Kapal Selam AS Tenggelamkan Kapal Perang Iran di Luar Pantai Sri Lanka, 87 Terbunuh dan Berkecai Pendirian Berkecuali Colombo

Serangan torpedo membawa perang ke depan pintu Sri Lanka

Sebuah kapal selam AS menenggelamkan kapal perang Iran IRIS Dena di luar pantai selatan Sri Lanka pada 4 Mac 2026, menyebabkan pasukan penyelamat Sri Lanka menemukan 87 mayat dan membawa 32 mangsa yang terselamat ke darat. Serangan berhampiran Galle itu meluaskan pertempuran antara Amerika Syarikat dan Iran ke Lautan Hindi, jauh dari pesisir Iran, serta meletakkan Sri Lanka di tengah-tengah operasi menyelamat dan diplomatik yang sukar.

Dena sedang dalam perjalanan pulang selepas menyertai acara tentera laut anjuran India apabila diserang. Dalam tempoh beberapa hari, Sri Lanka turut mengambil alih sebuah lagi kapal tentera laut Iran, IRIS Bushehr, selepas kaptennya meminta bantuan susulan kerosakan enjin. Kedua-dua insiden itu mewujudkan tanggungjawab berasingan: menyelamatkan mangsa dari laut, merawat mereka yang cedera dan menentukan cara sebuah negara berkecuali patut mengendalikan kapal tentera asing serta anak kapalnya.

Setiausaha Pertahanan AS Pete Hegseth mengesahkan secara terbuka serangan kapal selam itu dalam taklimat di Pentagon dan menyifatkan Dena sebagai "kapal utama" Iran. Beliau menggambarkan penenggelaman itu sebagai sebahagian daripada kempen Amerika terhadap tentera laut Iran.

Sebuah kapal selam Amerika menenggelamkan kapal perang Iran yang menyangka ia selamat di perairan antarabangsa. Sebaliknya, kapal itu ditenggelamkan oleh torpedo.

Rakaman yang dikeluarkan Jabatan Pertahanan AS menunjukkan letupan di bawah air berhampiran kapal Iran itu, diikuti semburan air yang besar. Kapal itu kelihatan terbelah. Rakaman tersebut mendokumentasikan serangan berkenaan, tetapi tidak merungkai percanggahan tentang jumlah orang di atas kapal atau lokasi tepat serangan.

Penemuan pasukan penyelamat di luar Galle

Menteri Luar Sri Lanka Vijitha Herath memberitahu Parlimen pada 4 Mac bahawa sebuah kapal tentera laut Iran berada dalam keadaan cemas kira-kira 40 batu nautika dari Pelabuhan Galle. Tentera laut dan tentera udara Sri Lanka menghantar kapal serta pesawat selepas menerima isyarat kecemasan.

Jurucakap tentera laut, Komander Buddhika Sampath, berkata kapal perang itu sudah hilang ketika pasukan penyelamat tiba di lokasi. Beliau berkata mereka menemukan "hanya beberapa tompokan minyak dan rakit penyelamat", bukannya kapal yang masih utuh.

Kami menemukan orang terapung di laut.

Seramai 32 mangsa yang terselamat dimasukkan ke hospital di Galle. Dr. Anil Jasinghe, pegawai kanan kementerian kesihatan, berkata seorang berada dalam keadaan kritikal, tujuh menerima rawatan kecemasan dan selebihnya mengalami kecederaan ringan. Mayat yang ditemukan dibawa ke darat dan ditempatkan di bilik mayat sementara di hospital itu.

Angka mangsa dalam laporan awal adalah konsisten: 87 mayat ditemukan dan 32 orang diselamatkan, menjadikan jumlah keseluruhan 119 orang. Namun, jumlah orang yang berada di atas kapal dipertikaikan. Pihak berkuasa Sri Lanka pada awalnya menyatakan jumlah anak kapal ialah 180 orang, manakala Menteri Luar Iran Abbas Araghchi kemudian berkata Dena membawa "hampir 130" anak kapal.

Berdasarkan angka Sri Lanka, 61 orang belum dapat dikesan dalam jumlah awal mangsa yang ditemukan. Satu laporan membundarkan angka itu kepada kira-kira 60 orang. Anggaran Araghchi yang lebih rendah bermakna jurangnya jauh lebih kecil. Kedua-dua angka itu tidak wajar dianggap sebagai jumlah rasmi orang hilang tanpa senarai penumpang yang disahkan dan penilaian terkini operasi pencarian.

