Jepun bantah kapal penyelidikan China di ZEE berhampiran Amami Oshima, pertikaian sempadan kembali memuncak

Ketegangan baharu susulan kehadiran kapal penyelidikan China berhampiran Amami Oshima

Jepun mengemukakan bantahan rasmi kepada China selepas Pengawal Pantai Jepun melaporkan sebuah kapal penyelidikan oseanografi China yang disyaki menjalankan kerja ukur di dalam zon ekonomi eksklusif (ZEE) Jepun, di barat Amami Oshima, Wilayah Kagoshima. Kru rondaan berkata kapal itu dilihat menurunkan peranti berbentuk paip atau wayar ke dalam air pada awal pagi pada beberapa hari minggu ini, sebelum meneruskan operasi walaupun telah diberi amaran. Tokyo berpendirian bahawa penyelidikan sedemikian memerlukan kebenaran terlebih dahulu daripada negara pesisir dan aktiviti itu mesti dihentikan.

Menurut pegawai, kapal yang dikenal pasti sebagai Xiang Yang Hong 22 itu mula dikesan pada Ahad, kira-kira 380 hingga 400 kilometer di barat Amami Oshima. Pengawal Pantai berkata pihaknya menghantar pesanan radio yang menuntut kerja ukur itu dihentikan. Kapal tersebut bergerak ke arah barat kira-kira tiga jam kemudian pada Ahad, kemudian kembali ke perairan berhampiran pada Selasa dan sekali lagi sebelum 7 pagi pada Rabu. Kapal itu dilihat menurunkan peralatan serupa di kawasan bersebelahan yang dianggap Jepun sebagai sebahagian daripada ZEE-nya.

Ketua Setiausaha Kabinet Hayashi Yoshimasa memberitahu pemberita bahawa Jepun telah mengemukakan bantahan tegas melalui saluran diplomatik dan akan terus bertindak dengan tegas serta tenang. Beliau mengulangi bahawa penyelidikan maritim di zon itu tanpa kebenaran tidak boleh diterima.

"Penyelidikan saintifik marin di ZEE Jepun tanpa persetujuan kami tidak boleh diterima. Aktiviti itu amat dikesali dan mesti dihentikan serta-merta," kata Hayashi.

Beijing belum mengeluarkan ulasan awam khusus mengenai insiden ini ketika laporan ini ditulis. Pihak berkuasa China sejak sekian lama menolak penggunaan garis median oleh Jepun sebagai sempadan maritim di bahagian Laut China Timur ini, dan menyatakan bahawa tiada sempadan yang dipersetujui. Pendirian itu menjadi asas kepada insiden berulang melibatkan kapal penyelidikan atau kapal peronda di kawasan tuntutan bertindih.

Lokasi kapal dikesan dan kepentingan ZEE

Kapal itu dikesan di perairan barat Amami Oshima, sebuah pulau utama di barat daya Jepun. Lokasi tersebut menempatkan kapal itu di Laut China Timur, perairan yang agak sempit dan bersempadan dengan China, Jepun serta Korea Selatan. Oleh sebab lebar laut itu kurang daripada 400 batu nautika di banyak kawasan, had luar zon maritim yang dituntut negara-negara berjiran boleh bertindih. Pertindihan itu merupakan punca utama ketegangan.

Zon ekonomi eksklusif memberikan hak berdaulat kepada negara pesisir untuk meneroka, mengeksploitasi, memulihara dan mengurus sumber semula jadi di ruang air dan dasar laut sehingga 200 batu nautika dari pantainya, selaras dengan Konvensyen Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai Undang-Undang Laut (UNCLOS). Negara pesisir juga mempunyai bidang kuasa terhadap penyelidikan saintifik marin dan perlindungan alam sekitar di zon itu. Kapal negara lain menikmati kebebasan pelayaran di ZEE, tetapi jika mahu menjalankan penyelidikan saintifik marin di sana, kapal tersebut dijangka memohon dan mendapatkan persetujuan negara pesisir. Peraturan inilah yang menjadi teras bantahan Jepun.

