Monokultur Jagung Thailand: Bagaimana Permintaan Daging Global Mengubah Landskap, Mata Pencarian dan Alam Sekitar

Pengenalan: Ledakan Jagung dan Kesannya

Di tanah tinggi berkabus di utara Thailand, lereng Doi Inthanon yang dahulunya berhutan telah berubah sama sekali. Di kawasan tempat penduduk kampung dahulu mencari cendawan liar dan menternak kerbau, kini terbentang ladang jagung yang luas merentasi lembah dan bukit. Perubahan ini bukan hanya berlaku di Thailand; ia turut kelihatan di seluruh Lembangan Mekong, dari Negeri Shan di Myanmar hingga utara Laos. Pendorong utama perubahan ini ialah satu faktor yang kuat: permintaan global terhadap daging dan jagung yang diperlukan untuk memberi makan kepada ternakan yang membekalkannya.

Thailand ialah pengeluar protein terbesar di Asia Tenggara dan pengeksport ayam diproses terkemuka dunia. Namun, kebangkitan negara itu sebagai kuasa besar daging membawa kos yang tinggi kepada alam sekitar, masyarakat luar bandar dan kesihatan awam. Kisah jagung di Thailand ialah kisah tanaman tunggal, pertanian perindustrian serta jaringan rumit kesan ekonomi, sosial dan alam sekitar yang menyusul.

Daripada Hutan kepada Ladang: Kebangkitan Monokultur Jagung

Jagung kini merupakan tanaman keempat paling banyak ditanam di Thailand, dengan lebih 7 juta rai (kira-kira 1.1 juta hektar) diperuntukkan untuk penanamannya, kebanyakannya di utara dan timur laut. Perkembangan ini berlaku dengan pantas dan ketara. Menurut Greenpeace, antara 2015 dengan 2023, sebanyak 1.88 juta hektar hutan di Lembangan Mekong ditukar untuk penanaman jagung, sebahagian besarnya di Thailand, Myanmar dan Laos. Sebahagian besar jagung ini bukan untuk dimakan manusia, sebaliknya dijadikan makanan ternakan, terutamanya ayam dan babi.

Peralihan kepada monokultur jagung didorong oleh beberapa faktor:

• Permintaan daging global dan serantau yang meningkat, khususnya ayam itik dan daging babi
• Dasar kerajaan yang menggalakkan jagung sebagai tanaman komersial
• Perkembangan syarikat besar agribisnes yang mencari sumber makanan ternakan yang boleh diharap
• Skim pertanian kontrak yang mengikat pekebun kecil kepada rantaian bekalan jagung

Dahulu, kawasan tanah tinggi ini terdiri daripada mozek hutan, sawah padi dan pelbagai tanaman. Namun, seiring dengan peningkatan mendadak penggunaan daging di Asia—yang diunjurkan meningkat 78% menjelang 2050—permintaan terhadap makanan ternakan turut meningkat. Di Thailand, penggunaan daging per kapita hampir berganda sejak 1990, dan trend serupa dapat dilihat di China, Vietnam dan Indonesia.

Akibatnya, jagung menjadi tunjang industri penternakan rantau ini. Namun, perubahan ini membawa kesan buruk: penebangan hutan, kemerosotan tanah dan kehilangan mata pencarian tradisional.

Kesan terhadap Alam Sekitar: Jerebu, Penebangan Hutan dan Perubahan Iklim

Kesan monokultur jagung terhadap alam sekitar amat serius dan beraneka. Kesan yang paling ketara—dan membawa maut—ialah krisis jerebu tahunan yang menyelubungi utara Thailand dan negara jirannya dari Januari hingga April. Jerebu ini sebahagian besarnya berpunca daripada amalan petani membakar sisa tanaman jagung selepas tuaian. Amalan ini membersihkan ladang untuk penanaman seterusnya, tetapi membebaskan sejumlah besar zarah halus (PM2.5) ke udara.

Menurut Green Queen Media, pembakaran pertanian merupakan sumber PM2.5 terbesar di Thailand, menyebabkan tahap pencemaran udara sepanjang musim pembakaran melonjak hingga tiga kali ganda paras piawaian kebangsaan. Kesannya terhadap kesihatan amat besar: dianggarkan 34,000 kematian pramatang setiap tahun dikaitkan dengan pencemaran udara akibat pembakaran tanaman. Angka ini boleh meningkat kepada 361,000 menjelang 2050 jika trend semasa berterusan.

