Krisis Sisa Plastik: Bagaimana Pencemaran Asia Membanjiri Laut Jepun dan Usaha Menanganinya

Sisa Plastik Membanjiri Laut Jepun: Krisis Alam Sekitar yang Semakin Meruncing

Di sepanjang pesisir Laut Jepun yang berbatu-batu, gelombang sisa plastik yang semakin meningkat terdampar, mengancam hidupan marin, ekonomi tempatan dan kesihatan masyarakat. Krisis ini bukan hanya melanda Jepun; ia menjadi lambang jelas masalah serantau dan global yang lebih luas, apabila serpihan plastik dari seluruh Asia terkumpul di pantai dan dasar laut Jepun. Walaupun usaha pembersihan berulang kali dijalankan dan rundingan antarabangsa diadakan, masalah ini berterusan, sekali gus menimbulkan persoalan mendesak tentang tanggungjawab, penyelesaian dan masa depan lautan kita.

Bagaimana Laut Jepun Menjadi Tempat Pembuangan Plastik?

Laut Jepun, yang juga dikenali sebagai Laut Timur, bersempadan dengan Jepun, Korea Selatan, Rusia dan Korea Utara. Garis pantai baratnya, khususnya di sekitar Tsushima di Wilayah Nagasaki, menjadi kawasan tumpuan serpihan marin. Menurut anggaran pihak bandar, antara 30,000 hingga 40,000 meter padu sampah hanyut sampai ke Tsushima setiap tahun, dengan lebih separuh daripadanya terdiri daripada produk plastik seperti botol, bekas dan bahan pembungkus. Pada 2024, tinjauan mendapati 54% botol plastik yang dikumpulkan berasal dari China dan Taiwan, manakala 38% dari Korea Selatan, menonjolkan sifat pencemaran rentas sempadan ini.

Arus laut dan angin membawa sisa ini merentasi sempadan, menjadikannya isu yang benar-benar antarabangsa. Hujan lebat dan taufan memburukkan keadaan dengan menghanyutkan lebih banyak serpihan ke laut dan ke pesisir Jepun. Walaupun kerja pembersihan kerap dijalankan, kemasukan sisa yang berterusan terus membebankan pihak berkuasa tempatan dan sukarelawan.

Sisa Plastik: Ancaman Serantau dan Global

Organisasi Kerjasama dan Pembangunan Ekonomi (OECD) menganggarkan kira-kira 20 juta tan sisa plastik memasuki alam sekitar global setiap tahun, dengan 90% daripadanya berpunca dari negara membangun akibat pengurusan sisa yang tidak mencukupi. Asia berada di pusat krisis ini. Sungai seperti Mekong, yang mengalir melalui China, Myanmar, Laos, Thailand, Kemboja dan Vietnam, antara penyumbang terbesar sisa plastik ke lautan di dunia. Negara-negara Asia Tenggara seperti Indonesia, Filipina, Vietnam dan Malaysia juga merupakan sumber utama, sering kali disebabkan infrastruktur yang terhad dan pembuangan sampah haram.

Jepun sendiri tidak terlepas daripada tanggungjawab. Negara itu berada di tempat kedua di dunia, selepas Amerika Syarikat, dari segi penghasilan sisa pembungkusan plastik per kapita, dengan kira-kira 32 kilogram bagi setiap orang setahun pada 2015. Walaupun Jepun mempunyai sistem pengurusan sisa yang mantap, sebahagian besar kegiatan "kitar semula" melibatkan pembakaran, yang menghasilkan pelepasan karbon dan tidak menghalang plastik daripada memasuki alam sekitar melalui cara lain.

Mengapa Pencemaran Plastik Berterusan?

Ketahanan, kos rendah dan kepelbagaian kegunaan plastik menjadikannya bahan yang digunakan secara meluas dalam kehidupan moden. Namun, sifat yang sama juga menjadikannya bahan pencemar yang kekal lama. Selepas dibuang, plastik boleh mengambil masa ratusan tahun untuk terurai. Apabila terdedah kepada cahaya matahari dan angin, plastik terpecah menjadi mikroplastik, iaitu zarah kecil yang mudah ditelan hidupan marin dan boleh memasuki rantaian makanan manusia.

Penyelidikan terkini oleh Agensi Sains dan Teknologi Marin-Bumi Jepun (JAMSTEC) mendedahkan sejumlah besar sisa plastik di dasar laut dalam sekitar Jepun, termasuk barangan yang berasal dari abad ke-20. Di sesetengah kawasan, penyelidik menemui sehingga 40,000 barangan plastik bagi setiap kilometer persegi, dengan 70% hingga 80% daripadanya ialah beg polietilena dan selebihnya kebanyakannya botol serta bekas makanan. Kekurangan cahaya di laut dalam menyebabkan plastik ini terurai dengan lebih perlahan, lalu kekal selama berdekad-dekad atau lebih lama.

