Pepijat sebagai Bukti Forensik: Saintis Malaysia Menemui Petunjuk Baharu di Tempat Kejadian Jenayah

Pepijat: Daripada Gangguan kepada Alat Forensik

Pepijat terkenal dengan gigitan yang menyebabkan kegatalan serta infestasi yang sukar dihapuskan di rumah, hotel dan ruang awam. Namun, penemuan saintifik terkini di Malaysia mendedahkan peranan baharu yang mengejutkan bagi serangga penghisap darah ini: sebagai bukti forensik berpotensi dalam siasatan jenayah. Penyelidik di Universiti Sains Malaysia (USM) membuktikan bahawa pepijat tropika (Cimex hemipterus) boleh menyimpan DNA manusia dalam ususnya sehingga 45 hari selepas menghisap darah, sekali gus membuka ruang baharu untuk analisis tempat kejadian jenayah apabila bukti tradisional tiada atau telah diusik.

Penemuan ini, yang diterbitkan dalam jurnal saintifik terkemuka dan diketengahkan oleh media antarabangsa, merupakan aplikasi forensik pertama yang didokumenkan melibatkan spesies tropika ini. Implikasinya besar, khususnya di kawasan yang mempunyai populasi C. hemipterus yang banyak dan apabila bukti biologi konvensional tiada atau sengaja dihapuskan.

Bagaimana Pepijat Menjadi Bukti Forensik

Usaha ini bermula pada 2014, apabila saintis USM mengumpulkan spesimen pepijat dari tempat duduk berkusyen di Lapangan Terbang Antarabangsa Kuala Lumpur. Dalam tempoh sedekad berikutnya, ahli entomologi Abdul Hafiz Ab Majid dan pasukannya, termasuk penyelidik pascadoktoral Lim Li, mengkaji dengan teliti keupayaan serangga itu mengekalkan DNA manusia selepas menghisap darah. Kajian mereka tertumpu pada dua teknik utama pemprofilan genetik: analisis Ulangan Tandem Pendek (STR) dan analisis Polimorfisme Nukleotida Tunggal (SNP), kedua-duanya kaedah standard dalam sains forensik untuk mengenal pasti individu dan meramalkan ciri fizikal.

Dalam keadaan makmal terkawal, pepijat dibiarkan menghisap darah sukarelawan manusia. Penyelidik kemudian mengekstrak DNA daripada pepijat pada beberapa sela masa—sejurus selepas menghisap darah serta 5, 14, 30 dan 45 hari selepas itu. Hasilnya amat ketara: profil DNA manusia yang lengkap dapat diperoleh sejurus selepas pepijat menghisap darah, manakala profil separa—yang kadangkala memadai untuk meramalkan warna rambut, kulit dan mata—masih boleh diperoleh sehingga 45 hari kemudian.

Profesor Madya Hafiz menjelaskan kepentingan penemuan ini:

Sejurus selepas pepijat menghisap darah, kami dapat memperoleh profil genetik penuh menggunakan kaedah STR dan SNP. Malah, 45 hari kemudian, kami masih dapat mendapatkan profil separa—yang dalam sesetengah kes cukup untuk memberi petunjuk tentang warna rambut, kulit dan mata.

Teknik ini sama seperti yang digunakan di makmal forensik di seluruh dunia, sekali gus menegaskan potensi DNA daripada pepijat untuk melengkapi atau bahkan menggantikan bukti tradisional dalam keadaan tertentu.

Keistimewaan Pepijat untuk Kerja Forensik

Pepijat mempunyai beberapa ciri biologi yang menjadikannya sangat berguna dalam siasatan forensik:

• Wajib Menghisap Darah: Semua peringkat hidup pepijat, daripada nimfa hingga dewasa, memerlukan darah untuk membesar dan membiak. Ini bermakna besar kemungkinan pepijat telah menghisap darah manusia yang berada di lokasi tertentu.
• Pergerakan Terhad: Tidak seperti nyamuk atau lalat, pepijat tidak bersayap dan tidak bergerak jauh dari tempat ia menghisap darah. Selepas itu, pepijat berundur ke celah-celah berhampiran, menjadikan besar kemungkinan DNA yang dibawanya milik seseorang yang baru-baru ini berada di lokasi tersebut.
• Mengekalkan DNA untuk Tempoh Lama: Pepijat boleh mengekalkan DNA manusia dalam sistem pencernaannya selama beberapa minggu, jauh lebih lama berbanding serangga penghisap darah yang lain. Sebagai contoh, DNA manusia dalam darah yang dihisap nyamuk lazimnya terurai dalam tempoh 26 jam, manakala pepijat mengekalkannya sehingga 45 hari.
• Peningkatan Semula Infestasi: Peningkatan infestasi pepijat di seluruh dunia, khususnya di kawasan bandar dan hab perjalanan, meningkatkan kemungkinan serangga ini ditemui di tempat kejadian jenayah.

