VAT Kazakhstan Meleset Sasaran Sebanyak 685.8 Bilion Tenge Ketika Angka Belanjawan Menguji Dakwaan Reformasi Cukai

VAT tidak mencapai sasaran meskipun kutipan hasil hampir menyeluruh

Kazakhstan mengutip 5.921 trilion tenge cukai nilai tambah (VAT) dari Januari hingga September 2026, kurang 685.8 bilion tenge daripada sasaran walaupun jumlah hasil belanjawan republik hanya tersasar 6 bilion tenge daripada perancangan. Angka itu menunjukkan dua ukuran prestasi fiskal yang berbeza: kutipan hasil secara keseluruhan hampir menepati jangkaan, manakala salah satu cukai terbesar tidak mencapai unjurannya lebih daripada 10%.

Angka pelaksanaan belanjawan republik setakat 1 Oktober menunjukkan defisit berjumlah 2.904 trilion tenge, lebih rendah daripada 3.005 trilion tenge yang dirancang bagi tempoh itu. Hasil mencecah 16.528 trilion tenge dan perbelanjaan berjumlah 18.744 trilion tenge. Namun, defisit tidak termasuk hasil minyak melebihi sasaran, iaitu 7.261 trilion tenge berbanding 7.031 trilion tenge yang dirancang.

Kekurangan kutipan VAT berlaku ketika Timbalan Perdana Menteri merangkap Menteri Ekonomi Negara, Serik Zhumangarin, mempertahankan reformasi cukai yang menaikkan kadar VAT kepada 16%. Beliau berkata reformasi itu menjana tambahan 3 trilion tenge dalam tempoh sembilan bulan dan mengunjurkan pertumbuhan hasil sekurang-kurangnya 3.6 trilion tenge menjelang akhir tahun.

Kenyataan itu tidak semestinya bercanggah dengan kegagalan mencapai sasaran VAT. Hasil boleh meningkat berbanding tahun sebelumnya tetapi masih kurang daripada unjuran belanjawan yang bercita-cita tinggi. Perbezaan ini penting: angka kutipan mengukur prestasi berbanding perancangan, manakala hujah menteri berfokus pada pertumbuhan dan sumbangan reformasi.

Bahagian yang menyumbang kepada kekurangan kutipan VAT

VAT ialah cukai ke atas penggunaan yang dikutip melalui perniagaan yang menjual barangan dan perkhidmatan. Belanjawan Kazakhstan membahagikan kutipan kepada beberapa kategori, termasuk kegiatan domestik, import dan pembayaran berkaitan perniagaan asing. Ketiga-tiga kategori terbesar semuanya tidak mencapai sasaran.

VAT ke atas barangan yang dihasilkan di Kazakhstan, kerja yang dilaksanakan dan perkhidmatan yang disediakan membawa masuk 2.694 trilion tenge, bersamaan 92.35% daripada sasaran. Klasifikasi belanjawan berasingan bagi barangan import menjana 1.740 trilion tenge, bersamaan 86.27% daripada sasarannya.

Barangan yang diimport dari negara anggota Kesatuan Ekonomi Eurasia menjana lagi 1.172 trilion tenge dalam kutipan VAT. Kategori itu mencapai 83.78% daripada sasaran, prestasi paling lemah antara tiga kategori terbesar. Kekurangannya ialah 16.22% daripada jumlah yang dijangka, berbanding 13.73% bagi kategori import berasingan dan 7.65% bagi barangan serta perkhidmatan domestik.

Gabungan kedua-dua kategori import itu membawa masuk 2.912 trilion tenge, sedikit lebih tinggi daripada 2.694 trilion tenge yang dikutip daripada barangan dan perkhidmatan domestik. Oleh itu, prestasi lebih lemah kedua-dua kategori tersebut menjejaskan sebahagian besar hasil VAT, bukannya segmen kecil asas cukai.

Angka itu menunjukkan bahagian yang tidak mencapai jangkaan, tetapi tidak menjelaskan sebabnya. Angka tersebut tidak memisahkan kesan jumlah import, harga, kadar pertukaran, bayaran balik, masa pembayaran atau pematuhan cukai. Kegagalan mencapai sasaran kutipan semata-mata bukan bukti bahawa kegiatan bercukai merosot pada kadar yang sama.

Perniagaan digital asing melebihi jangkaan

Beberapa kategori VAT yang lebih kecil mencatat prestasi lebih baik daripada perancangan. Pembayaran berkaitan bukan pemastautin menjana 239.6 bilion tenge, bersamaan 109.96% daripada sasaran. Syarikat internet asing yang menjual barangan secara elektronik atau menyediakan perkhidmatan elektronik kepada individu membayar 70.1 bilion tenge, mencapai 172.06% daripada sasaran.