Ancaman Mikroplastik

Mikroplastik kini ditemui di seluruh lautan dunia, termasuk di Laut Jepun. Serpihan kecil ini boleh menyerap bahan kimia beracun dan dimakan ikan serta organisma marin lain, sekali gus menimbulkan risiko kesihatan kepada hidupan liar dan manusia. Kajian menunjukkan mikroplastik boleh mencederakan haiwan marin secara fizikal, mengganggu sistem pembiakan dan terkumpul semakin tinggi dalam rantaian makanan, sekali gus berpotensi menjejaskan kesihatan manusia apabila makanan laut dimakan.

Usaha Antarabangsa dan Halangan

Menyedari skala krisis ini, negara-negara telah cuba membentuk perjanjian antarabangsa bagi menangani pencemaran plastik. Rundingan antara kerajaan baru-baru ini di Switzerland bertujuan mewujudkan perjanjian pertama di dunia untuk mencegah pencemaran plastik. Namun, rundingan itu gagal mencapai persetujuan, sekali gus menimbulkan kebimbangan bahawa tindakan menangani isu ini akan terus tertangguh. Perbezaan pendapat masih wujud tentang skop peraturan, sasaran serta tanggungjawab negara maju berbanding negara membangun.

Jepun memainkan peranan yang kompleks dalam rundingan ini. Walaupun negara itu memimpin G20 menerima pakai Visi Lautan Biru Osaka pada 2019, iaitu inisiatif untuk mengurangkan pencemaran plastik marin tambahan sehingga sifar menjelang 2050, Jepun juga teragak-agak menandatangani piagam antarabangsa tertentu yang menetapkan sasaran mengikat, dengan alasan kebimbangan terhadap kesannya kepada kehidupan seharian dan industri. Namun begitu, Jepun komited menyediakan bantuan teknikal kepada negara-negara Asia, membantu mereka membangunkan sistem pengasingan dan pengumpulan sisa serta melatih 10,000 kakitangan dalam pengurusan sisa.

Kerjasama Serantau: Jepun dan ASEAN

Kerjasama Jepun dengan Persatuan Negara-Negara Asia Tenggara (ASEAN) menjadi tonggak usaha serantau. Menerusi inisiatif seperti Pelan Tindakan Serantau ASEAN untuk Membanteras Serpihan Marin dan Dana Integratif Jepun-ASEAN, Jepun menyokong pembangunan keupayaan, kempen kesedaran awam dan penyediaan pelan tindakan nasional bagi mengurangkan serpihan marin. Kerjasama ini memberi tumpuan kepada penambahbaikan pengurusan sisa, pemantauan pencemaran plastik serta usaha menggalakkan inovasi dalam bahan dan teknologi kitar semula.

Walaupun usaha ini dilaksanakan, cabaran masih wujud. Banyak negara Asia Tenggara masih bergantung pada tapak pelupusan terbuka dan mempunyai kadar kitar semula yang rendah, sekali gus menyukarkan usaha membendung aliran plastik ke lautan. Perdagangan sisa plastik global, yang menyaksikan lonjakan eksport ke Asia Tenggara selepas China mengharamkan kebanyakan import plastik pada 2017, menambahkan kerumitan keadaan. Walaupun jumlah sisa plastik yang diperdagangkan telah menurun, risiko sisa yang tidak diurus dengan baik memasuki lautan kekal tinggi di negara yang infrastrukturnya tidak mencukupi.

Penyelesaian Dalam Negara: Dasar dan Inovasi Jepun

Di Jepun, sektor awam dan swasta sama-sama berusaha mengurangkan sisa plastik. Undang-undang Peredaran Sumber Plastik, yang berkuat kuasa sejak 2022, mewajibkan perniagaan mengurangkan jumlah produk plastik. Namun, penalti hanya dikenakan terhadap perniagaan besar, sekali gus mengehadkan kesan kepada operasi yang lebih kecil. Sesetengah pemilik perniagaan menyatakan kos dan pilihan pelanggan sebagai halangan untuk beralih daripada plastik kepada bahan alternatif.

Peniaga runcit mula mengenakan bayaran bagi beg plastik, langkah yang bertujuan menggalakkan pengguna membawa beg sendiri dan mengurangkan penggunaan plastik yang tidak perlu. Kerajaan berharap bayaran ini akan mendorong orang ramai menilai semula tabiat penggunaan pembungkusan mereka dan menyumbang kepada pengurangan sisa plastik yang lebih meluas. Walaupun beg plastik membeli-belah hanya merangkumi kira-kira 2% daripada keseluruhan sisa plastik di Jepun, dasar ini dilihat sebagai pemangkin perubahan tingkah laku pengguna.