Ciri-ciri ini menjadikan pepijat sumber DNA manusia yang unik dan boleh dipercayai, khususnya dalam persekitaran yang bukti lain tiada atau telah dimusnahkan.

Dari Makmal ke Lapangan: Protokol Praktikal untuk Tempat Kejadian Jenayah

Berdasarkan kejayaan kajian makmal, pasukan USM membangunkan protokol lapangan praktikal untuk mengumpulkan dan menganalisis pepijat sebagai bukti forensik. Protokol ini, yang diterbitkan dalam Forensic Science International, menerangkan langkah-langkah untuk mengawet, mensterilkan dan mengekstrak DNA daripada pepijat yang ditemui di tempat kejadian jenayah.

Elemen utama protokol ini termasuk:

• Mengumpulkan pepijat dari lokasi yang mengalami infestasi, sama ada serangga itu hidup atau mati, jantan atau betina.
• Mengawet spesimen dalam etanol 70% dan menyimpannya pada suhu -20°C untuk mencegah penguraian DNA.
• Mensterilkan permukaan setiap pepijat untuk menyingkirkan bahan pencemar luaran sebelum pengekstrakan DNA.
• Menggunakan analisis STR untuk menghasilkan profil genetik daripada DNA yang diekstrak.

Ujian lapangan di Pulau Pinang, Malaysia, mengesahkan keberkesanan kaedah ini. Kebanyakan sampel menghasilkan DNA manusia yang mencukupi untuk pemprofilan STR separa atau lengkap, walaupun sampel dikumpulkan dari persekitaran sebenar dan bukannya keadaan makmal terkawal.

Batasan dan Cabaran: DNA Campuran dan Halangan Undang-undang

Walaupun penemuan ini menjanjikan, beberapa cabaran perlu diatasi sebelum DNA daripada pepijat boleh digunakan secara rutin di mahkamah:

• Profil DNA Campuran: Pepijat mungkin menghisap darah lebih daripada seorang, lalu menghasilkan profil DNA campuran yang boleh menyukarkan tafsiran. Dalam sampel lapangan, penyelidik sering mengesan lebih daripada dua alel pada lokus genetik tertentu, menunjukkan adanya DNA daripada beberapa individu.
• Penguraian DNA: Kelengkapan profil DNA berkurangan dari semasa ke semasa akibat proses pencernaan dalam tubuh pepijat. Walaupun profil separa masih boleh memberikan petunjuk berguna, profil itu mungkin tidak sentiasa memenuhi syarat ketat kebolehterimaan sebagai bukti di sisi undang-undang.
• Protokol Teknikal: Kajian semasa menggunakan ujian tindak balas rantai polimerase (PCR) sasaran tunggal, yang lebih perlahan dan kurang cekap berbanding kit multipleks yang digunakan di makmal forensik bertauliah. Untuk digunakan secara meluas, protokol perlu diseragamkan dan disahkan merentas sistem yang berbeza.
• Penerimaan Undang-undang: Sebelum bukti DNA pepijat boleh diterima di mahkamah, bukti itu perlu menjalani pengesahan rapi dan diterima oleh komuniti forensik serta undang-undang. Proses ini masih berjalan, dengan pasukan USM giat bekerjasama dengan pakar forensik untuk memperhalus kaedah mereka.

Walaupun menghadapi cabaran ini, pakar percaya bahawa DNA daripada pepijat boleh memberikan petunjuk penting dalam siasatan yang rumit, khususnya apabila bukti lain tiada. Mohamad Anil Shah Abdullah, pengerusi Persatuan Kesedaran Jenayah dan Keselamatan Awam Pulau Pinang, berkata:

Kadangkala tiada darah atau cecair di tempat kejadian. Serangga seperti lalat dan nyamuk pernah digunakan sebelum ini, tetapi pepijat tidak terbang. Sebab itulah pepijat berguna.

Beliau turut merujuk kes pada 2008 di Finland, apabila polis mendapatkan DNA seorang suspek daripada seekor nyamuk yang ditemui di dalam kereta curi, sekali gus menunjukkan bahawa pepijat mungkin memainkan peranan serupa dalam siasatan akan datang.

Konteks Saintifik: Pepijat dan Entomologi Forensik

Entomologi forensik—penggunaan serangga dalam siasatan jenayah—secara tradisinya tertumpu pada spesies seperti lalat dan kumbang untuk menganggarkan masa kematian atau mencari mayat. Penggunaan serangga penghisap darah untuk mendapatkan DNA manusia merupakan perkembangan yang lebih baharu, dengan nyamuk dan kutu pernah dikaji kerana potensi mengekalkan bahan genetik daripada perumahnya.

Namun, pepijat mempunyai kelebihan tersendiri. Tidak seperti nyamuk, yang hanya nyamuk betina menghisap darah dan DNA terurai dengan cepat, semua peringkat hidup pepijat menghisap darah dan mengekalkannya jauh lebih lama. Kecenderungan pepijat untuk kekal berhampiran tempat ia menghisap darah turut meningkatkan kemungkinan DNA yang dibawanya berkaitan dengan tempat kejadian jenayah.