Kategori perniagaan digital melebihi sasarannya sebanyak 72.06%, menjadikannya pencapaian yang kukuh dari segi peratusan. Namun, jumlahnya jauh lebih kecil. Keseluruhan 70.1 bilion tenge yang dikutip mewakili kira-kira 1.2% daripada jumlah kutipan VAT dan sekitar satu persepuluh daripada kekurangan 685.8 bilion tenge.

Tambahan 5.4 bilion tenge diperoleh daripada tuntutan semula lebihan VAT yang pernah dibayar balik tetapi tidak disahkan melalui audit cukai, berserta penalti berkaitan. Pembayaran ini melibatkan bayaran balik terdahulu dan semakan susulan, bukannya sekadar cukai yang dikutip daripada jualan semasa.

Perbezaan ini menunjukkan mengapa prestasi kukuh dalam kategori yang lebih kecil tidak dapat mengimbangi kegagalan mencapai sasaran dalam kategori utama domestik dan import. Aliran terbesar tetap menentukan hasil keseluruhan: kutipan VAT mencapai 89.62% daripada sasaran 6.607 trilion tenge.

Bagaimana jumlah hasil cukai tetap mencapai sasaran

Walaupun kutipan VAT kurang daripada sasaran, jumlah kutipan cukai belanjawan republik mencecah 12.972 trilion tenge, sedikit melebihi sasaran 12.966 trilion tenge. Berdasarkan jumlah yang dibundarkan itu dan kekurangan VAT yang dinyatakan, cukai selain VAT secara keseluruhan melebihi sasaran gabungannya kira-kira 692 bilion tenge.

Pengiraan itu menjelaskan bagaimana belanjawan cukai boleh mencapai sasaran keseluruhannya meskipun kutipan VAT jauh tersasar. Namun, ia tidak mengenal pasti cukai lain yang menyumbang kepada lebihan itu. Prestasi terperinci cukai-cukai berkenaan tidak dinyatakan dalam angka yang dilaporkan.

Kategori hasil lain bergerak ke arah yang berbeza. Hasil bukan cukai berjumlah 245 bilion tenge berbanding 276 bilion tenge yang dirancang, mencapai 88.77% daripada sasaran. Pindahan masuk mencecah 3.304 trilion tenge, melebihi jumlah 3.277 trilion tenge yang dirancang sebanyak 27 bilion tenge.

Justeru, jumlah hasil hampir menepati perancangan, iaitu 16.528 trilion tenge berbanding 16.534 trilion tenge. Ini bersamaan kira-kira 99.96% pelaksanaan. Prestasi keseluruhan itu jauh lebih kukuh daripada yang ditunjukkan oleh kutipan VAT semata-mata, walaupun kerajaan masih bergantung pada hasil lain untuk mengimbangi kekurangan kutipan cukai penggunaan itu.

Penjelasan Zhumangarin tentang hasil reformasi

Zhumangarin, yang memegang jawatan timbalan perdana menteri dan menteri ekonomi negara, berkata kesan reformasi cukai pada mulanya dianggarkan sebanyak 4 trilion tenge. Beliau menganggarkan jumlah tambahan yang dijana dalam tempoh sembilan bulan ialah 3 trilion tenge dan mengunjurkan pertumbuhan hasil sekurang-kurangnya 3.6 trilion tenge menjelang Disember.

Dalam satu taklimat selepas mesyuarat kerajaan, beliau mempertahankan sumbangan reformasi itu. Menurut terjemahan kenyataannya:

Pada masa ini, reformasi cukai ialah satu-satunya sumber wang tunai dalam ekonomi.

Menteri itu berkata pertumbuhan ekonomi mencapai 4.2% walaupun pengeluaran minyak merosot sebanyak 6 juta tan, nilai tenge mengukuh dan pinjaman pengguna semakin perlahan. Beliau menyebut faktor-faktor itu ketika menilai ekonomi. Kenyataannya tidak memberikan pecahan berangka tentang kesan faktor berkenaan terhadap kutipan VAT.

Beliau turut berkata bilangan entiti undang-undang yang berdaftar untuk VAT meningkat sebanyak 37,000, berbanding kenaikan tahunan biasa sebanyak 4,000 hingga 6,000. Oleh itu, peningkatan yang dilaporkan itu lebih enam kali ganda daripada had atas julat biasa tersebut. Asas pendaftaran yang lebih besar boleh meluaskan kelompok pembayar cukai, tetapi bilangan pendaftaran sahaja tidak menunjukkan jumlah yang dibayar oleh setiap perniagaan.

