Kafe-Kafe Membisu: Tindakan Tegas Indonesia terhadap Royalti Muzik Mengubah Ruang Awam dan Mencetuskan Perdebatan Nasional

Kafe-Kafe Indonesia Membisu: Tindakan Tegas terhadap Royalti Mengubah Iringan Muzik Kehidupan Seharian

Dalam beberapa bulan kebelakangan ini, alunan muzik pop dan rock Indonesia yang biasa kedengaran semakin sayup di kafe dan restoran di seluruh negara. Jika dahulu ruang dipenuhi lagu-lagu popular terkini dan lagu indie tempatan, kini yang kedengaran hanyalah desiran mesin espresso dan bunyi cawan berlaga. Kesunyian mendadak ini bukan soal cita rasa atau trend, sebaliknya berpunca daripada tindakan besar-besaran membanteras kegagalan membayar royalti muzik — langkah yang membuatkan pemilik perniagaan gelisah, pemuzik berbeza pendapat dan orang ramai keliru tentang muzik yang boleh dimainkan serta kosnya.

Apakah Punca Tindakan Tegas Ini? Kes Mie Gacoan dan Kesannya

Pencetus perubahan di seluruh negara ini ialah pertikaian berprofil tinggi yang melibatkan Mie Gacoan, rangkaian restoran mi yang popular. Pada Ogos 2024, francais di Bali dilaporkan kerana gagal membayar royalti muzik sejak 2022. Selepas berbulan-bulan menerima amaran dan usaha pengantaraan oleh Pusat Lesen Muzik Indonesia (SELMI) menemui jalan buntu, kes itu melibatkan pihak polis. Francais tersebut akhirnya menyelesaikan pertikaian dengan membayar tunggakan royalti sebanyak 2.2 bilion rupiah (kira-kira AS$135,000) bagi 65 cawangannya. Namun, kesannya sudah dirasai: kes itu mencetuskan kebimbangan dalam industri hospitaliti dan mendorong banyak perniagaan menilai semula pendekatan mereka terhadap muzik latar.

Berita mengenai penyelesaian itu mencetuskan kebimbangan dalam kalangan pemilik kafe dan restoran di seluruh negara. Ramai yang tidak pasti tentang peraturan dan bimbang akan tindakan undang-undang, lalu memilih untuk mematikan muzik sama sekali. Ada yang beralih kepada lagu asing atau trek instrumental kerana tersilap percaya bahawa muzik sedemikian dikecualikan daripada kewajipan membayar royalti. Malah, ada yang memasang bunyi alam semula jadi atau zikir Buddha — sebelum mengetahui bahawa kandungan itu juga mungkin dilindungi hak cipta.

Akibatnya, suasana di ruang awam Indonesia berubah dengan ketara. Di Jakarta, misalnya, pelanggan dan kakitangan sama-sama menyedari perbezaannya. "Tanpa muzik latar, suasananya terasa kosong dan hambar," kata Gusti, seorang kakitangan di kedai mi di Jakarta Selatan. "Muzik bukan sahaja menceriakan pelanggan, malah menaikkan semangat pekerja."

Memahami Sistem Royalti Muzik Indonesia

Inti kontroversi ini ialah Undang-Undang Hak Cipta Indonesia 2014, yang mewajibkan semua premis komersial — daripada dewan konsert hingga kedai kopi — membayar royalti tahunan bagi hak memainkan muzik. Sistem ini diuruskan oleh Agensi Pengurusan Kolektif Nasional (LMKN), yang mengutip bayaran dan mengagihkannya kepada penulis lagu, penghibur dan penerbit melalui badan kolektif yang lebih kecil (LMK).

Kadar royalti ditentukan berdasarkan faktor seperti kapasiti tempat duduk, waktu operasi dan lokasi. Sebagai contoh, kafe dan restoran biasanya dikenakan bayaran 120,000 rupiah bagi setiap tempat duduk setahun, manakala bar dan kelab malam dicaj mengikut keluasan lantai. Perniagaan mikro dan kecil mungkin layak menerima kadar lebih rendah, tetapi proses untuk memohon pengurangan ini tidak sentiasa jelas.

