Bangkok Berdepan Lonjakan Biawak Air di Taman Bandar

Senaman pagi bertemu bintang baharu hidupan liar bandar

Tidak lama selepas fajar menyingsing, Taman Lumpini mula sibuk. Pelari berulang-alik mengelilingi tasik yang redup, kumpulan tai chi bergerak mengikut rutin mereka, dan peralatan gim luar mula berbunyi. Di tebing air, seekor lagi atlet sedang bergerak. Biawak air Asia, sesetengahnya sebesar papan luncur kecil, meluncur masuk ke terusan, memanjat pokok untuk berjemur dan bergerak merentasi laluan untuk mencari tompokan konkrit yang hangat. Kehadiran mereka, yang dahulunya mengejutkan pengunjung, kini menjadi ciri tersendiri kawasan hijau paling terkenal di Bangkok.

Bagi ramai pengunjung tetap, terserempak dengan biawak sudah menjadi sebahagian daripada rutin. Seorang pelari yang kerap berkunjung menceritakan bahawa biawak yang paling kecil boleh menjadi paling sukar dielakkan. Komen itu menggambarkan keakraban serta kejutan sesekali apabila berkongsi taman dengan reptilia besar.

Seorang penduduk Bangkok yang berlari di taman itu berkata: "Yang besar biasanya tidak mengapa kerana pergerakannya agak perlahan dan kita boleh melompatinya. Yang kecil pula boleh bergerak agak pantas. Beberapa kali juga saya hampir tersadung kerananya."

Berapa banyak biawak tinggal di taman dan terusan Bangkok?

Biawak air Asia ialah biawak kedua terbesar di dunia selepas komodo, dengan panjang mencecah kira-kira dua meter. Habitatnya merentasi Asia Tenggara hingga ke beberapa kawasan di India dan selatan China. Di Bangkok, spesies ini menemukan habitat bandar yang hampir sempurna. Rangkaian ibu kota itu yang mempunyai lebih daripada 1,600 khlong (terusan) menghubungkan taman, kolam dan kawasan hilir sungai, lalu membentuk jaringan tanah lembap tempat biawak bergerak, mencari makan dan bersembunyi.

Tiada bancian tepat bagi seluruh bandar. Taman Lumpini kekal sebagai lokasi yang paling banyak dipantau, dengan jumlah biawak biasanya dianggarkan sekitar 400 ekor dan sasaran pengurusan untuk mengekalkan bilangannya di bawah paras itu. Pada 2016, pihak berkuasa memindahkan hampir 100 biawak dari taman itu ke pusat pembiakan milik kerajaan bagi mengurangkan kesesakan, kerosakan landskap dan risiko kemalangan. Jumlahnya meningkat semula selepas pemindahan. Biawak berdepan dengan sedikit pemangsa di bandar, betina boleh bertelur kira-kira 20 biji setiap kali bertelur, dan kadar kelangsungan hidupnya tinggi apabila makanan banyak.

Biawak di Bangkok juga sebati dengan kepercayaan tempatan. Perkataan Thai hia (kata hinaan yang lazim digunakan) merujuk kepada biawak, namun cerita rakyat mengaitkannya dengan ancaman dan tuah. Tawee Somnamee, penjaga di Taman Lumpini, menggambarkan gabungan kepercayaan karut dan nilai pelancongan itu apabila ditanya mengapa sebahagian biawak patut dikekalkan di dalam kawasan taman.

Tawee Somnamee berkata: "Jika seekor hia masuk ke bilik seseorang, orang itu akan menjadi kaya. Patut ada beberapa ekor yang ditinggalkan untuk dilihat oleh pelancong asing."

Penjelasan sains tentang biawak air bandar

Kajian di taman dan tanah lembap Bangkok memberikan gambaran lebih jelas tentang cara biawak berkembang maju di kota raya. Penyelidik menggambarkan spesies omnivor yang mudah menyesuaikan diri, memakan bangkai, memburu apabila ada peluang dan menggunakan terusan sebagai laluan terlindung. Spesies ini kelihatan semakin meluas di beberapa kawasan bandar dan mengekalkan kepelbagaian genetik walaupun habitatnya terpisah oleh jalan raya dan bangunan.

