Krisis Pengurusan Sisa Indonesia: Cabaran, Inovasi dan Perjalanan Menuju 2029

Krisis Pengurusan Sisa Indonesia: Cabaran Negara yang Mendesak

Indonesia, negara keempat paling ramai penduduk di dunia, sedang berdepan krisis pengurusan sisa yang semakin meruncing. Hanya kira-kira 10 peratus sisanya diproses dengan sewajarnya, tapak pelupusan negara itu semakin hampir mencapai kapasiti maksimum, manakala pencemaran alam sekitar mencecah tahap yang membimbangkan. Pakar memberi amaran bahawa tanpa langkah segera dan radikal, tapak pelupusan di seluruh negara boleh mencapai kapasiti maksimum menjelang 2030, sekali gus mengancam kesihatan awam, alam sekitar dan komitmen Indonesia terhadap kelestarian di peringkat global.

Timbalan Menteri Alam Sekitar, Diaz Hendropriyono, baru-baru ini menekankan betapa seriusnya keadaan itu. Katanya, kadar pengurusan sisa yang amat rendah di Indonesia menyebabkan 34 juta tan sisa mencemarkan alam sekitar setiap tahun. Akibatnya amat meluas: mikroplastik kini dikesan di sungai, sumber air, malah dalam plasenta manusia dan susu ibu. Kerajaan, sektor perniagaan dan masyarakat perlu bekerjasama untuk merombak sistem pengurusan sisa sebelum terlambat.

Bagaimana Indonesia Tiba ke Tahap Ini? Memahami Jurang Pengurusan Sisa

Indonesia menghasilkan kira-kira 56.6 juta tan sisa setiap tahun, termasuk sekitar 10.8 juta tan, atau hampir 20 peratus, sisa plastik. Walaupun kerajaan menetapkan sasaran yang bercita-cita tinggi, kadar sebenar pengurusan sisa kekal rendah. Menurut Menteri Alam Sekitar Hanif Faisol Nurofiq, pemeriksaan terhadap 343 tapak pelupusan mendapati hanya 9 hingga 10 peratus sisa diurus dengan berkesan. Angka itu dikira berdasarkan penilaian terhadap ketersediaan dan kapasiti kemudahan kitar semula serta pemulihan di setiap tapak.

Kebanyakan tapak pelupusan di Indonesia masih menggunakan sistem pembuangan terbuka. Amalan ini bukan sahaja mempercepatkan penggunaan ruang tapak pelupusan, malah menyumbang dengan ketara kepada pelepasan metana, gas rumah hijau yang memerangkap haba sehingga 34 kali lebih banyak berbanding karbon dioksida dalam tempoh 100 tahun. Oleh itu, pembuangan terbuka merupakan penyumbang utama kepada pemanasan global.

Pada 2017, presiden ketika itu, Joko Widodo, mengeluarkan peraturan presiden yang menyasarkan pengurusan 100 peratus sisa menjelang 2025. Sebanyak 70 peratus sisa akan diurus melalui pengasingan, pengumpulan dan penukaran kepada bahan mentah atau tenaga, manakala baki 30 peratus dikurangkan melalui kitar semula. Namun, setakat 2023, hanya 60.2 peratus sisa dilaporkan diurus dengan sewajarnya. Pengiraan semula statistik baru-baru ini, yang tidak mengambil kira tapak pelupusan tanpa pengurusan, menurunkan angka itu kepada hanya 39 peratus.

Pulau Jawa mendahului negara dengan kadar kitar semula 31 peratus, diikuti Bali-Nusa Tenggara pada 22.5 peratus dan Sumatera pada 12 peratus. Namun, kadar kitar semula plastik negara hanya 22 peratus, jauh lebih rendah daripada kadar yang diperlukan untuk membendung gelombang pencemaran.

Pembakaran Terbuka: Amalan Berleluasa dan Berbahaya

Salah satu aspek paling membimbangkan dalam krisis sisa Indonesia ialah amalan pembakaran terbuka yang berleluasa. Kemudahan pelupusan dan pengurusan sisa awam yang terhad menyebabkan hampir separuh (48 peratus) isi rumah di Indonesia membakar sisa mereka, meskipun amalan itu dilarang. Tindakan ini melepaskan karbon hitam, bahan pencemar iklim yang kuat, serta apa yang dipanggil “bahan kimia kekal” yang boleh bergerak jauh dan memudaratkan kesihatan manusia.

Menurut World Risk Poll oleh Lloyd’s Register Foundation, pembakaran terbuka merupakan faktor utama dalam anggaran sejuta kematian setiap tahun di negara berpendapatan rendah akibat penyakit berkaitan pengurusan sisa yang tidak teratur. Nancy Hey, pengarah bukti dan wawasan Lloyd’s, menegaskan perlunya infrastruktur pengumpulan yang lebih baik serta pelupusan terkawal bagi menggantikan pembakaran terbuka yang berbahaya.

