama pertikaian politik. Beliau dilaporkan menandatangani pemasyhuran pada 3 Ogos, sehari selepas memegang jawatan. Apabila dokumen yang ditandatangani itu didedahkan kepada umum pada September, beliau berkata tindakannya dibuat tanpa kerelaan dan di bawah paksaan, berpendirian bahawa pemasyhuran itu tidak sah serta membuat laporan polis.

Kemudian, beliau menyokong pendirian majlis mesyuarat kerajaan negeri bahawa penyingkiran Tuanku Muhriz pada April adalah sah dan Tunku Nadzaruddin ialah pemerintah baharu. Pada 18 September, setiausaha kerajaan negeri enggan mewartakan pemasyhuran itu dengan memetik pendirian AGC.

Tuanku Muhriz membatalkan pelantikan kesemua 10 ahli majlis mesyuarat kerajaan negeri pada 20 September, sementara Ismail kekal memegang jawatan. Istana berkata para ahli majlis itu telah melanggar sumpah jawatan dan taat setia yang dilafazkan di hadapan pemerintah pada 7 Ogos. Tujuh daripada ahli majlis yang dipecat itu daripada Umno, manakala masing-masing seorang daripada MCA, PAS dan Wawasan.

Ismail mempertikaikan pemecatan itu dengan berhujah bahawa pemerintah tidak boleh menamatkan pelantikan mereka tanpa nasihat atau permintaannya. Peguam Negara Dusuki Mokhtar menjawab pada 26 September bahawa perlembagaan memperuntukkan ahli majlis mesyuarat kerajaan negeri selain menteri besar memegang jawatan atas perkenan pemerintah.

Konflik itu turut melibatkan perkhidmatan awam. Ismail mengumumkan bahawa majlis mesyuarat kerajaan negeri telah memutuskan untuk menggantung setiausaha kerajaan negeri dan penasihat undang-undang negeri, tetapi AGC berkata majlis itu tidak mempunyai kuasa berbuat demikian. Kesemua 10 bekas ahli majlis itu memfailkan cabaran di mahkamah bagi mendapatkan pengisytiharan bahawa pembatalan pelantikan mereka tidak sah.

Perkara yang diselesaikan dan belum diselesaikan oleh penarikan balik kes pada Oktober

Pada 7 Oktober, empat ketua itu menarik balik semakan kehakiman yang difailkan di Kuala Lumpur pada 17 Julai. Mereka memohon perintah yang mewajibkan menteri besar menandatangani pengisytiharan mereka pada 19 April dalam tempoh tujuh hari, serta pengisytiharan bahawa dokumen itu sah di bawah undang-undang tubuh negeri.

Hakim Mahkamah Tinggi Norliza Othman membenarkan penarikan balik tanpa kebenaran untuk memfailkan semula kes yang sama dan memerintahkan kos RM40,000, dibahagikan kepada RM10,000 bagi setiap seorang daripada empat pencelah yang dicadangkan. Pihak-pihak itu termasuk DKU, setiausahanya serta undang Sungai Ujong dan Rembau yang diiktiraf.

Steven Thiru, peguam yang mewakili DKU dan setiausahanya, berkata pemohon tidak mendedahkan prosiding sedia ada di Seremban, injunksi 5 Jun atau perintah Julai yang membenarkan prosiding menghina mahkamah dimulakan. Beliau menyifatkan pemfailan di mahkamah kedua sebagai pemilihan forum, iaitu usaha mendapatkan keputusan yang lebih memihak di mahkamah lain. Itu ialah penilaian beliau, bukannya keputusan muktamad yang dilaporkan mengenai keseluruhan pertikaian diraja.

Penarikan balik itu menutup laluan khusus untuk mendapatkan tandatangan menteri besar dan pengiktirafan kehakiman terhadap pengisytiharan tersebut. Ia tidak membuktikan bahawa semua saman berkaitan telah berakhir atau bahawa semua persoalan perlembagaan yang dipertikaikan sudah diputuskan.

Secara berasingan, polis telah membuka siasatan terhadap tindakan bekas ahli majlis. DKU turut menuduh Tunku Nadzaruddin dan ketua-ketua yang dipertikaikan melakukan pengkhianatan serta menggesa siasatan dan pendakwaan. Tuntutan itu ialah dakwaan, bukannya sabitan atau pengesahan bahawa pertuduhan telah dikemukakan.

Majoriti pilihan raya tanpa majlis mesyuarat kerajaan negeri yang berfungsi

Pilihan raya Ogos memberikan BN 18 kerusi, Pakatan Harapan 11 dan Perikatan Nasional tujuh dalam dewan yang mempunyai 36 kerusi. BN dan PN bersama-sama memegang 25 kerusi, satu lebih daripada 24 kerusi yang diperlukan untuk majoriti dua pertiga. BN sahaja memegang tepat separuh daripada kerusi dewan, kurang daripada 19 kerusi yang diperlukan untuk majoriti mudah.

Sebelum pembubaran, Pakatan Harapan memegang 17 kerusi, BN 14 dan PN lima. Oleh itu, BN memperoleh empat kerusi, sementara pakatannya dengan PN mengubah imbangan pemerintahan. Kedudukan pilihan raya yang lebih kukuh itu tidak memberikan kuasa untuk menentukan status pemerintah.