Pemakanan dan pasukan pembersih

Kerja lapangan di Taman Lumpini, sebuah tanah lembap bandar seluas kira-kira 57.6 hektar, merekodkan pemakanan biawak dan kekerapan ia dilihat. Dalam sesi tinjauan pada musim hujan dan musim sejuk, pemerhati merekodkan kira-kira 52 hingga 55 ekor biawak kelihatan pada sesuatu masa semasa pengiraan berstruktur, bersamaan kepadatan pemerhatian sekitar 3.9 hingga 4.7 ekor sehektar. Angka itu bukan jumlah populasi keseluruhan kerana tidak semua haiwan kelihatan serentak. Kajian yang sama merekodkan jenis makanan mengikut kekerapan: belut kira-kira 36 peratus, serangga artropod 28 peratus, ikan kap 20 peratus, tilapia 8 peratus, kura-kura 4 peratus dan pelbagai sisa haiwan 4 peratus. Angka ini menonjolkan khidmat penting kepada bandar. Dengan memakan ikan mati, bangkai burung dan sisa organik lain, biawak membantu membersihkan bahan reput yang boleh menarik haiwan perosak atau menyebarkan penyakit. Pemangsaan tikus dan haiwan kecil lain pula boleh mengurangkan tekanan haiwan perosak di sekitar laluan air dan pasar.

Aktiviti harian dan penyesuaian di bandar

Biawak air di Bangkok menunjukkan rutin harian yang fleksibel dan sesuai dengan persekitaran yang dikuasai manusia. Biawak berjemur untuk memanaskan badan, kemudian bergerak menyusuri tebing terusan, kawasan berumput dan laluan pejalan kaki yang menerima bahangan daripada turapan. Penjejakan di bandar menunjukkan ramai biawak kekal berhampiran air dan memilih perlindungan di tebing, pembetung serta ruang di belakang bangunan ketika waktu sibuk. Aktiviti kembali meningkat apabila lalu lintas dan jumlah pejalan kaki berkurangan. Spesies ini boleh bertoleransi dengan kehadiran manusia pada jarak dekat, namun sering mengelak interaksi langsung dengan menyelinap ke dalam air atau di bawah semak. Gabungan toleransi dan sikap berhati-hati ini membolehkan biawak mendiami taman, zoo dan tebing terusan di daerah-daerah tengah.

Genetik dan pergerakan

Pemantauan genetik di Bang Kachao, sebuah semenanjung hijau yang luas di Sungai Chao Phraya di selatan pusat Bangkok, mendapati kepelbagaian genetik yang tinggi bagi subspesies bandar itu, Varanus salvator macromaculatus. Corak dalam DNA mitokondria dan nukleus menunjukkan populasi berkembang baru-baru ini, kemungkinan besar berkaitan dengan perubahan bandar yang mewujudkan tebing baharu untuk hidupan akuatik serta sumber makanan. Bukti penyebaran oleh biawak betina menjelaskan bagaimana biawak boleh merebak melalui rangkaian terusan dan taman walaupun biawak jantan mempunyai kawasan jelajah yang kecil. Bagi pengurus hidupan liar, genetik membawa implikasi praktikal. Penempatan dalam kurungan dan pemindahan, yang sudah digunakan Bangkok untuk meredakan konflik, paling berkesan jika profil genetik setempat dikekalkan. Perbandingan DNA kumpulan liar dan kurungan sebelum pemindahan membantu mengelakkan percampuran keturunan berbeza serta menyokong pemantauan jangka panjang.

Manfaat dan risiko kepada penduduk

Bagi manusia, biawak air Asia lebih sesuai dianggap jiran yang perlu diperhatikan, bukan ditakuti. Ia jauh kurang berbahaya daripada komodo dan tidak mempunyai bisa yang signifikan dari segi perubatan kepada manusia. Kes gigitan jarang berlaku dan biasanya terjadi apabila seseorang memerangkap atau cuba menangkap haiwan itu. Risiko lebih besar di bandar bersifat tidak langsung. Pelari atau penunggang basikal yang terkejut mungkin terjatuh ketika mengelak. Anjing kecil dan ayam peliharaan di halaman juga boleh terdedah kepada bahaya. Biawak yang ingin tahu kadangkala masuk ke ruang simpanan di tingkat bawah, kolam ikan atau dapur berhampiran terusan, sekali gus mencetuskan panik tetapi jarang mendatangkan kecederaan.