Maklumat lokasi tidak sepadan

Jarak dari Sri Lanka juga masih belum dipastikan. Kenyataan pertama Herath di Parlimen menyebut kapal yang dalam kecemasan itu berada kira-kira 40 batu nautika dari Pelabuhan Galle. Laporan mengenai pengumuman awal tentera laut memberikan jarak anggaran yang sama.

Presiden Anura Kumara Dissanayake kemudian berkata Dena diserang kira-kira 19 batu nautika dari Pelabuhan Galle dan isyarat kecemasan diterima dari kawasan itu. Laporan berdasarkan lokasi tersebut meletakkan insiden berkenaan di zon bersebelahan berhampiran laut wilayah Sri Lanka, manakala laporan lain menyifatkannya secara lebih umum sebagai berlaku di perairan antarabangsa.

Huraian ini tidak semestinya bercanggah dari segi undang-undang. Laut wilayah lazimnya menjangkau sehingga 12 batu nautika dari garis pangkal undang-undang sesebuah negara pesisir. Zon bersebelahan boleh menjangkau sehingga 24 batu nautika dan membenarkan kawalan terhad tertentu, tetapi tidak sama dengan perairan wilayah.

Jarak yang diukur dari Pelabuhan Galle tidak semestinya sama dengan jarak dari garis pangkal undang-undang. Tanpa koordinat yang disahkan, laporan jarak 19 batu nautika dan 40 batu nautika tidak dapat diselaraskan dengan yakin. Kedua-duanya menunjukkan Sri Lanka cukup dekat untuk menjadi pihak berkuasa penyelamat yang bertindak segera.

Kapal perang pulang dari acara di India

Dena ialah antara kapal perang Iran yang lebih baharu dan dilengkapi untuk beroperasi jauh dari tanah air. Persenjataannya termasuk meriam berat, peluru berpandu permukaan ke udara, peluru berpandu antikapal dan torpedo. Kapal itu turut membawa sebuah helikopter.

Sebelum ditenggelamkan, kapal itu menyertai acara tentera laut anjuran India dan sedang dalam perjalanan pulang ke Iran. Kementerian Pertahanan India berkata sekurang-kurangnya 74 negara menyertai acara tersebut. Tentera Laut AS turut mengambil bahagian dengan menjalankan latihan pesawat peninjau dan rondaan maritim.

India menerima isyarat kecemasan daripada Dena, tetapi menurut laporan kementerian itu, operasi menyelamat Sri Lanka sudah bermula ketika India melancarkan operasi mencari dan menyelamatnya sendiri.

Dena dikenakan sekatan oleh Perbendaharaan AS pada Februari 2023. Penetapan itu berasingan daripada persoalan sama ada serangan terhadapnya sah semasa konflik bersenjata. Sekatan mengehadkan urusan dengan entiti atau aset yang ditetapkan; sekatan itu sendiri tidak membenarkan serangan ketenteraan.

Araghchi menyifatkan penenggelaman itu sebagai "kekejaman di laut" dan berkata Amerika Syarikat akan "amat menyesali" serangan tersebut. Reaksinya berbeza dengan gambaran Hegseth yang menyifatkan penenggelaman itu sebagai kejayaan ketenteraan, sekali gus menunjukkan pertikaian tajam berhubung serangan terhadap kapal yang pulang daripada perhimpunan tentera laut antarabangsa.

Kerosakan enjin Bushehr cetus krisis kedua

Selepas Dena tenggelam, kapal logistik Iran IRIS Bushehr meminta bantuan ketika berlabuh di luar perairan Sri Lanka. Dissanayake berkata salah satu enjinnya mengalami kerosakan dan pihak berkuasa Sri Lanka berbincang dengan pegawai Iran serta kapten kapal itu sebelum memutuskan untuk mengambil alih kapal berkenaan.

Komander Sampath pada mulanya berkata 204 kelasi Iran dipindahkan ke Pangkalan Tentera Laut Welisara berhampiran Colombo. Mereka menjalani prosedur sempadan dan pemeriksaan kesihatan, tanpa sebarang masalah kesihatan dikenal pasti. Kira-kira 15 orang kekal di atas kapal untuk membantu anggota Sri Lanka memahami arahan operasi, manual dan log.

Rancangannya adalah untuk memindahkan Bushehr ke Trincomalee di pantai timur Sri Lanka dan menahannya dalam jagaan Sri Lanka sehingga dimaklumkan kelak. Laporan kemudian menyebut kapal itu berlabuh di sana sejak 9 Mac.