Bagaimana Jepun dan China menentukan sempadan di Laut China Timur

Jepun berasaskan tuntutannya pada prinsip garis median, iaitu sempadan yang ditarik di tengah-tengah antara kedua-dua pesisir. China pula berhujah bahawa pelanjutan semula jadi pelantar benuanya menjangkau lebih jauh ke timur dan sempadan maritim sepatutnya mencerminkan keadaan geologi itu. Oleh sebab kedua-dua pihak menggunakan pendekatan undang-undang yang berbeza, mereka tidak pernah mencapai persetujuan mengenai sempadan di Laut China Timur.

Media dan pegawai Jepun berkata kapal China itu beroperasi berhampiran atau di timur garis yang digunakan Tokyo sebagai sempadan praktikal ZEE-nya. China tidak menerima garis tersebut. Akibatnya, kegiatan penyelidikan atau rondaan mencetuskan amaran dan bantahan diplomatik berulang kali, tanpa peta bersama yang diiktiraf kedua-dua pihak.

Perselisihan mengenai status ciri-ciri daratan turut menyumbang kepada pertikaian kerana pulau, batu atau terumbu boleh mengubah zon maritim yang dituntut sesebuah negara. Pada Mei 2025, selepas insiden berasingan berhampiran Okinotorishima, jurucakap Kementerian Luar China Mao Ning menyatakan pendirian Beijing mengenai ciri geografi itu. Beliau berkata kawasan tersebut tidak boleh menjana ZEE atau pelantar benua.

"Okinotori ialah terumbu, bukannya pulau, dan oleh itu tidak berhak mendapat Zon Ekonomi Eksklusif atau pelantar benua di bawah UNCLOS," kata Mao ketika itu.

Tokyo menolak tafsiran itu dan menegaskan bahawa Okinotorishima ialah sebuah pulau. Perselisihan tersebut menunjukkan bagaimana takrifan undang-undang menjadi isu strategik, kerana pengelasan ciri geografi boleh meluaskan atau mengecilkan kawasan laut yang dituntut setiap negara untuk memperoleh hak khas.

Kemungkinan kegiatan kapal penyelidikan China di laut

Kapal penyelidikan China dalam armada Xiang Yang Hong dikendalikan untuk pemerhatian dan kajian oseanografi. Pihak berkuasa Jepun menyifatkan peranti yang dilihat tergantung pada Xiang Yang Hong 22 sebagai berbentuk paip atau wayar. Kapal ukur lazimnya menggunakan win dawai untuk menurunkan instrumen seperti penderia kekonduksian, suhu dan kedalaman, transduser akustik, pengambil teras sedimen atau pemprofil bawah dasar. Kapal itu juga mungkin menurunkan tatasusunan sonar yang ditunda untuk memetakan dasar laut atau mengukur ciri-ciri air.

Kegiatan ini boleh menyokong sains akademik, penerokaan sumber dan keselamatan pelayaran. Namun, ia juga boleh mempunyai kegunaan dwi. Peta dasar laut dan data akustik bernilai untuk merancang laluan kapal selam, koridor kabel bawah laut serta penempatan penderia dasar laut. Potensi kegunaan dwi itu antara sebab negara pesisir mewajibkan kebenaran bagi penyelidikan di ZEE mereka dan memantau dengan teliti corak kerja ukur di perairan sensitif.

Undang-undang, amalan dan batas penguatkuasaan di laut

UNCLOS membezakan antara transit dengan penyelidikan. Pelayaran melalui ZEE tidak memerlukan kebenaran, tetapi penyelidikan saintifik marin di ZEE tertakluk pada persetujuan negara pesisir. Dalam kalangan pengamal undang-undang, terdapat perdebatan sama ada kerja ukur hidrografi atau ukur oseanografi ketenteraan tertentu termasuk dalam penyelidikan yang memerlukan kebenaran, atau tergolong dalam kebebasan pelayaran di laut lepas. Negara yang berbeza menggunakan tafsiran yang berbeza. Jepun mewajibkan kebenaran bagi penyelidikan di ZEE-nya dan menganggap kegiatan seperti penurunan peralatan serta pengambilan sampel sebagai penyelidikan jika dilakukan untuk mengumpulkan data. China mengambil pendirian tegas apabila kapal penyelidikan asing beroperasi di ZEE yang dituntutnya, namun negara itu juga menjalankan kerja ukur di zon yang dituntut negara jiran dengan merujuk prinsip undang-undang lain. Ketidakselarasan ini menyemarakkan ketegangan di seluruh rantau.