Namun, jerebu hanyalah sebahagian daripada masalah. Penukaran hutan kepada ladang jagung telah menyebabkan:

• Kehilangan biodiversiti dan habitat hidupan liar
• Peningkatan risiko banjir dan tanah runtuh, seperti yang berlaku dalam bencana baru-baru ini di Chiang Mai dan Chiang Rai
• Hakisan tanah dan kemerosotan kesuburan, menjadikan tanah semakin kurang produktif dari semasa ke semasa
• Pelepasan gas rumah hijau yang menyumbang kepada perubahan iklim

Kajian saintifik telah mengukur kesan ini. Sebagai contoh, penyelidikan yang diterbitkan dalam Springer mendapati pengeluaran jagung di Thailand menghasilkan purata 429 kg setara CO2 bagi setiap tan bijirin, dengan pelepasan tertinggi berlaku pada musim kering. Penggunaan baja kimia dan pembakaran sisa tanaman turut memburukkan pelepasan serta kemerosotan alam sekitar.

Jerebu Rentas Sempadan: Krisis Serantau

Masalah jerebu tidak terhad kepada Thailand. Data satelit yang dianalisis oleh Greenpeace dan pihak lain menunjukkan bahawa lebih 40% jerebu rentas sempadan di bahagian hilir rantau Mekong berpunca daripada kebakaran di ladang jagung perindustrian. Semasa krisis jerebu 2023, kualiti udara di Chiang Mai antara yang terburuk di dunia, dan ribuan orang dimasukkan ke hospital akibat masalah pernafasan. Jerebu merentasi sempadan, menjejaskan Laos, Myanmar dan juga sebahagian kawasan selatan China.

Usaha menangani krisis ini termasuklah perjanjian serantau dan penubuhan talian hotline antara Thailand, Laos dan Myanmar. Namun, pakar dan aktivis berpendapat langkah-langkah ini tidak mempunyai mekanisme akauntabiliti yang mencukupi dan gagal menangani punca utama masalah: dominasi syarikat agribisnes, kekurangan kebolehkesanan dalam rantaian bekalan serta tekanan ekonomi yang memaksa petani membakar ladang.

Kesan Sosioekonomi: Petani Terperangkap dalam Hutang dan Kebergantungan

Walaupun ledakan jagung telah memperkayakan syarikat besar agribisnes, ramai petani kecil kini berada dalam keadaan tidak menentu. Di utara Thailand, skim pertanian kontrak sering mengikat petani kepada orang tengah dan syarikat besar yang membekalkan benih serta input pertanian, tetapi turut menetapkan harga dan syarat. Apabila kesuburan tanah merosot dan kos input meningkat, ramai petani terperangkap dalam kitaran hutang.

Kajian yang menggunakan alat Penilaian Kemampanan Sistem Makanan dan Pertanian (SAFA) FAO mendapati sistem pertanian kontrak dalam monokultur jagung di tanah tinggi tidak mampan dari segi sosial. Petani melaporkan pendapatan yang merosot, kuasa tawar-menawar yang lemah dan kebergantungan yang semakin meningkat terhadap input kimia. Menurut Bank Dunia, 79% penduduk miskin Thailand tinggal di kawasan luar bandar, manakala pendapatan pertanian terus merosot sejak sedekad lalu.

Seorang petani di daerah Mae Chaem berkata, “Kami tidak dapat membayangkan lima atau 10 tahun akan datang; kami hanya fikirkan tahun ini, tentang bagaimana kami boleh terus hidup.”

Peranan Agribisnes: Kuasa, Keuntungan dan Ikrar

Industri daging dan makanan ternakan Thailand dikuasai segelintir konglomerat, termasuk Charoen Pokphand (CP) Group, Betagro dan Cargill. Syarikat-syarikat ini mengawal sebahagian besar pengeluaran daging ayam dan pembuatan makanan ternakan di negara itu. CP Group sahaja merupakan pengeluar makanan ternakan terbesar di dunia, dengan operasi di 17 negara.