Walaupun undang-undang itu diluluskan pada 2014, penguatkuasaannya longgar sehingga 2021, apabila kerajaan mewajibkan semua pengendali ruang awam komersial membayar royalti. Sejak itu, pemantauan semakin ketat. Kementerian Undang-Undang dan Hak Asasi Manusia mengingatkan perniagaan bahawa royalti perlu dibayar bagi semua muzik yang dimainkan di ruang awam — termasuk lagu yang distrim daripada platform digital seperti Spotify atau Apple Music. Langganan perkhidmatan ini, termasuk akaun perniagaan, tidak meliputi hak persembahan awam.

Mengapa Perniagaan Begitu Bimbang?

Ramai pemilik perniagaan berpendapat sistem royalti itu tidak telus dan membebankan, khususnya bagi premis kecil yang beroperasi dengan margin keuntungan tipis. Kekeliruan meluas tentang perkara yang dianggap sebagai persembahan awam, lagu yang tertakluk kepada peraturan dan sama ada bayaran kepada LMKN sudah mencukupi atau kebenaran terus daripada artis juga diperlukan. Ada yang bimbang mereka masih boleh dikenakan tindakan undang-undang oleh pemuzik atau pemegang hak secara individu walaupun selepas membayar fi yang diwajibkan.

Setiausaha Agung Persatuan Hotel dan Restoran Indonesia (PHRI), Maulana Yusran, berkata ramai pemilik tersilap anggap bahawa langganan perkhidmatan muzik digital sudah meliputi kewajipan mereka. "Persembahan awam masih memerlukan lesen berasingan," tegasnya. Kurator muzik Dimas Ario Adrianto pula berkata rakaman bunyi alam semula jadi juga dianggap sebagai fonogram dan tertakluk kepada royalti.

Pemuzik Berbeza Pendapat: Siapa Patut Dibayar, dan Bagaimana?

Walaupun kebanyakan pemuzik bersetuju bahawa pencipta wajar menerima bayaran atas penggunaan karya mereka, terdapat perbezaan pendapat yang ketara tentang cara royalti harus dikutip dan diagihkan. Sesetengah pihak, seperti rocker veteran Ikang Fawzi, mempertahankan sistem semasa dengan berhujah bahawa "penggunaan karya kreatif seseorang harus disertai rasa hormat dan bayaran." Yang lain, termasuk tokoh terkenal seperti Ahmad Dhani dan Piyu, menyokong perjanjian pelesenan secara langsung antara artis dengan premis, tanpa melibatkan organisasi pengurusan kolektif.

Perdebatan ini semakin hangat susulan laporan bahawa bayaran kepada artis rendah, walaupun jumlah keseluruhan kutipan royalti meningkat mendadak — daripada hanya 400 juta rupiah (AS$24,400) pada tahun-tahun awal pelaksanaan undang-undang itu kepada 200 bilion rupiah (AS$12.2 juta) hari ini. Sesetengah pemuzik melaporkan hanya menerima 60,000 rupiah (AS$3.70) setahun. Legenda pop Ari Lasso, misalnya, secara terbuka mengadu tentang bayaran terbaharu sebanyak hanya 765,000 rupiah (AS$47), sambil mempersoalkan keadilan dan ketelusan sistem itu.

Agensi royalti muzik Wami menjawab bahawa jumlah tersebut adalah tepat bagi tempoh sebulan dan usaha menambah baik sistem sedang dijalankan. Namun, Ari Lasso berhujah bahawa royalti sepatutnya jauh lebih tinggi memandangkan popularitinya dan penggunaan lagunya yang meluas.

Pertikaian seperti ini mendorong desakan supaya sistem diperbaharui. Pada Mac 2025, 29 penyanyi terkenal memfailkan semakan kehakiman di Mahkamah Perlembagaan, menuntut sistem royalti yang lebih jelas dan telus. Sejak itu, penggubal undang-undang berjanji untuk menyemak semula Undang-Undang Hak Cipta dan memusatkan kutipan royalti di bawah LMKN, dengan audit berkala bagi memastikan keadilan.