Walaupun negara pesisir percaya hak ZEE-nya telah dicabuli, pilihannya di laut tetap terbatas. Perairan ZEE tidak sama dengan laut wilayah. Kapal asing tidak dilarang melaluinya. Jepun boleh mendokumentasikan kegiatan itu, menyiarkan amaran, menuntut kerja berkenaan dihentikan dan mengemukakan bantahan diplomatik. Jepun juga boleh meningkatkan kehadiran rondaan serta mendedahkan insiden kepada umum untuk mencegah kejadian berulang. Tindakan paksaan membawa risiko dan boleh menyalahi undang-undang jika melampaui apa yang dibenarkan undang-undang antarabangsa dan domestik di luar perairan wilayah. Sebab itulah banyak insiden berakhir dengan amaran, pemantauan dan pertukaran diplomatik, bukannya penahanan.

Insiden berulang dan gambaran strategik lebih luas

Kapal penyelidikan yang dikesan di dalam dan sekitar ZEE yang dituntut Jepun sudah menjadi ciri lazim kegiatan maritim serantau. Siri kejadian terbaharu berhampiran Amami Oshima menyusuli laporan terdahulu mengenai kapal penyelidikan China yang beroperasi berhampiran bahagian lain ZEE yang dituntut Jepun, termasuk perairan sekitar Okinotorishima. Corak serupa turut berlaku di Laut China Timur, berhampiran medan gas yang terletak dekat dengan garis tuntutan bertindih.

Laut China Timur sudah mempunyai beberapa titik ketegangan yang sensitif. Kepulauan Senkaku, yang ditadbir Jepun dan dituntut China sebagai Diaoyu, terus menjadi tumpuan rondaan pengawal pantai dan kegiatan udara. Lebih ke utara, tuntutan China dan Jepun terhadap pinggir pelantar benua serta kedekatan dengan sumber seperti medan gas Chunxiao telah mencetuskan bantahan berkala. Setiap kerja ukur atau penggerudian baharu dilihat melalui lensa ini dan boleh mencetuskan reaksi segera daripada pihak satu lagi.

Kepentingan pemetaan melangkaui sains

Penyelidikan laut memberi manfaat kepada sains iklim, pengurusan perikanan dan kesiapsiagaan bencana. Namun, set data yang sama turut membantu tentera laut dan perancang tenaga. Carta dasar laut yang tepat, profil akustik dan ukuran arus memaklumkan laluan kapal selam serta kawasan operasi senyap. Maklumat itu mempengaruhi lokasi pemasangan kabel gentian optik dan reka bentuk saluran paip. Dalam era persaingan maritim yang sengit, negara pesisir mengambil pendekatan melindungi kepentingan mereka dalam penyelidikan di perairan yang mempunyai hak sumber dan kepentingan keselamatan bagi mereka.

Bantahan Jepun mencerminkan kebimbangan bahawa kerja ukur tanpa kebenaran di ZEE-nya boleh menghasilkan data yang bernilai strategik. Walaupun sesuatu kerja ukur digambarkan sebagai penyelidikan saintifik, maklumat itu boleh digunakan untuk tujuan awam dan ketenteraan. Itulah hakikat lazim oseanografi. Sebab itu juga negara-negara merundingkan akses penyelidikan dan, dalam banyak kes, melaksanakan projek bersama untuk berkongsi manfaat serta membina kepercayaan.