Dissanayake menjelaskan bahawa kebenaran untuk memasuki pelabuhan memerlukan pertimbangan terhadap kewajipan antarabangsa Sri Lanka, bukannya pilihan mudah antara menyokong Iran atau Amerika Syarikat.

Kita perlu memahami bahawa ini bukan keadaan biasa. Ini permintaan daripada sebuah kapal milik salah satu pihak untuk memasuki pelabuhan kita. Kita perlu mempertimbangkannya berdasarkan perjanjian dan konvensyen antarabangsa.

Perkembangan berlaku dalam tempoh beberapa bulan:

• 4 Mac 2026: Kapal selam AS menenggelamkan Dena di luar Galle. Sri Lanka melancarkan operasi menyelamat.
• 5 Mac: Dissanayake menjelaskan keputusan membantu Bushehr selepas kerosakan enjinnya.
• 6 Mac: Sri Lanka melaporkan membawa 204 kelasi Bushehr ke darat.
• 9 Mac: Laporan kemudian mengenal pasti tarikh ini sebagai permulaan tempoh Bushehr berada di Trincomalee.
• 11 September: Parlimen membincangkan baki anak kapal Iran dan permohonan untuk menggantikan mereka.
• 15 September: Pemerhatian perkapalan mengenal pasti 21 kapal yang dikaitkan dengan Iran berhampiran Sri Lanka.

Mengapa operasi menyelamat berbeza daripada tahanan ketenteraan

Herath berkata Sri Lanka bertindak di bawah Konvensyen Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai Undang-Undang Laut, yang dikenali sebagai UNCLOS. Kusal Kavinda Amarasinghe, seorang peguam dan pensyarah di Fakulti Undang-Undang Universiti Colombo, menyatakan Artikel 98(2) dan Konvensyen Antarabangsa mengenai Mencari dan Menyelamat Maritim 1979 sebagai peruntukan yang berkaitan dengan tanggungjawab penyelamatan Sri Lanka.

Artikel 98(2) berkaitan kewajipan negara pesisir untuk menggalakkan perkhidmatan mencari dan menyelamat yang mencukupi dan berkesan. Perbezaan utamanya ialah antara memberi bantuan kecemasan di laut dengan menentukan status anggota tentera selepas mereka tiba di darat. Menyelamatkan kelasi daripada kapal yang karam tidak dengan sendirinya bermakna menyertai perang negara mereka.

H.M.G.S. Palihakkara, bekas setiausaha luar Sri Lanka dan bekas wakil tetap ke Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu, berkata Sri Lanka bertindak secara bertanggungjawab dan saksama dengan menyahut panggilan kecemasan serta menyediakan rawatan perubatan.

Anda tidak boleh mengabaikan panggilan kecemasan itu. Malah pihak yang menyerang pun tidak boleh membiarkan kelasi yang kapalnya karam mati. Itulah undang-undangnya.

Amarasinghe berkata layanan seterusnya terhadap anggota tentera Iran turut tertakluk kepada undang-undang kemanusiaan antarabangsa. Beliau merujuk Artikel 5 Konvensyen Geneva Kedua dan Artikel 4(B)(2) Konvensyen Geneva Ketiga ketika menjelaskan perlindungan serta kewajipan penahanan yang melibatkan negara berkecuali.

Penahanan bermaksud menahan anggota tentera bagi menghalang mereka kembali ke medan pertempuran. Ia berbeza daripada hukuman jenayah. Amarasinghe berkata kelasi itu boleh menerima perlindungan yang diberikan kepada tawanan perang walaupun mereka secara teknikal tidak diklasifikasikan sebagai tawanan perang.

Beliau turut merujuk Artikel 118 Konvensyen Geneva Ketiga dalam hujah bahawa pembebasan patut berlaku selepas permusuhan aktif berakhir. Itu ialah tafsiran undang-undang, bukannya keputusan Sri Lanka yang diterbitkan mengenai status setiap kelasi. Laporan kemudian mengenai penghantaran pulang menjadikan alasan undang-undang khusus kerajaan itu amat relevan.

Status berkecuali tidak menjawab setiap persoalan undang-undang

Dissanayake berkata keputusan Sri Lanka berpandukan prinsip berkecuali dan kemanusiaan. Beliau menolak tanggapan bahawa pemberian bantuan bermakna tunduk kepada mana-mana pihak.