Kekeliruan Undang-Undang dan Kesannya terhadap Kehidupan Awam

Tindakan tegas itu bukan sahaja menjejaskan perniagaan dan pemuzik, malah mencetuskan kebimbangan dalam kalangan penganjur acara dan orang ramai. Pada pertengahan Ogos, sebuah pertubuhan bukan untung mencadangkan bahawa muzik yang dimainkan di majlis perkahwinan dan perayaan tradisional mungkin tertakluk kepada royalti, lalu menimbulkan kebimbangan meluas. Wahana Musik Indonesia (WAMI), sebuah lagi badan pelesenan muzik, menegaskan dasar bahawa penganjur majlis perkahwinan perlu membayar royalti bagi sebarang muzik secara langsung atau rakaman yang dimainkan semasa majlis, dengan kadar 2 peratus daripada jumlah kos produksi muzik.

Bagaimanapun, Profesor Ahmad Ramli, penggubal Undang-Undang Hak Cipta itu, menjelaskan bahawa acara bukan komersial seperti majlis perkahwinan lazimnya dikecualikan. Beliau memberi amaran bahawa penguatkuasaan yang keterlaluan boleh menjejaskan industri dan artis, apabila orang ramai berasa tersisih dan penggunaan muzik semakin berkurangan.

Pakar undang-undang seperti Dr. Trisno Raharjo dari Universitas Muhammadiyah Yogyakarta menekankan perlunya keseimbangan. "Memainkan muzik di ruang awam pada asasnya berbeza daripada mendengarnya secara peribadi," jelasnya. "Muzik digunakan untuk menarik pelanggan, jadi sewajarnya pencipta berhak menerima royalti. Namun, penguatkuasaan undang-undang tidak boleh keterlaluan sehingga pengguna atau perniagaan kecil dijenayahkan."

Ketelusan, Teknologi dan Langkah Seterusnya

Antara kritikan utama terhadap sistem semasa ialah kurangnya ketelusan dalam pengiraan dan pengagihan royalti. Pemilik perniagaan mahu kepastian bahawa bayaran mereka sampai kepada penulis lagu dan penghibur yang berhak, bukannya lesap dalam birokrasi atau kos operasi. LMKN, yang mengambil potongan 20 peratus bagi operasi, mengakui kebimbangan ini dan sedang membangunkan sistem pelesenan dalam talian bersepadu serta menambah baik pengumpulan data. Usaha turut dijalankan untuk menyepadukan senarai main daripada platform penstriman dan melaksanakan audit tahunan.

Teknologi boleh memainkan peranan penting dalam menangani isu ini. Pemuzik seperti Armand Maulana mencadangkan bahawa rantaian blok atau inovasi seumpamanya boleh membawa ketelusan sebenar dalam pengurusan royalti. Di negara jiran Malaysia, misalnya, sistem yang lebih berpusat dan bersepadu terbukti berkesan dalam memastikan pencipta menerima pampasan yang adil.

Buat masa ini, kerajaan menggesa perniagaan yang tidak mampu membayar kadar standard supaya berunding dengan LMKN, dan sedang mempertimbangkan pengurangan lanjut untuk perusahaan mikro dan kecil. Penggubal undang-undang juga sedang meneliti semula Undang-Undang Hak Cipta bagi memberikan kepastian undang-undang yang lebih baik serta memastikan peraturan tidak membebankan perniagaan kecil secara tidak wajar atau menyekat budaya muzik negara yang rancak.

Budaya dalam Krisis: Kesan Lebih Luas terhadap Masyarakat Indonesia

Kesunyian di kafe dan restoran Indonesia bukan sekadar kesulitan — ia mencerminkan perubahan budaya yang membawa kesan meluas. Muzik sejak sekian lama menjadi sebahagian penting kehidupan seharian, bukan sahaja sebagai hiburan, malah sebagai sumber jati diri dan semangat kemasyarakatan. Tindakan tegas semasa berisiko menghakis tradisi ini apabila perniagaan memilih untuk berdiam diri atau memasang trek latar generik daripada berdepan masalah undang-undang.