Pengurusan krisis dan saluran komunikasi

Tokyo dan Beijing telah mewujudkan beberapa mekanisme untuk mengelakkan pertembungan tidak sengaja. Kedua-dua kerajaan melancarkan mekanisme komunikasi maritim dan udara bagi mengurangkan risiko salah perhitungan, manakala talian hotline pertahanan langsung mula beroperasi lebih baru-baru ini. Saluran ini bertujuan menjelaskan niat, berkongsi amaran pelayaran dan mengelakkan interaksi taktikal daripada berkembang menjadi konfrontasi yang lebih luas.

Komunikasi tidak menyelesaikan perbezaan undang-undang, tetapi dapat mengurangkan risiko. Penggunaan hotline secara berkala, pemberitahuan awal tentang rancangan penyelidikan dan corak rondaan yang boleh dijangka dapat membantu kapal-kapal menjaga jarak antara satu sama lain. Langkah beransur-ansur seperti ini mengurangkan kemungkinan amaran di laut bertukar menjadi perlanggaran atau pertemuan terlalu rapat yang berbahaya, sekali gus merumitkan lagi diplomasi yang sedia sukar.

Apa yang berlaku seterusnya

Jepun telah mengemukakan bantahannya dan berkata Pengawal Pantai akan terus memantau kawasan itu sambil mendesak kapal China berkenaan menghentikan operasi di ZEE yang dituntut Jepun. Pertukaran di peringkat kerja antara kedua-dua kerajaan berkemungkinan diteruskan melalui saluran diplomatik sedia ada. Tokyo akan terus menegaskan pendiriannya bahawa penyelidikan di ZEE-nya memerlukan kebenaran terlebih dahulu dan akan merekodkan kegiatan itu sebagai bukti untuk menyokong langkah diplomatik pada masa hadapan.

Beijing dijangka mengekalkan pendirian bahawa tiada sempadan di kawasan yang menggunakan garis median oleh Jepun dan kapal-kapalnya boleh beroperasi secara sah di perairan tersebut. Tanpa persempadanan maritim yang dirundingkan, pendirian ini akan terus bertembung. Beberapa langkah praktikal boleh diambil. Kedua-dua negara boleh memperluas aturan pemberitahuan awal bagi pelayaran penyelidikan, bersetuju menjalankan ekspedisi saintifik bersama di kawasan tuntutan bertindih atau menetapkan tempoh larangan operasi di kawasan sensitif. Langkah sedemikian tidak akan menyelesaikan pertikaian sempadan, tetapi dapat mengurangkan kekerapan dan ketegangan insiden.

Perkara Utama

• Jepun membantah kepada China selepas kapal penyelidikan China, Xiang Yang Hong 22, dilihat menurunkan peralatan di perairan yang dituntut Jepun sebagai ZEE-nya, di barat Amami Oshima.
• Rondaan Jepun mengesan kapal itu pada Ahad, Selasa dan Rabu di kawasan yang lebih kurang sama, kira-kira 380 hingga 400 kilometer di barat pulau tersebut.
• Ketua Setiausaha Kabinet Hayashi Yoshimasa berkata penyelidikan saintifik marin di ZEE Jepun tanpa kebenaran tidak boleh diterima dan menuntut kerja itu dihentikan serta-merta.
• China menolak pendekatan garis median Jepun bagi sempadan Laut China Timur dan menyatakan tiada sempadan maritim yang dipersetujui di kawasan itu.
• Di bawah UNCLOS, negara pesisir mempunyai hak terhadap sumber dan bidang kuasa ke atas penyelidikan saintifik marin di ZEE masing-masing, manakala kapal asing mengekalkan kebebasan pelayaran.
• Pertikaian mengenai status ciri geografi seperti Okinotorishima serta ketegangan lebih luas di sekitar Kepulauan Senkaku dan medan gas berhampiran menambah ketegangan.
• Kedua-dua pihak mempunyai saluran komunikasi untuk menguruskan risiko di laut, namun insiden kapal penyelidikan dan rondaan berkemungkinan berulang selagi persempadanan belum dicapai.