Memecah Kesunyian: Anak Perempuan, Gender dan Hak untuk Berkabung dalam Upacara Pengebumian di Nepal

Jurang Gender dalam Upacara Pengebumian Nepal

Di Nepal, sebuah negara yang kaya dengan tradisi dan warisan kerohanian, upacara berkaitan kematian mempunyai makna yang mendalam. Namun, bagi ramai wanita, upacara suci ini menjadi peringatan nyata tentang ketidaksamaan gender yang berterusan walaupun pada saat kehilangan yang paling peribadi. Amalan shraddha—persembahan ritual untuk menghormati ibu bapa yang telah meninggal dunia—kebanyakannya masih menjadi tanggungjawab anak lelaki, manakala anak perempuan sering dilarang mengambil bahagian, tanpa mengira sejauh mana kasih sayang atau kedekatan mereka dengan si mati. Pengecualian ini bukan sekadar soal adat; ia mencerminkan sikap masyarakat yang lebih luas terhadap gender, identiti dan peranan wanita dalam budaya Nepal.

Selama berabad-abad, kepercayaan bahawa hanya anak lelaki dapat memastikan roh nenek moyang mereka mencapai keselamatan telah berakar umbi. Jika tiada anak lelaki, keluarga sering mendapatkan bantuan saudara lelaki yang jauh pertalian, malah mengupah sami, daripada membenarkan anak perempuan melaksanakan upacara tersebut. Alasannya, yang berlandaskan tradisi, ialah penyertaan anak perempuan boleh menyebabkan si mati kehilangan punya—pahala kerohanian. Namun, kepercayaan ini semakin dicabar oleh wanita, aktivis dan beberapa cendekiawan agama.

Kisah Peribadi: Anak Perempuan Menentang Tradisi

Perjuangan mendapatkan hak untuk berkabung bukanlah sesuatu yang abstrak. Ia menjadi realiti harian wanita seperti Durga (nama samaran), yang pada usia baru 18 tahun berdiri di Pashupati Aryaghat di Kathmandu untuk menyalakan kayu api pengebumian ibunya. Oleh sebab keluarganya tidak mempunyai anak lelaki, keputusan Durga mendapat tentangan daripada sami dan anggota masyarakat. Sami itu menuntut seorang lelaki menggantikannya, manakala penduduk kampung merayu agar mana-mana lelaki mengambil tempatnya. Namun, Durga tetap teguh dan berkata, “Dia ibu saya. Siapa lagi yang lebih berhak memberinya ketenangan?”

Walaupun bertegas, Durga menerima tentangan hebat. Pada mulanya, sami itu enggan mengendalikan upacara berkabung dan memberi amaran bahawa tindakannya akan membawa nasib malang serta menghalang roh ibunya daripada mencapai keselamatan. Walaupun akhirnya bersetuju, sami itu melengahkan upacara, sementara jiran-jiran memulaukan keluarga tersebut dan enggan minum air di rumah mereka. Bagi Durga, kesedihan kehilangan ibunya bertambah berat apabila haknya sebagai anak perempuan untuk berkabung dinafikan.

Pengalaman Durga turut dialami ramai orang di seluruh Nepal. Radhika Sapkota, yang kini merupakan aktivis hak wanita dan pengarah eksekutif Sahayatri Samaj Nepal, mengimbas diskriminasi serupa yang dihadapinya pada usia 13 tahun apabila ibunya meninggal dunia. “Kamilah yang paling menyayangi ibu, namun masyarakat mengetepikan kasih sayang kami kerana kami anak perempuan,” kata Sapkota. “Saudara lelaki yang jauh pertaliannya lebih dihargai hanya kerana dia lelaki. Adakah kesedihan dan kasih sayangnya lebih besar daripada kami?”

Memahami Shraddha: Ritual, Agama dan Gender

Shraddha ialah upacara utama dalam tradisi Hindu yang dilakukan untuk menghormati dan menenangkan roh nenek moyang yang telah meninggal dunia. Upacara ini lazimnya melibatkan persembahan makanan dan air, bacaan mantera Sanskrit serta menyalakan kayu api pengebumian. Kepercayaan menyatakan bahawa amalan ini membantu roh si mati mencapai ketenangan dan memastikan keluarga terus menerima berkat.

Secara tradisi, shraddha dilakukan oleh anak lelaki sulung atau, jika tiada, saudara lelaki lain. Pengecualian anak perempuan dibenarkan atas alasan bahawa selepas berkahwin, gotra (keturunan sebelah bapa) seseorang wanita berpindah kepada keluarga suaminya. Perpindahan ini dilambangkan melalui satu upacara apabila si bapa hanya makan sekali, menyerupai amalan ketika berlaku kematian dalam keluarga. Seperti yang dijelaskan ahli sosiologi Narayani Devkota, “Mereka menyebutnya ‘gotra sarne’, tetapi bagi saya, itu sama seperti melakukan shraddha untuk seorang anak perempuan ketika dia masih hidup.”