Sesetengah pelanggan meluahkan rasa kecewa terhadap perubahan itu. "Muzik yang dimainkan kini berubah daripada lagu-lagu Indonesia yang biasa didengar kepada lagu latar generik, menjadikan suasana hambar," kata seorang pelanggan tetap kafe di Jakarta. Ada juga yang bimbang ketiadaan muzik tempatan akan menjejaskan artis baharu, yang bergantung pada pendedahan di premis awam untuk membina kumpulan peminat.

Turut timbul kebimbangan bahawa tindakan tegas ini boleh memakan diri, apabila perniagaan mengelak daripada memainkan muzik sama sekali dan artis kehilangan kedua-dua royalti dan publisiti. Seorang pengusaha restoran berkata, "Jika kami perlu mendapatkan kebenaran daripada setiap penulis lagu, mungkin lebih baik kami menyanyikan lagu sendiri atau merakam bunyi secara rawak."

Tindak Balas Kerajaan dan Usaha Mencari Penyelesaian

Menyedari kekeliruan dan rasa tidak puas hati yang meluas, pegawai kerajaan berusaha menenangkan orang ramai. Timbalan Speaker Sufmi Dasco Ahmad baru-baru ini berkata perniagaan boleh terus memainkan atau menyanyikan lagu seperti biasa tanpa bimbang akan tuntutan royalti sewenang-wenangnya, sementara undang-undang itu disemak semula. Dewan Perwakilan Rakyat bekerjasama dengan kementerian, pemuzik dan pihak berkepentingan industri untuk memusatkan kutipan royalti di bawah LMKN serta meningkatkan ketelusan melalui audit berkala.

Kementerian Undang-Undang dan Hak Asasi Manusia turut menggalakkan perusahaan kecil dan mikro berunding dengan LMKN mengenai kadar bayaran, serta berjanji untuk berbincang dengan persatuan perniagaan bagi mencari penyelesaian yang adil dan praktikal. Matlamatnya adalah untuk melindungi hak pencipta sambil memastikan perniagaan tidak dibebankan secara tidak wajar atau dihalang daripada memainkan muzik.

Sementara itu, sesetengah pakar mencadangkan perniagaan menggunakan muzik yang sudah menjadi domain awam, seperti karya klasik atau lagu popular lama yang tempoh perlindungan hak ciptanya telah tamat. Langkah ini boleh menjadi penyelesaian sementara sementara rangka kerja undang-undang dikemas kini.

Ringkasan

• Kafe dan restoran di Indonesia membisu susulan tindakan tegas terhadap kegagalan membayar royalti muzik, selepas kes berprofil tinggi yang melibatkan rangkaian restoran Mie Gacoan.
• Undang-Undang Hak Cipta 2014 mewajibkan semua premis komersial membayar royalti bagi muzik yang dimainkan di ruang awam, dengan penguatkuasaan yang semakin ketat sejak 2021.
• Pemilik perniagaan keliru tentang peraturan, bimbang akan kos dan tidak pasti sama ada bayaran kepada LMKN sudah mencukupi atau kelulusan terus daripada artis diperlukan.
• Pemuzik berbeza pendapat tentang sistem terbaik untuk mengutip dan mengagihkan royalti; ada yang menyokong pelesenan secara langsung, manakala yang lain menyokong agensi nasional.
• Ketelusan dan keadilan dalam pengagihan royalti kekal menjadi kebimbangan utama, dengan sesetengah artis melaporkan bayaran yang sangat rendah walaupun kutipan meningkat.
• Tindakan tegas itu menjejaskan bukan sahaja perniagaan dan pemuzik, malah acara awam dan suasana budaya secara lebih luas, sekali gus mendorong desakan untuk pembaharuan undang-undang dan penjelasan yang lebih baik.
• Kerajaan sedang berusaha menyemak semula Undang-Undang Hak Cipta, memusatkan kutipan royalti dan memastikan peraturan melindungi pencipta tanpa menyekat budaya muzik Indonesia.