Sisa Plastik dan Mikroplastik: Ancaman Alam Sekitar yang Semakin Meningkat

Sisa plastik merupakan masalah yang amat serius di Indonesia dan seluruh Asia Tenggara. Rantau ini menjadi tumpuan utama pencemaran plastik dunia, dengan Indonesia antara penyumbang terbesar sisa plastik marin. Plastik tahan lama dan kekal di alam sekitar selama beberapa dekad, sebelum terurai menjadi mikroplastik yang mencemari air, tanah dan rantaian makanan.

Kajian saintifik menemukan mikroplastik di sungai dan perairan pesisir Indonesia, malah dalam tubuh hidupan marin dan manusia. Pengumpulan sisa plastik di tapak pelupusan terbuka dan laluan air bukan sahaja mengancam biodiversiti, malah menimbulkan risiko ekotoksikologi serta menjejaskan keselamatan makanan.

Usaha mengurus sisa plastik terbantut akibat infrastruktur yang terhad, khususnya di luar kawasan bandar. Hanya kira-kira 10 peratus sisa plastik Indonesia dikitar semula; selebihnya berakhir di tapak pelupusan, dibakar atau terlepas ke alam sekitar. Keadaan ini diburukkan lagi oleh perubahan perdagangan sisa plastik global selepas China mengharamkan import plastik pada 2017, yang mengalihkan sejumlah besar sisa plastik berkualiti rendah ke Asia Tenggara, termasuk Indonesia.

Sisa Makanan: Bahagian Terbesar Sampah Indonesia yang Kurang Diberi Perhatian

Walaupun plastik sering menjadi tumpuan berita, sisa makanan ialah komponen terbesar dalam aliran sisa domestik Indonesia. Anggaran 20.8 juta tan sisa makanan dihasilkan setiap tahun. Kaedah rawatan semasa, terutamanya pengkomposan dan pelupusan di tapak pelupusan, tidak memadai. Tapak pelupusan memberi kesan paling besar kepada alam sekitar akibat pelepasan metana dan pencemaran air larut resap.

Teknologi baharu seperti pengkomposan menggunakan larva lalat askar hitam, pencernaan anaerobik dan rawatan terma menawarkan potensi, namun penggunaannya masih terhad. Peraturan bersepadu dan menyeluruh, serta pelaburan dalam teknologi rawatan berskala kecil dan besar diperlukan untuk menangani masalah sisa makanan dengan berkesan.

Tindak Balas Kerajaan: Sasaran, Peraturan dan Teknologi Baharu

Menyedari skala krisis itu, kerajaan Indonesia telah menyemak semula sasaran pengurusan sisanya. Di bawah Presiden Prabowo Subianto, sasaran pengurusan 100 peratus sisa dilanjutkan kepada 2029. Rancangan Pembangunan Jangka Sederhana Nasional (RPJMN) yang baharu mengutamakan penutupan amalan pembuangan terbuka di 343 tapak pelupusan, dengan tumpuan awal pada 37 tapak yang perlu diselesaikan dalam tempoh enam bulan.

Bagi memodenkan pengurusan sisa, kerajaan sedang menyediakan Peraturan Presiden baharu untuk menyatukan dan mengemas kini peraturan sedia ada mengenai sisa marin, penukaran sisa kepada tenaga dan pengurusan sisa isi rumah. Penggunaan teknologi canggih, khususnya loji penukaran sisa kepada tenaga (WTE), digalakkan di bandar besar yang kaedah tradisionalnya tidak mencukupi. Loji ini boleh memproses semua jenis sisa pada suhu tinggi, menukarkannya kepada tenaga elektrik dan mengurangkan jumlah sisa di tapak pelupusan.

Kementerian Tenaga dan Sumber Mineral menganggarkan Indonesia berpotensi menjana sehingga 3 gigawatt elektrik daripada sisa. Namun, daya maju ekonomi loji WTE bergantung pada subsidi dan sokongan kawal selia kerana kos penjanaan elektrik daripada sisa kini melebihi harga pasaran purata.

Inovasi dan Peranan Sektor Swasta

Walaupun tindakan kerajaan amat penting, inovasi sektor swasta semakin memainkan peranan besar dalam landskap pengurusan sisa Indonesia. Syarikat seperti Waste4Change menerajui penyelesaian pengurusan sisa menyeluruh, dengan tumpuan pada kitar semula, integrasi digital dan kerjasama dengan pengutip sisa tidak formal. Waste4Change, sebagai contoh, mengurus lebih 8,000 tan sisa setiap tahun dan menyasarkan peningkatan kapasiti kepada 2,000 tan sehari dalam tempoh lima tahun.

Platform dan aplikasi digital turut mengubah sektor ini. Aplikasi seperti Waste4Change, E-Recycle, Rapel, Kepul dan Octopus menghubungkan isi rumah dan perniagaan dengan pengutip sisa, memberikan insentif untuk kitar semula dan menyediakan kebolehkesanan aliran sisa. Platform ini membantu memformalkan peranan pemungut sampah tidak formal (pemulung), yang mengutip lebih banyak sisa plastik berbanding kemudahan kerajaan tetapi sering bekerja dalam keadaan tidak menentu.