Bagi anak perempuan yang sudah berkahwin, keadaannya lebih rumit. Jika seorang anak perempuan yang telah berkahwin meninggal dunia, ibu bapa dan saudara lelakinya sendiri tidak dibenarkan melaksanakan upacara pengebumiannya. Tanggungjawab itu diserahkan kepada anak lelakinya, jika ada, atau saudara lelaki jauh daripada pihak suami—atau, yang lebih ketara, kepada sami upahan. Suaminya sendiri pula dikecualikan daripada upacara tersebut. Amalan ini menegaskan kepercayaan bahawa ikatan seorang wanita dengan keluarga asalnya terputus selepas berkahwin, sedangkan ikatan seorang lelaki kekal.

Perbezaan antara Komuniti: Kasta, Kelas dan Adat

Sifat berasaskan gender dalam upacara pengebumian tidak terhad kepada satu komuniti sahaja. Dalam keluarga Brahmin, peraturannya amat ketat, tetapi corak serupa turut ditemui dalam kalangan komuniti Newar dan Madheshi. Menurut tradisi Newar, hanya saudara lelaki boleh mengetuai upacara pengebumian. Balu diwajibkan memakai pakaian putih selama setahun, mengelakkan makanan mewah dan tidur di lantai selama 45 hari selepas kematian suami. Sebaliknya, lelaki tidak dikenakan sekatan seperti itu apabila isteri mereka meninggal dunia. Seperti yang diperhatikan Medhavi Shrestha, pelajar kewartawanan dan kesusasteraan Inggeris, “Wanita yang sudah berkahwin hanya boleh berkabung untuk keluarga sebelah ibunya selama empat hari, tetapi mesti berkabung untuk keluarga suaminya selama 13 hari. Mengapa tempoh berkabung pun dibezakan mengikut gender?”

Di kawasan luar bandar Madheshi, sekatannya lebih berat. Wanita sering dilarang sama sekali memasuki kawasan pembakaran mayat, menghampiri kayu api pengebumian atau menyertai upacara. Larangan ini dikuatkuasakan bukan sahaja oleh pihak berkuasa agama, tetapi juga melalui tekanan masyarakat dan ancaman pemulauan sosial.

Mencabar Status Quo: Anak Perempuan yang Meruntuhkan Tembok

Walaupun tradisi begitu kuat, sesetengah keluarga dan individu mula mencabar status quo. Pada 2019, dua beradik perempuan di daerah Dhading, Sangita dan Sarala Duwadi, melaksanakan upacara terakhir untuk ibu mereka, menentang jangkaan bahawa hanya anak lelaki boleh berbuat demikian. Bapa mereka, Bishwaram Duwadi, secara terbuka memuji keberanian mereka dengan berkata, “Terima kasih, anak-anak perempuanku yang tersayang, kerana memecahkan stereotaip tradisional dan memikul sendiri tanggungjawab melaksanakan upacara terakhir untuk ibu kamu. Saya berharap tindakan ini menjadi contoh bahawa anak perempuan tidak kurang daripada anak lelaki.”

Tindakan menentang adat seperti ini masih jarang berlaku, tetapi semakin ketara, khususnya di kawasan bandar dan dalam keluarga yang berpandangan progresif. Media sosial turut membantu menyebarkan kisah-kisah ini dan mendorong orang lain mempersoalkan kepercayaan yang telah lama dipegang. Namun, tentangan yang timbul boleh menjadi hebat, khususnya dalam masyarakat luar bandar yang lebih kuat berpegang pada tradisi dan berdepan ancaman pemulauan sosial yang nyata.

Kitab Suci atau Kawalan Sosial: Apakah yang Dinyatakan oleh Teks?

Salah satu aspek paling dipertikaikan dalam perdebatan ini ialah sama ada pengecualian wanita daripada upacara pengebumian diwajibkan oleh kitab suci atau berpunca daripada tafsiran sosial. Menurut Narayani Devkota dan cendekiawan lain, tiada larangan jelas dalam kitab suci yang menghalang anak perempuan melaksanakan shraddha. Ramai sami kanan yang arif tentang Dharmashastra (kitab hukum Hindu) menegaskan bahawa amalan ini berpunca daripada adat, bukannya hukum Tuhan. Sebaliknya, sesetengah sami yang pengetahuannya terhad lebih bersikap dogmatik dan menegaskan bahawa pengecualian wanita ialah tuntutan agama.

Radhika Sapkota berhujah, “Ini ialah kawalan sosial yang berselindung di sebalik agama. Kepercayaan bahawa wanita tidak boleh melakukan shraddha ialah tafsiran berat sebelah terhadap kitab suci yang digunakan untuk mengekalkan status quo.” Pandangan ini disokong oleh aktivis dan beberapa pembaharu agama yang menegaskan bahawa agama Hindu, seperti semua agama, telah berkembang dari masa ke masa dan boleh ditafsirkan semula.