Kajian pasukan USM merupakan kajian pertama yang tertumpu pada Cimex hemipterus, spesies pepijat tropika yang lazim di Asia Tenggara, Afrika dan sebahagian Amerika Selatan. Kajian forensik terdahulu tertumpu pada Cimex lectularius, iaitu pepijat biasa yang ditemukan di kawasan beriklim sederhana. Perluasan penyelidikan pepijat kepada spesies tropika mencerminkan penyebaran infestasi di seluruh dunia serta keperluan terhadap alat forensik yang sesuai dengan rantau masing-masing.

Teknik Genetik: Penjelasan Analisis STR dan SNP

Untuk memahami sains di sebalik kajian ini, berikut ialah penjelasan ringkas tentang teknik genetik yang digunakan:

• Analisis Ulangan Tandem Pendek (STR): STR ialah jujukan DNA berulang yang sangat berbeza antara individu. Dengan menganalisis beberapa lokus STR, saintis forensik boleh menghasilkan profil genetik yang unik bagi setiap orang. Kaedah ini ialah piawaian emas untuk mengenal pasti individu di makmal forensik di seluruh dunia.
• Analisis Polimorfisme Nukleotida Tunggal (SNP): SNP ialah perubahan satu huruf dalam jujukan DNA. SNP tertentu dikaitkan dengan ciri fizikal seperti warna rambut, mata dan kulit. Analisis SNP boleh melengkapi pemprofilan STR, khususnya apabila DNA telah terurai atau tidak lengkap, serta memberikan petunjuk siasatan tentang rupa atau keturunan seseorang.

Dalam kajian USM, analisis STR dan SNP dilakukan terhadap DNA yang diekstrak daripada pepijat. Profil lengkap boleh diperoleh sejurus selepas pepijat menghisap darah, manakala profil separa—yang kadangkala memadai untuk meramalkan fenotip—masih boleh diperoleh beberapa minggu kemudian. Sistem HIrisPlex-S, iaitu alat berasaskan web, digunakan untuk meramalkan ciri fizikal daripada data SNP, dan hasilnya sepadan dengan ciri-ciri sukarelawan manusia yang diketahui dalam eksperimen tersebut.

Implikasi Lebih Luas: Satu Sempadan Baharu dalam Sains Forensik

Keupayaan mendapatkan DNA manusia daripada pepijat membawa implikasi besar terhadap sains forensik dan siasatan jenayah:

• Sumber Bukti Alternatif: Dalam kes apabila kesan darah, cap jari atau bukti biologi lain telah dibersihkan atau tiada, pepijat mungkin menjadi sumber tersembunyi bahan genetik.
• Petunjuk Ruang dan Masa: Oleh sebab pepijat tidak bergerak jauh, kehadiran DNA manusia dalam ususnya boleh membantu menentukan siapa yang berada di lokasi tertentu dan bila.
• Potensi untuk Kes Sejuk: Tempoh DNA kekal dalam pepijat yang panjang boleh membantu siasatan bagi jenayah yang telah berlaku lama dahulu.
• Kepentingan Global: Dengan meningkatnya infestasi pepijat di seluruh dunia, protokol forensik yang dibangunkan di Malaysia boleh disesuaikan untuk digunakan di rantau lain, khususnya kawasan yang mempunyai populasi C. hemipterus yang banyak.

Namun, teknik ini tetap mempunyai batasan. Profil DNA campuran, cabaran teknikal dan keperluan pengesahan undang-undang bermakna bukti daripada pepijat masih belum bersedia untuk digunakan secara rutin di mahkamah. Walau bagaimanapun, kajian ini merupakan langkah penting dalam usaha mencari alat forensik baharu dan menonjolkan kepentingan kerjasama antara disiplin dalam kalangan ahli entomologi, ahli genetik dan penguat kuasa undang-undang.

Ringkasan

• Saintis Malaysia membuktikan bahawa pepijat tropika boleh mengekalkan DNA manusia sehingga 45 hari selepas menghisap darah, sekali gus menawarkan sumber bukti forensik baharu.
• Biologi pepijat—keperluan menghisap darah, pergerakan terhad dan keupayaan mengekalkan DNA untuk tempoh lama—menjadikannya sangat sesuai untuk siasatan tempat kejadian jenayah.
• Analisis STR dan SNP boleh menghasilkan profil genetik manusia yang lengkap atau separa daripada DNA pepijat, dan kadangkala cukup untuk meramalkan ciri fizikal.
• Protokol lapangan untuk mengumpulkan dan menganalisis pepijat telah dibangunkan serta diuji di Malaysia, dengan hasil yang menjanjikan.
• Cabaran masih wujud, termasuk profil DNA campuran, batasan teknikal dan keperluan pengesahan undang-undang sebelum bukti daripada pepijat boleh digunakan di mahkamah.
• Kajian ini membuka kemungkinan baharu dalam sains forensik, khususnya bagi kes yang bukti tradisionalnya tiada atau telah diusik.