Syarikat-syarikat ini telah membuat ikrar terbuka untuk mendapatkan jagung secara mampan dan mengelakkan pembelian daripada kawasan yang dikaitkan dengan penebangan hutan atau pembakaran, namun penguatkuasaan dan ketelusan masih terbatas. Sebagai contoh, CP Foods mendakwa menggunakan teknologi satelit untuk memantau pembakaran dan mengeluarkan amaran kepada petani, tetapi kurang daripada separuh bekalan jagungnya dapat dijejaki sepenuhnya. Betagro melaporkan kebolehkesanan 100% bagi vendor dan negara asal, tetapi liputan kawasan penanaman hanya separa.

Aktivis seperti Rattanasiri Kittikongnapang dari Greenpeace Asia Tenggara berpendapat akauntabiliti sebenar memerlukan ketelusan penuh dan akses awam kepada data rantaian bekalan. Tanpa maklumat itu, pengguna tidak dapat mengetahui sama ada makanan mereka dikaitkan dengan kemudaratan alam sekitar.

Dasar Kerajaan: Kemajuan dan Kekurangan

Kerajaan Thailand telah mengambil beberapa langkah untuk menangani krisis ini. Antaranya:

• Menetapkan harga minimum jagung bagi melindungi petani daripada turun naik pasaran
• Mewajibkan kilang makanan ternakan mengutamakan jagung keluaran tempatan
• Menggalakkan tanaman alternatif dan amalan pertanian mampan di kawasan yang mudah terdedah kepada pembakaran
• Mencadangkan larangan import jagung dari tanah yang pernah mengalami pembakaran

Namun, dasar-dasar ini sering memberikan isyarat yang bercanggah. Sokongan harga menggalakkan penanaman jagung berterusan, sedangkan usaha menggalakkan kepelbagaian tanaman dan mengurangkan pembakaran kekurangan dana serta dikuatkuasakan secara tidak konsisten. Rang undang-undang udara bersih yang dicadangkan, yang akan menetapkan piawaian kualiti udara dan mengawal selia sumber pencemaran, masih belum diluluskan menjadi undang-undang.

Pakar mencadangkan pendekatan yang lebih menyeluruh, termasuk:

• Membantu petani beralih kepada tanaman alternatif bernilai tinggi seperti kopi, makadamia dan avokado
• Memperkenalkan program mengetepikan tanah yang memberi pampasan kepada petani kerana membiarkan tanah terbiar bagi memulihkan kesihatan tanah
• Membangunkan pasaran karbon untuk memberi ganjaran kepada petani yang menghutankan semula tanah dan menyerap karbon
• Memperkukuh hubungan langsung antara petani dengan syarikat bagi menjamin harga yang adil dan sokongan teknikal

Kesihatan dan Iklim: Hujah untuk Kepelbagaian Sumber Protein

Selain kesan langsung terhadap alam sekitar dan masyarakat, kaitan antara jagung dengan daging membawa implikasi besar terhadap kesihatan awam dan perubahan iklim. Pembakaran ladang jagung merupakan punca utama pencemaran PM2.5 yang menyebabkan penyakit pernafasan dan kardiovaskular, asma serta kematian pramatang. Utara Thailand mencatatkan kadar kanser paru-paru dan kematian berkaitan pencemaran udara tertinggi di negara itu.

Dari segi iklim, sektor penternakan merupakan penyumbang utama pelepasan gas rumah hijau, baik daripada pengeluaran makanan ternakan mahupun penternakan haiwan. Kajian menunjukkan pengeluaran makanan ternakan di Thailand menghasilkan ratusan kilogram setara CO2 bagi setiap tan, dengan jagung dan mil kacang soya sebagai penyumbang utama.

Penyelidikan terbaharu oleh Madre Brava dan Asia Research Engagement mencadangkan bahawa mengalihkan hanya 50% pengeluaran daging dan makanan laut kepada protein berasaskan tumbuhan menjelang 2050 boleh:

• Mencegah lebih 100,000 kematian pramatang akibat pencemaran udara
• Mewujudkan 1.3 juta pekerjaan baharu dan menambah nilai ekonomi sebanyak $37 bilion
• Mengurangkan pelepasan gas rumah hijau negara sebanyak 79%
• Mengurangkan penggunaan sehingga 2.17 juta hektar tanah pertanian, sekali gus mengurangkan tekanan terhadap hutan

Peralihan sedemikian memerlukan tindakan terselaras daripada pembuat dasar, industri dan pengguna, termasuk sokongan kewangan kepada petani, insentif bagi pengeluaran makanan berasaskan tumbuhan serta perolehan awam hidangan berasaskan tumbuhan untuk sekolah dan hospital.