Konteks Lebih Luas: Diskriminasi Gender dalam Masyarakat Nepal

Pengecualian wanita daripada upacara pengebumian merupakan sebahagian daripada corak diskriminasi gender yang lebih besar di Nepal. Seperti yang dijelaskan Uma Bhandari, presiden Rural Women’s Network Nepal (Ruwon), “Wanita di Nepal menghadapi diskriminasi sejak dalam kandungan.” Keutamaan terhadap anak lelaki sudah berakar umbi dan mempengaruhi pelbagai perkara, daripada undang-undang pewarisan hingga peluang pendidikan. Sehingga baru-baru ini, hanya anak lelaki boleh mewarisi harta, manakala hak wanita untuk bercerai atau berkahwin semula amat terbatas.

Walaupun pembaharuan undang-undang telah dilaksanakan untuk menangani sebahagian ketidaksamaan ini, penguatkuasaannya masih lemah, khususnya di kawasan luar bandar. Norma tradisional terus menentukan peranan wanita, sering kali dengan mengorbankan hak dan maruah individu mereka. Seperti yang dinyatakan Bhandari, “Budaya Nepal memandang wanita dari sudut peranan sosialnya, istilah yang digunakannya untuk menggambarkan kedudukan wanita dalam masyarakat, dan tidak cukup menumpukan perhatian kepadanya sebagai seorang individu.”

Tanda Perubahan: Wanita Memimpin Upacara

Walaupun berdepan cabaran, tanda-tanda perubahan mula kelihatan. Sejak beberapa tahun kebelakangan ini, semakin ramai wanita mula melakukan shraddha, khususnya apabila tiada anak lelaki. Sesetengah organisasi, seperti Homeless Management and Rehabilitation Centre di Kathmandu, malah mengambil wanita seperti Sapana untuk melaksanakan upacara pengebumian bagi mayat yang tidak dituntut, sekali gus mencabar anggapan bahawa hanya lelaki boleh menunaikan tanggungjawab suci ini.

Semasa tempoh tahunan Sohra Shraddha—perayaan selama 16 hari untuk menghormati nenek moyang—sesetengah keluarga kini menjemput anak perempuan yang sudah berkahwin pulang untuk menyertai upacara. Walaupun tanggungjawab utama masih dipikul oleh anak lelaki, langkah ini mencerminkan perubahan sikap secara beransur-ansur. Apabila Nepal semakin urban dan keluarga semakin berjauhan, amalan tradisional dinilai semula berdasarkan realiti moden.

Ritual, Kemodenan dan Makna Berkabung

Perdebatan tentang siapa yang boleh melaksanakan upacara pengebumian bukan sekadar mengenai ritual; ia juga menyentuh makna berkabung dan nilai yang diberikan kepada hubungan kekeluargaan. Seperti yang dinyatakan seorang pengulas dalam Rising Nepal Daily, “Shraddha juga mempunyai nilai sosial kerana anak perempuan yang telah berkahwin dan meninggalkan rumah dijemput pulang untuk upacara itu, sekali gus memberi peluang untuk bertemu adik-beradik dan menghormati tradisi bersama.”

Namun, apabila keluarga semakin kecil dan hidup di bandar, unsur kemasyarakatan dalam shraddha semakin pudar. Ibu bapa yang lanjut usia sering ditinggalkan di kawasan luar bandar atau dihantar ke rumah jagaan, sekali gus menimbulkan persoalan tentang cara terbaik menghormati mereka, ketika hidup mahupun selepas meninggal dunia. Ada yang berpendapat bahawa inti pati sebenar shraddha bukan terletak pada ritual, tetapi pada kasih sayang dan penjagaan yang diberikan kepada ibu bapa semasa mereka masih hidup.

Ringkasan

• Upacara pengebumian di Nepal, khususnya shraddha, masih kuat dibezakan mengikut gender, dengan anak perempuan sering dikecualikan daripada melakukan ritual untuk ibu bapa mereka.
• Menurut ramai cendekiawan dan aktivis, pengecualian ini lebih berakar pada tradisi dan kawalan sosial daripada kitab suci agama.
• Kisah peribadi seperti pengalaman Durga dan adik-beradik Duwadi memperlihatkan kesakitan akibat pengecualian serta keberanian mereka yang mencabar status quo.
• Diskriminasi gender dalam upacara pengebumian mencerminkan corak ketidaksamaan yang lebih luas dalam masyarakat Nepal, daripada undang-undang pewarisan hingga jangkaan sosial.
• Tanda perubahan mula muncul apabila semakin ramai wanita melakukan ritual dan keluarga menilai semula peranan tradisional, khususnya di kawasan bandar.
• Perdebatan tentang upacara pengebumian pada akhirnya berkisar tentang maruah, kesaksamaan dan hak untuk berkabung—perjuangan yang berterusan ketika hidup mahupun selepas mati.