Dengan mengintegrasikan pemungut sampah ke dalam sistem formal serta menyediakan latihan, peralatan dan pampasan yang adil, inisiatif ini bukan sahaja meningkatkan kadar kitar semula, malah memperkukuh kebajikan sosial. Kementerian Alam Sekitar dan Perhutanan bekerjasama dengan syarikat pemula dan kerajaan tempatan untuk meningkatkan kapasiti pengumpulan sisa negara sebanyak tiga kali ganda menjelang 2030, sambil mengiktiraf peranan penting sektor tidak formal dalam mencapai sasaran negara.

Halangan Kemajuan: Infrastruktur, Tadbir Urus dan Kesedaran Awam

Walaupun pelbagai usaha sedang dijalankan, halangan besar masih wujud. Banyak kemudahan pengurusan sisa, khususnya di kawasan luar bandar dan terpencil, terbiar atau tidak digunakan sepenuhnya. Lebih 70 peratus Kemudahan Pengurusan Sisa Kurangkan, Guna Semula dan Kitar Semula (TPS3R) serta 40 peratus Kemudahan Pengurusan Sisa Bersepadu (TPST) tidak diketahui statusnya atau tidak beroperasi.

Cabaran tadbir urus, termasuk tanggungjawab yang berpecah antara kerajaan pusat dan tempatan, kekurangan dana serta penguatkuasaan undang-undang yang lemah, menghalang kemajuan. Kesedaran dan tingkah laku awam juga memainkan peranan penting. Pendekatan linear yang sekadar mengumpul, mengangkut dan membuang sisa masih berterusan, manakala pembakaran terbuka terus berleluasa kerana ketiadaan pilihan lain.

Pakar berpendapat pendekatan sistemik diperlukan, dengan mengutamakan pengurusan sisa di punca, menambah baik tadbir urus, meningkatkan kapasiti dan memastikan pembiayaan mencukupi. Kempen maklumat, penguatkuasaan undang-undang dan penglibatan masyarakat penting untuk mengubah tingkah laku serta membina sokongan terhadap pengurusan sisa lestari.

Konteks Serantau dan Global: Pengajaran dan Peluang

Krisis sisa Indonesia bukanlah satu-satunya. Asia Tenggara secara keseluruhan berdepan cabaran serupa, apabila pembandaran pesat, pertumbuhan penduduk dan infrastruktur terhad meningkatkan penghasilan sisa serta pencemaran. Kerjasama serantau, seperti Pelan Tindakan Serantau ASEAN bagi Membanteras Sisa Marin, bertujuan menangani isu rentas sempadan dan membina kapasiti untuk pengurusan sisa yang lebih baik.

Di peringkat global, peralihan kepada ekonomi kitaran, yang menggunakan semula dan mengitar semula bahan serta mengekalkannya dalam rantaian nilai, menawarkan laluan ke arah kelestarian. Kitar semula kimia, plastik terbiodegradasi dan teknologi guna naik sedang diterokai sebagai alternatif kepada pelupusan di tapak pelupusan dan pembakaran. Namun, penyelesaian ini memerlukan pelaburan, sokongan kawal selia dan penyertaan awam untuk berjaya.

Pengalaman Indonesia menunjukkan pentingnya mengintegrasikan pengutip sisa tidak formal, memanfaatkan teknologi dan menggalakkan kerjasama antara kerajaan, sektor swasta dan masyarakat sivil. Ketika negara itu berusaha mencapai sasaran 2029, pengajaran yang diperoleh boleh membantu membentuk strategi pengurusan sisa di seluruh rantau ini dan di luarnya.

Ringkasan

• Indonesia berdepan krisis pengurusan sisa yang serius. Hanya kira-kira 10 peratus sisa diproses dengan sewajarnya, manakala tapak pelupusan semakin hampir mencapai kapasiti maksimum.
• Pembuangan terbuka dan pembakaran berleluasa, menyumbang kepada pencemaran, pelepasan gas rumah hijau dan risiko kesihatan.
• Sisa plastik dan mikroplastik merupakan ancaman besar kepada alam sekitar, dengan kadar kitar semula yang rendah serta kebocoran sisa yang ketara ke lautan dan laluan air.
• Sisa makanan ialah komponen terbesar sisa domestik, namun kaedah rawatan semasa tidak memadai.
• Kerajaan melanjutkan sasaran pengurusan 100 peratus sisa kepada 2029 serta menggalakkan peraturan baharu dan teknologi penukaran sisa kepada tenaga.
• Inovasi sektor swasta, platform digital dan pengintegrasian pengutip sisa tidak formal memacu peningkatan dalam kitar semula dan pengurusan sisa.
• Halangan termasuk infrastruktur yang tidak mencukupi, cabaran tadbir urus dan kesedaran awam yang rendah.
• Kerjasama serantau dan peralihan kepada ekonomi kitaran penting untuk kelestarian jangka panjang.