Zhumangarin menyatakan VAT menyumbang lebih daripada 37% hasil belanjawan. Dalam angka republik, 5.921 trilion tenge kutipan VAT dibahagikan dengan jumlah hasil 16.528 trilion tenge menghasilkan kira-kira 35.8%. Bahagian yang dinyatakannya tidak dapat dipadankan dengan tepat menggunakan pengiraan itu tanpa mengetahui skop belanjawan dan penyebut hasil yang digunakannya.

Belanjawan republik dan negara menunjukkan gambaran berbeza

Belanjawan republik ialah belanjawan kerajaan pusat. Belanjawan negara yang lebih luas merangkumi belanjawan republik dan tempatan, maka angka hasil dan perbelanjaannya tidak wajar dianggap setara dengan angka kerajaan pusat.

Bagi Januari hingga September, angka belanjawan negara yang lebih luas menunjukkan hasil berjumlah 22.94 trilion tenge, perbelanjaan kira-kira 25 trilion tenge dan defisit 3.1 trilion tenge. Kutipan cukai mencapai 19.28 trilion tenge, manakala pindahan berjumlah 2.77 trilion tenge, termasuk pindahan daripada Dana Negara.

Laporan taklimat Zhumangarin secara berasingan menyatakan penerimaan belanjawan negara berjumlah 19.3 trilion tenge dan hasil meningkat sebanyak 3 trilion tenge berbanding tahun sebelumnya. Angka 19.3 trilion tenge itu hampir sama dengan 19.28 trilion tenge kutipan cukai negara yang dilaporkan secara berasingan, tetapi bukan jumlah hasil negara sebanyak 22.94 trilion tenge. Huraian yang diberikan berbeza dan tiada penyelarasan terperinci.

Pengiraan defisit rasmi turut mengambil kira pinjaman belanjawan dan urus niaga aset kewangan. Ini menjelaskan mengapa hasil yang dilaporkan ditolak daripada perbelanjaan tidak menghasilkan angka defisit utama. Bagi belanjawan republik, pengiraan itu memberikan 2.216 trilion tenge, bukannya defisit yang dinyatakan sebanyak 2.904 trilion tenge. Pelarasan khusus yang diperlukan untuk menjelaskan perbezaan itu tidak diperincikan di sini.

Defisit utama lebih kecil, jurang tanpa minyak lebih besar

Defisit republik adalah 101 bilion tenge di bawah sasaran bagi tempoh sembilan bulan. Perbelanjaan juga lebih rendah daripada perancangan, iaitu 18.744 trilion tenge berbanding 18.813 trilion tenge, perbezaan sebanyak 69 bilion tenge. Hasil pula hanya sedikit di bawah sasaran.

Defisit tidak termasuk hasil minyak bergerak ke arah bertentangan. Pada 7.261 trilion tenge, jumlah itu melebihi sasaran tempoh berkenaan sebanyak 230 bilion tenge. Ukuran ini menunjukkan jurang belanjawan tanpa hasil berkaitan minyak dan membantu membezakan kedudukan fiskal yang disokong oleh hasil tersebut daripada kedudukan tanpanya.

Sasaran tahunan defisit republik yang disemak ialah 4.595 trilion tenge. Sasaran tahunan defisit tidak termasuk minyak ialah 9.060 trilion tenge, dengan kira-kira 80.1% daripadanya telah dicapai menjelang 1 Oktober. Angka itu berbanding kira-kira 63.2% daripada sasaran tahunan defisit utama.

Pada peringkat belanjawan negara yang lebih luas, defisit tidak termasuk minyak mencecah 7.46 trilion tenge. Perbezaan daripada angka republik mencerminkan skop belanjawan yang berlainan. Kedua-dua ukuran menunjukkan jurang yang jauh lebih besar berbanding defisit utama masing-masing.

Perbelanjaan sosial dan khidmat hutang mendominasi perbelanjaan

Bantuan sosial dan keselamatan sosial merupakan kategori perbelanjaan terbesar dalam belanjawan republik, berjumlah 5.042 trilion tenge. Pindahan berjumlah 4.136 trilion tenge dan khidmat hutang 2.734 trilion tenge. Ketiga-tiga kategori itu mewakili kira-kira 63.6% daripada jumlah perbelanjaan 18.744 trilion tenge yang dilaporkan.