Inisiatif Korporat dan Penemuan Teknologi

Syarikat-syarikat Jepun turut mempergiat usaha mereka. Kirin Holdings, misalnya, menggalakkan penggunaan botol tanpa label dan menyokong ekonomi kitaran, iaitu sistem bahan digunakan semula dan dikitar semula, bukannya dibuang. Penyelidik di Pusat Sains Materi Muncul Riken dan Universiti Tokyo telah membangunkan plastik baharu yang larut dalam air laut dalam masa beberapa jam, sekali gus memberi harapan kepada penyelesaian masa depan bagi pencemaran lautan. Walaupun belum dikomersialkan, inovasi sedemikian boleh memainkan peranan penting dalam mengurangkan ketahanan plastik dalam persekitaran marin.

Kesan Terhadap Manusia dan Ekologi

Kesan pencemaran plastik jauh melangkaui pantai yang dicemari sampah. Hidupan marin, termasuk ikan, burung laut dan penyu, sering tersalah anggap plastik sebagai makanan, lalu menyebabkan kecederaan, kebuluran dan kematian. Komuniti nelayan turut terjejas apabila serpihan plastik merosakkan jaring dan mengurangkan hasil tangkapan. Di Indonesia, misalnya, sisa plastik memaksa sesetengah nelayan beralih kepada penternakan ikan di kolam bertapis bagi mengelakkan perairan tercemar.

Pencemaran plastik juga mengancam biodiversiti dan mata pencarian berjuta-juta orang yang bergantung pada lautan yang sihat. Sektor perikanan menjadi sumber pendapatan langsung kepada hampir 62 juta orang di seluruh dunia, dan 85% daripada mereka tinggal di Asia dan Pasifik. Apabila plastik terkumpul dalam rantaian makanan, kebimbangan tentang kesan jangka panjangnya terhadap kesihatan manusia semakin meningkat, khususnya melalui pengambilan makanan laut yang tercemar dengan mikroplastik dan bahan kimia berkaitan.

Apakah yang Perlu Berubah?

Pakar bersetuju bahawa tiada satu negara pun boleh menyelesaikan krisis pencemaran plastik secara bersendirian. Sifat arus laut yang merentasi sempadan bermakna sisa yang dihasilkan di sesebuah negara mudah terdampar di pesisir negara lain. Seperti yang dinyatakan Ryota Nakajima, ahli oseanografi biologi di JAMSTEC:

Dunia dihubungkan oleh lautan, yang dilalui oleh sejumlah besar sisa plastik yang datang dan pergi. Untuk memastikan lautan tidak tercemar, negara dan rantau mesti bekerjasama. Jika tidak, tiada harapan.

Pengurusan sisa bersepadu, kerjasama pihak berkepentingan, pendidikan awam dan tanggungjawab global amat penting. Penyelesaian termasuk:

• Menambah baik infrastruktur pengumpulan dan kitar semula sisa, khususnya di negara membangun
• Menggalakkan penggunaan bahan terbiodegradasi dan bahan alternatif
• Memajukan teknologi kitar semula kimia
• Mewujudkan ekonomi kitaran bagi plastik
• Menguatkuasakan peraturan lebih ketat terhadap pengeluaran dan pelupusan plastik
• Menggalakkan perubahan tingkah laku pengguna melalui pendidikan dan insentif

Perjanjian antarabangsa dan pelan tindakan serantau mesti disokong dengan sasaran konkrit, pembiayaan dan mekanisme penguatkuasaan. Penglibatan sektor swasta, masyarakat sivil dan komuniti tempatan amat penting untuk perubahan yang mampan.

Kesimpulan

• Pesisir Laut Jepun dibanjiri sisa plastik, sebahagian besarnya berasal dari negara-negara Asia lain akibat arus laut dan pengurusan sisa yang tidak mencukupi.
• Jepun ialah mangsa dan juga penyumbang, berada di tempat kedua di dunia dari segi sisa pembungkusan plastik per kapita serta berdepan cabaran mengurangkan jejak plastiknya sendiri.
• Pencemaran plastik berterusan disebabkan ketahanan plastik, penggunaannya yang meluas serta kemajuan perlahan dalam kerjasama antarabangsa dan pelaksanaan dasar.
• Mikroplastik menimbulkan risiko besar kepada hidupan marin dan kesihatan manusia, serta terkumpul dalam rantaian makanan dan laut dalam.
• Rundingan antarabangsa untuk perjanjian global mengenai pencemaran plastik terbantut, namun kerjasama serantau antara Jepun dengan ASEAN memberi harapan untuk mencapai kemajuan.
• Jepun melaksanakan dasar dalam negara, menyokong inovasi dan menyediakan bantuan teknikal kepada negara jiran, tetapi langkah yang lebih menyeluruh dan boleh dikuatkuasakan masih diperlukan.
• Pakar menegaskan bahawa hanya tindakan global yang terselaras, pengurusan sisa yang lebih baik serta perubahan tingkah laku pengguna dan industri dapat membendung gelombang pencemaran plastik yang mengancam lautan dunia.