Kebimbangan kesihatan awam tertumpu pada kebersihan, bukan sifat agresif. Seperti kebanyakan reptilia, biawak boleh membawa bakteria seperti Salmonella. Memberi makan atau menyentuhnya meningkatkan risiko. Cara paling selamat untuk hidup bersama ialah menjaga jarak yang wajar, memastikan sampah dan makanan haiwan peliharaan tersimpan dengan baik, serta tidak meninggalkan isi perut ikan atau sisa dapur berhampiran laluan air. Pandangan yang jelas di sepanjang laluan terusan mengurangkan pertemuan mengejut, manakala papan tanda ringkas tentang tindakan yang wajar apabila berdepan hidupan liar boleh mencegah kebanyakan masalah.

Apa yang sedang dilakukan pihak berkuasa?

Pentadbiran Metropolitan Bangkok menyatakan pendekatan dua hala: mengimbangi jumlah biawak di lokasi yang menjadi tumpuan sambil mendidik orang ramai tentang cara hidup bersama dengan selamat. Pegawai berkata biawak kekal dilindungi di bawah Akta Pemuliharaan dan Perlindungan Haiwan Liar BE 2562, yang melarang pemburuan, perdagangan, pemilikan dan tindakan mencederakan haiwan tanpa permit. Jabatan-jabatan bandar telah membincangkan langkah bersama pihak berkuasa hidupan liar negara, termasuk pemindahan terpilih dari lokasi yang berulang kali menimbulkan konflik serta kempen pembersihan di sepanjang terusan utama untuk mengurangkan sisa makanan yang menarik haiwan pemakan bangkai.

Langkah terdahulu menunjukkan potensi dan keterbatasan pemindahan. Di Taman Lumpini pada 2016, pasukan menggunakan tali dan jerat berumpan untuk menangkap puluhan biawak, dengan banyak daripadanya dihantar ke pusat pembiakan dan penempatan di bawah pengurusan kerajaan di Wilayah Ratchaburi. Pengunjung masih melihat biawak setiap hari, menandakan habitat taman itu mampu menampung ratusan ekor dan kelahiran baharu segera mengisi kekosongan selepas penangkapan. Pegawai Bangkok menyatakan bahawa manfaat biawak menguatkan alasan untuk mengawal jumlahnya, bukan menghapuskannya. Biawak membantu membersihkan bangkai dan mengurangkan jumlah tikus, manakala data daripada Pertubuhan Taman Zoologi Thailand menunjukkan haiwan itu tidak berbahaya kepada manusia melainkan diprovokasi. Mesej kepada orang ramai kini menekankan cara mengelakkan sentuhan dekat, memberi laluan dan meminta bantuan jika biawak berulang kali muncul di dalam rumah atau sekolah.

Haluan dasar baharu: pembiakan komersial

Thailand membuka laluan yang dikawal ketat bagi pembiakan komersial biawak air Asia, dengan alasan jumlahnya meningkat di bandar dan aduan gangguan kerap diterima. Jawatankuasa Pemuliharaan dan Perlindungan Hidupan Liar meluluskan lesen pembiakan terhad, dengan Jabatan Taman Negara, Hidupan Liar dan Pemuliharaan Tumbuhan menetapkan harga 500 baht bagi setiap haiwan untuk stok induk pembiakan yang dibenarkan. Hanya haiwan daripada stesen hidupan liar milik kerajaan atau berlesen boleh menyertai program itu. Setiap penternak mesti memasang cip mikro pada setiap biawak dan merekodkan kelahiran serta pemindahan bagi mencegah biawak tangkapan liar diseludup masuk ke dalam rantaian bekalan sah. Pelanggaran peraturan perlindungan hidupan liar boleh membawa hukuman penjara sehingga 10 tahun dan denda sehingga 1 juta baht.

Pelaksanaan bermula di Stesen Pembiakan Hidupan Liar Khao Son di Ratchaburi, yang kini menempatkan ratusan biawak yang ditangkap selepas menerima aduan gangguan. Kementerian menyatakan perdagangan akan bermula selepas ketetapan harga diterbitkan dalam Warta Diraja, dan minat awal daripada ladang serta kilang penyamakan kulit adalah tinggi. Biawak air disenaraikan dalam Lampiran II CITES (Konvensyen Perdagangan Antarabangsa Spesies Fauna dan Flora Liar Terancam), yang membenarkan perdagangan antarabangsa dengan kawalan. Rangka kerja itu mewajibkan Thailand menjejak stok dengan teliti dan mengaudit ladang. Penyokong berkata pembiakan terkawal boleh menukar masalah menjadi sumber pendapatan bagi penternak luar bandar dan mengurangkan import haram. Pengkritik bimbang insentif sedemikian boleh mendorong pemburu haram menangkap biawak liar. Pemasangan cip mikro, pemeriksaan inventori dan pemeriksaan telus yang mantap akan menentukan sama ada dasar itu menyokong pemuliharaan sambil meredakan konflik di bandar.