Kami berpegang pada pendirian yang sangat jelas. Kami tidak akan memihak kepada mana-mana negara dan tidak akan tunduk kepada mana-mana negara.

Marc-André Franche, penyelaras residen PBB di Sri Lanka, mengalu-alukan tindakan itu kerana mencerminkan komitmen negara berkenaan terhadap sikap berkecuali, keamanan dan kerjasama pelbagai hala.

Penilaian undang-undang berbeza tentang perkara yang berlaku selepas Bushehr memasuki pelabuhan. Katsuya Yamamoto, pengarah Program Strategi dan Pencegahan di Yayasan Keamanan Sasakawa di Tokyo, berkata Sri Lanka yang berkecuali boleh membenarkan kapal itu masuk. Beliau berhujah bahawa kapal berkenaan kekal di bawah bidang kuasa Iran selepas berlabuh dan pihak berkuasa Sri Lanka tiada alasan untuk memeriksanya melainkan Colombo memihak kepada Washington.

Penilaian itu wujud bersama keterangan Sri Lanka bahawa kapal tersebut diambil ke dalam jagaannya. Kebenaran memasuki pelabuhan, bidang kuasa ke atas kapal perang asing, kawalan fizikal kapal dan status anak kapalnya ialah isu yang berkaitan tetapi berasingan. Tiada perjanjian terperinci yang menyelesaikan persoalan tersebut dikenal pasti.

Amarasinghe berkata Sri Lanka boleh memaklumkan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu jika negara lain mengancam kedaulatannya berhubung tahanan itu dan berpotensi memulakan prosiding di Mahkamah Keadilan Antarabangsa. Namun, prosiding sedemikian tetap memerlukan asas yang sah bagi bidang kuasa mahkamah. Beliau berkata tidak melihat keadaan berbentuk ancaman seperti itu ketika penilaiannya dibuat.

Kempen tentera laut lebih luas dan kaitan Australia

Presiden AS Donald Trump menyatakan pemusnahan tentera laut Iran sebagai matlamat perang. Laksamana Brad Cooper, komander Pemerintahan Pusat AS, berkata sekurang-kurangnya 17 kapal tentera laut Iran telah ditenggelamkan. Jeneral Dan Caine memberikan angka berasingan, iaitu 20 kapal dimusnahkan sejak serangan awal AS dan Israel.

Angka tersebut merujuk kepada kategori berbeza, iaitu kapal yang ditenggelamkan dan kapal yang dimusnahkan, serta mungkin berdasarkan masa pelaporan yang berlainan. Angka itu tidak patut dijumlahkan. Penilaian Institut Tentera Laut Australia menyatakan tentera laut Iran mempunyai lebih 18,500 anggota dan lebih 100 kapal serta kapal selam, tetapi angka armada itu sahaja tidak menunjukkan sejauh mana keupayaan operasinya yang masih ada.

Donald Rothwell, profesor undang-undang antarabangsa di Universiti Kebangsaan Australia, menilai Dena sebagai sasaran yang boleh diserang Amerika Syarikat berdasarkan peraturan pertempuran yang terpakai. Beliau turut berkata serangan itu meluaskan operasi tempur jauh ke Lautan Hindi. Penilaian beliau bukan keputusan kehakiman tentang kesahan serangan itu.

Dakwaan Hegseth bahawa tiada kapal selam menenggelamkan kapal perang sejak Perang Dunia Kedua bercanggah dengan contoh terdahulu. HMS Conqueror Britain menenggelamkan kapal perang Argentina semasa Perang Falklands pada 1982, manakala kapal selam Pakistan menorpedokan sebuah frigat India pada 1971.

Australia mengesahkan tiga rakyatnya berada di atas kapal selam Amerika itu di bawah aturan latihan AUKUS yang melibatkan Australia, United Kingdom dan Amerika Syarikat. Kehadiran mereka tidak membuktikan bahawa mereka memilih sasaran atau melepaskan senjata. Neil James, pengarah eksekutif Persatuan Pertahanan Australia, berkata beliau tidak percaya rakyat Australia menjalankan tugas menembak torpedo.

Laporan kemudian menunjukkan masalah maritim masih belum selesai

Menjelang September, kecemasan menyelamat segera itu berkembang menjadi isu diplomatik yang berlarutan. Laporan kemudian menyebut 208 kelasi Bushehr telah dihantar pulang ke Iran melalui udara selepas berada di Welisara, manakala 13 orang kekal di atas kapal untuk melindunginya.