Peguam GK Ganesan berhujah bahawa pilihan raya tidak boleh menentukan hak terhadap takhta. Pakar perlembagaan Ikmal Hisham Md Tah membangkitkan persoalan berkaitan tentang pihak yang akan melantik ketua menteri seterusnya. Dalam praktiknya, Ismail mengangkat sumpah di hadapan Tuanku Muhriz, yang terus diiktiraf oleh kerajaan persekutuan.

Ketiadaan majlis mesyuarat kerajaan negeri sejak itu menjadi kebimbangan pentadbiran. Pada 11 Oktober, Setiausaha Agung DAP Anthony Loke menggesa supaya pengganti dilantik tanpa berlengah, sambil berkata keputusan penting dan urusan pentadbiran memerlukan kelulusan dalam mesyuarat majlis tersebut.

Umno Negeri Sembilan dilaporkan sedang mempertimbangkan usul tidak percaya terhadap Ismail, yang mungkin dikemukakan oleh ketua parti negeri dan Ahli Dewan Undangan Negeri Pertang Jalaluddin Alias, tertakluk pada kelulusan kepimpinan pusat. Speaker Awaludin Said berkata tiada notis rasmi diterima dan beliau tidak akan membenarkan usul tergempar untuk menyingkirkan menteri besar.

Dewan dijadual bersidang pada 26 November, ditangguhkan daripada 16 Oktober bagi menyelaraskan persidangan dengan pembentangan belanjawan negeri 2027 pada hari berikutnya. Setakat perkembangan yang dilaporkan, pertukaran kepimpinan mahupun pelantikan majlis baharu belum disahkan.

Perkara yang perlu dijelaskan BN sebelum pengundi Melaka membuat pilihan

Gesaan Johari dibuat selepas berbulan-bulan wujud mesej politik yang saling bercanggah. Sebelum pilihan raya Negeri Sembilan, Loke berhujah bahawa pertikaian diraja perlu diselesaikan dalam institusi itu mengikut adat dan undang-undangnya. Pengarah pilihan raya Pakatan Harapan Amirudin Shari turut menggesa supaya proses pilihan raya dipisahkan daripada pertikaian monarki.

Penganalisis Universiti Malaya Awang Azman Awang Pawi memberi amaran bahawa parti-parti boleh menggunakan konflik diraja untuk mengukuhkan sokongan atau meraih kerusi. Pemecatan dan perubahan pendirian selepas itu menyebabkan konflik tersebut terus bergema dalam politik, melangkaui Negeri Sembilan.

Pada 27 September, Pengerusi BN Ahmad Zahid Hamidi mengarahkan Ismail menghadap Tuanku Muhriz dan empat undang bagi menyelesaikan krisis secara baik. Arahan itu menunjukkan kepimpinan gabungan berusaha mencari penyelesaian melalui rundingan, namun tiada penyelesaian muktamad dilaporkan setakat ini.

Bagi Melaka, Johari berkata Zahid akan memuktamadkan calon BN dengan bantuan Ketua Menteri Ab Rauf Yusoh. Oleh itu, pemilihan calon dan penjelasan perlembagaan akan diteruskan di bawah kepimpinan gabungan yang sama.

Isu yang belum selesai adalah khusus: keputusan cabaran oleh bekas ahli majlis, status baki prosiding di Seremban, siasatan polis, pelantikan majlis mesyuarat kerajaan negeri yang baharu dan sama ada usul rasmi terhadap Ismail akan dikemukakan. Perbezaan yang dibuat Johari antara ketua-ketua itu dengan Umno merupakan sebahagian daripada penjelasan berkenaan, tetapi pengundi juga memerlukan jawapan tentang sebab pegawai BN menyokong pemasyhuran yang ditolak AGC.

Perkara Utama

• Johari mahu BN menjelaskan pertikaian Negeri Sembilan sebelum penamaan calon di Melaka. Proses pilihan raya bermula pada 31 Oktober dan pengundian berlangsung pada 14 November.
• AGC berkata pemasyhuran 19 April tidak memenuhi syarat Perkara 10 dan menteri besar serta majlis mesyuarat kerajaan negeri tidak berkuasa untuk memberikan kesan undang-undang kepadanya.
• Ketua-ketua itu mempertikaikan penilaian tersebut dan mendakwa kuasa adat serta perlembagaan mereka telah dilaksanakan dengan sewajarnya.
• Tuanku Muhriz membatalkan pelantikan 10 ahli majlis mesyuarat kerajaan negeri. Ismail kekal sebagai menteri besar, manakala bekas ahli majlis mencabar pemecatan mereka.
• Ketua-ketua itu menarik balik semakan kehakiman mereka di Kuala Lumpur pada 7 Oktober, dengan kos RM40,000 dan tanpa kebenaran untuk memfailkan semula kes yang sama.
• Usul yang mungkin dikemukakan terhadap Ismail belum disahkan. Dewan dijadual bersidang pada 26 November, sebelum pembentangan belanjawan 2027.