Pelancongan, budaya dan Naga Bangkok

Ketika Bangkok belajar hidup bersama reptilia besar, biawak air berubah menjadi maskot yang tidak disangka-sangka. Klip tular, termasuk rakaman seekor biawak memanjat rak di kedai serbaneka, telah mengubah persepsi orang ramai. Pemimpin bandar menyambut minat itu dengan memasang patung besar di Taman Lumpini bagi meraikan biodiversiti bandar. Media tempatan mula menggelar spesies itu Naga Bangkok, nama baharu yang mesra bagi haiwan yang sekian lama dijadikan kata hinaan dalam pertuturan harian.

Pengunjung kini datang ke taman untuk melihat biawak berjemur berhampiran pancuran air atau meluncur di tasik. Pemandu pelancong menasihatkan orang ramai supaya menjaga jarak beberapa meter, tidak memberi makan atau menyentuh biawak, dan tidak berhimpun terlalu dekat untuk mengambil gambar. Kawasan terbaik untuk melihatnya biasanya di sepanjang tebing utama tasik pada lewat pagi ketika badan biawak dipanaskan matahari, dan kemudian pada waktu siang apabila lalu lintas berkurangan. Daya tarikannya memang nyata, begitu juga tanggungjawab yang perlu dipikul. Pelancong yang menghormati ruang haiwan, membuang sisa makanan dengan betul dan mematuhi panduan yang dipaparkan membantu memastikan keselamatan manusia dan biawak.

Cara hidup bersama dengan selamat

Langkah praktikal boleh mengurangkan konflik dan memastikan taman-taman Bangkok kekal menyenangkan untuk semua.

• Beri ruang kepada biawak. Berhenti dan biarkan ia melintas, bukannya cuba melangkah melepasi atau mengelilingi ekornya.
• Jangan beri makan kepada hidupan liar. Makanan boleh membiasakan haiwan mendekati laluan dan rumah.
• Simpan sampah, sisa ikan dan makanan haiwan peliharaan dengan baik. Pastikan tong sampah bertutup dan tidak diletakkan di atas tanah berhampiran terusan.
• Awasi haiwan peliharaan kecil dan ayam di halaman, khususnya berhampiran air.
• Ajarkan kanak-kanak supaya memerhatikan biawak di sepanjang laluan, dan jangan sekali-kali mengejar atau menyentuhnya.
• Penunggang basikal dan pelari patut memperlahankan kenderaan atau larian di selekoh terlindung berhampiran air.
• Laporkan pencerobohan berulang ke dalam bangunan kepada pihak berkuasa tempatan supaya pasukan terlatih dapat bertindak.
• Sokong kerja pembersihan terusan dan peraturan taman yang memastikan tebing bersih serta pandangan tidak terhalang.

Inti pati

• Taman Lumpini di Bangkok menempatkan kira-kira 400 biawak air Asia, manakala jumlah di seluruh bandar tidak diketahui di lebih 1,600 terusan.
• Biawak berkembang maju di tanah lembap bandar, memakan bangkai ikan dan haiwan serta membantu mengawal tikus, tetapi tidak banyak mendatangkan bahaya langsung kepada manusia.
• Pada 2016, pihak berkuasa memindahkan hampir 100 biawak dari Taman Lumpini, namun bilangannya meningkat semula kerana kadar pembiakan dan kelangsungan hidup yang tinggi.
• Kajian di Bangkok menunjukkan aktiviti harian yang fleksibel, kepelbagaian genetik yang tinggi dan tanda-tanda pertumbuhan populasi baru-baru ini di beberapa kawasan bandar.
• Spesies ini dilindungi di bawah undang-undang Thailand. Pemilikan, perdagangan atau tindakan mencederakannya tanpa kebenaran boleh membawa hukuman berat.
• Thailand telah meluluskan pembiakan komersial berlesen dengan pemasangan cip mikro bagi mencegah tangkapan haram dan mengurus permintaan terhadap kulitnya.
• Pegawai bandar menggabungkan pemindahan terpilih, pembersihan terusan dan pendidikan awam untuk mengurangkan konflik.
• Pelancongan dan media sosial menjadikan biawak simbol alam semula jadi bandar, sekali gus menggalakkan pemerhatian hidupan liar secara berhemah di taman.