Angka itu berbeza daripada laporan awal yang menyatakan 204 kelasi dibawa ke darat dan kira-kira 15 orang ditinggalkan di atas kapal. Laporan berkenaan tidak menjelaskan sama ada perbezaan itu disebabkan jumlah yang disemak semula atau pergerakan anggota selepas itu. Laporan tersebut juga tidak menyatakan syarat undang-undang bagi penghantaran pulang.

Pada 11 September, Ahli Parlimen Rauff Hakeem berkata kebenaran telah dimohon untuk menggantikan kesemua 13 kelasi yang masih berada di atas kapal, tetapi Kementerian Pertahanan hanya meluluskan penggantian tiga orang. Beliau membandingkannya dengan laporan bahawa India membenarkan kira-kira 30 kelasi Iran bertukar giliran. Timbalan Menteri Luar Arun Hemachandra berkata Sri Lanka telah memastikan keselamatan dan kebajikan kelasi itu serta sedang berkoordinasi dengan agensi berkaitan untuk menyelesaikan perkara tertunggak. Tiada tarikh akhir diberikan.

Pemerhatian perkapalan berasingan kira-kira pada 03:30 GMT, 15 September, mengenal pasti 21 kapal yang dikaitkan dengan Iran berhampiran pesisir dari Matara, melalui Galle dan Colombo, hingga Negombo. Kapal-kapal itu dilaporkan berada di kawasan berkenaan sejak Julai dan tertakluk kepada sekatan AS. Kapal-kapal itu ialah Stream, Halti, Dream II, Sea Cliff, Snow, Helm, Diamond II, Deep Sea, Dino I, Herby, Sevin, Amber, Henna, Huge, Dore, Sonia I, Felicity, Dune, Hero II, Daisy dan Shiba.

Herath berkata pada 8 September bahawa pihak berkuasa mengenal pasti 47 kapal di kawasan itu, termasuk kapal Iran, di luar had maritim Sri Lanka. Angka 21 dan 47 meliputi kumpulan berbeza pada tarikh berbeza, maka kedua-duanya tidak boleh digunakan dengan yakin untuk mengira bahagian kapal Iran daripada jumlah yang sama.

Herath berkata tiada kapal meminta kemudahan daripada Sri Lanka dan tiada yang menerimanya. Beliau turut berkata Kedutaan AS bertanya sama ada Sri Lanka mengetahui tentang kapal Iran itu dan sedang memantaunya. Jabatan Negara AS membincangkan kebimbangan mengenai kegiatan Iran, termasuk perdagangan bahan api secara haram, tetapi enggan mengulas perbualan diplomatik tertutup.

Laporan kemudian turut menyatakan bahawa Pemerintahan Pusat AS mengumumkan serangan terhadap lapan kapal tangki bahan api Iran pada 5 dan 8 September, dengan satu kapal ditenggelamkan. Perkembangan ini berlaku di kawasan berhampiran laluan perkapalan antarabangsa yang dilaporkan digunakan oleh lebih 60,000 kapal setiap tahun. Perkembangan tersebut tidak membuktikan bahawa kapal komersial berhampiran Sri Lanka berada di bawah perlindungan Sri Lanka atau mana-mana kapal tertentu menghadapi serangan yang akan berlaku.

Perkara Utama

• Sebuah kapal selam AS menenggelamkan IRIS Dena di luar Galle pada 4 Mac 2026.
• Sri Lanka menemukan 87 mayat dan menyelamatkan 32 orang. Jumlah keseluruhan orang di atas kapal masih dipertikaikan.
• Laporan awal meletakkan kapal itu kira-kira 40 batu nautika dari Pelabuhan Galle; presiden kemudian menyebut kira-kira 19 batu nautika.
• Sri Lanka membantu IRIS Bushehr selepas kerosakan enjin dan membawa anak kapalnya ke darat sebelum kapal itu dipindahkan ke Trincomalee.
• Tanggungjawab menyelamat, penahanan anggota tentera dan bidang kuasa di atas Bushehr melibatkan persoalan undang-undang yang berasingan.
• Laporan kemudian menyebut penghantaran pulang anak kapal dan 13 kelasi yang masih berada di atas kapal, tanpa tarikh akhir yang diumumkan untuk menyelesaikan keadaan mereka.
• Pemerhatian pada September mengenal pasti 21 kapal yang dikaitkan dengan Iran berhampiran Sri Lanka, manakala kerajaan menafikan memberikan kemudahan kepada kapal-kapal itu.