Memperkasa Petani dan Masyarakat: Ke Arah Penyelesaian Mampan

Ramai pakar dan aktivis berpendapat bahawa kunci untuk menyelesaikan krisis jagung terletak pada usaha memperkasa petani dan mengembalikan kuasa kepada masyarakat setempat. Ini bermakna beralih daripada tindakan menghukum pembakaran kepada penyediaan alternatif dan sokongan yang nyata. Penggiliran tanaman, program mengetepikan tanah dan kepelbagaian ekonomi yang diterajui masyarakat—seperti inisiatif OTOP (One Tambon One Product, atau Satu Tambon Satu Produk) Thailand—dapat membantu mengurangkan kebergantungan pada tanaman tunggal dan meningkatkan taraf hidup masyarakat luar bandar.

Gerakan akar umbi dan organisasi masyarakat sivil turut meningkatkan kesedaran serta memperjuangkan perubahan. Contohnya, World Animal Protection Thailand telah melancarkan pertandingan seni dan kempen awam untuk mengetengahkan kos alam sekitar akibat penanaman jagung sebagai makanan ternakan. Sementara itu, penyelidik di Universiti Chiang Mai sedang mengkaji cara menjana pendapatan daripada penyerapan karbon melalui penghutanan semula, sekali gus menawarkan sumber pendapatan baharu kepada petani sambil memulihkan ekosistem.

Konteks Serantau dan Global: Kaitan Jagung-Daging di Asia

Kisah jagung Thailand merupakan sebahagian daripada trend serantau dan global yang lebih luas. Di seluruh Asia, peningkatan pendapatan dan pembandaran mendorong peralihan daripada diet tradisional kepada corak pemakanan yang lebih banyak berasaskan daging. Jagung, yang dahulunya tanaman kecil, kini menjadi teras sistem makanan rantau ini—bukan sebagai makanan manusia, tetapi sebagai makanan ternakan.

Menurut USDA, Asia Tenggara kini merupakan pengimport bahan makanan ternakan seperti mil kacang soya dan jagung yang paling pesat berkembang di dunia. Negara seperti Vietnam, Indonesia dan Malaysia meningkatkan import dengan pantas bagi memenuhi keperluan sektor penternakan mereka yang berkembang. Hal ini membawa implikasi global terhadap penggunaan tanah, perdagangan dan kemampanan alam sekitar.

Seperti yang dinyatakan oleh Aeon, kebangkitan jagung di Asia mencerminkan perkembangannya di Barat, dengan segala manfaat dan risikonya. Cabaran kini ialah mengambil iktibar daripada kesilapan lalu dan merintis laluan yang lebih mampan ke hadapan.

Ringkasan

• Perubahan Thailand menjadi pengeksport daging global telah mendorong peluasan besar-besaran monokultur jagung, dengan kesan buruk terhadap alam sekitar, masyarakat dan kesihatan.
• Penanaman jagung sebagai makanan ternakan merupakan punca utama penebangan hutan, pencemaran jerebu dan pelepasan gas rumah hijau di rantau Mekong.
• Petani kecil sering terperangkap dalam kitaran hutang dan kebergantungan, sementara syarikat besar agribisnes mengaut keuntungan.
• Pembakaran tahunan ladang jagung menyebabkan pencemaran udara yang membawa maut, dengan puluhan ribu kematian pramatang setiap tahun.
• Usaha kerajaan dan industri untuk menangani krisis ini masih terbatas dan sering bercanggah; tindakan lebih tegas diperlukan dari segi ketelusan, penguatkuasaan dan sokongan terhadap alternatif mampan.
• Peralihan kepada protein berasaskan tumbuhan dan usaha memperkasa petani untuk mempelbagaikan tanaman boleh membawa manfaat besar kepada kesihatan, ekonomi dan alam sekitar.
• Kerjasama serantau serta penyelesaian menyeluruh yang diterajui masyarakat penting untuk memutuskan kitaran tanaman tunggal dan membina masa depan yang lebih mampan bagi Thailand dan negara jirannya.