Penjagaan kesihatan menerima 1.361 trilion tenge dan perkhidmatan awam am 1.124 trilion tenge. Ketenteraman awam, keselamatan, aktiviti perundangan, kehakiman dan pemulihan menerima 1.040 trilion tenge, manakala pertahanan menerima 1.014 trilion tenge.

Peruntukan lain termasuk 677 bilion tenge untuk pengangkutan dan komunikasi, 572 bilion tenge untuk pendidikan, dan 351 bilion tenge untuk pertanian, air, perhutanan, perikanan dan kawasan semula jadi yang dilindungi. Kebudayaan, sukan, pelancongan dan maklumat menerima 241 bilion tenge.

Belanjawan negara yang lebih luas menunjukkan mengapa perbelanjaan pusat sahaja tidak dapat menggambarkan keseluruhan perbelanjaan di seluruh negara. Perbelanjaan pendidikan negara berjumlah 4.98 trilion tenge, berbanding 572 bilion tenge dalam belanjawan republik. Perbelanjaan negara bagi bantuan sosial dan keselamatan sosial mencapai 5.59 trilion tenge.

Bayaran faedah hutang kerajaan oleh negara berjumlah 2.8 trilion tenge, berbanding 1.57 trilion tenge untuk penjagaan kesihatan, 1.68 trilion tenge untuk pengangkutan dan komunikasi, serta 1.77 trilion tenge untuk perumahan dan utiliti. Kos faedah kira-kira 1.8 kali ganda perbelanjaan penjagaan kesihatan. Pinjaman baharu mencecah 7.29 trilion tenge, manakala pembayaran balik hutang sedia ada berjumlah 3.92 trilion tenge. Perbezaan sebanyak 3.37 trilion tenge itu bukan defisit belanjawan rasmi.

Perkara yang perlu diperjelas pada suku akhir

Pelan hasil tahunan belanjawan republik yang disemak ialah 22.889 trilion tenge. Selepas menerima 16.528 trilion tenge hingga September, tambahan 6.361 trilion tenge diperlukan untuk mencapai sasaran itu. Belanjawan perbelanjaan tahunan yang disemak ialah 26.229 trilion tenge, dengan 71.46% telah dibelanjakan setakat 1 Oktober.

Ini meninggalkan baki 7.485 trilion tenge antara perbelanjaan hingga September dengan peruntukan tahunan. Perbezaan ini ialah baki yang diperlukan untuk mencapai pelan tahunan, bukannya unjuran kutipan atau perbelanjaan kerajaan.

Susunan pelaporan dan sasaran adalah seperti berikut:

• Januari hingga September 2026: tempoh yang diliputi angka pelaksanaan belanjawan dan penilaian sembilan bulan oleh menteri.
• 1 Oktober 2026: tarikh pelaporan bagi gambaran pelaksanaan belanjawan.
• 12 Oktober 2026: tarikh penerbitan laporan pelaksanaan Kementerian Kewangan yang dilaporkan.
• Akhir 2026: tarikh akhir sasaran belanjawan tahunan dan unjuran Zhumangarin tentang pertumbuhan hasil tambahan sekurang-kurangnya 3.6 trilion tenge.

Tiada tarikh khusus diberikan untuk penerbitan laporan seterusnya atau semakan sasaran VAT. Persoalan yang belum terjawab ialah punca kekurangan kutipan VAT, sumbangan tepat reformasi terhadap pertumbuhan hasil dan sama ada kutipan pada suku akhir akan menutup baki jurang hasil tahunan.

Perkara Utama

• Kutipan VAT belanjawan republik mencecah 5.921 trilion tenge, kurang 685.8 bilion tenge daripada sasaran sembilan bulan.
• Jumlah kutipan cukai belanjawan republik sedikit melebihi sasaran, menunjukkan cukai lain mengimbangi kekurangan VAT.
• Defisit republik berjumlah 2.904 trilion tenge, di bawah sasaran, manakala defisit tidak termasuk minyak melebihi sasaran sebanyak 230 bilion tenge.
• Zhumangarin mengaitkan reformasi cukai dengan hasil tambahan sebanyak 3 trilion tenge dan mengunjurkan sekurang-kurangnya 3.6 trilion tenge menjelang Disember.
• Belanjawan negara yang lebih luas mencatat defisit 3.1 trilion tenge dan bayaran faedah hutang sebanyak 2.8 trilion tenge.
• Angka belanjawan republik dan negara menggunakan skop yang berbeza dan tidak boleh dibandingkan sebagai jumlah yang setara.