Jeepney pada Usia 80 Tahun: Masa Depan Kenderaan Ikonik Filipina

Daripada runtuhan perang kepada nadi kehidupan harian

Lapan puluh tahun selepas Perang Dunia Kedua, jeepney masih menderum merentasi bandar dan pekan di Filipina sebagai lambang ketabahan yang bergerak. Pada penghujung 1940-an, ketika Manila musnah dan pengangkutan awam lumpuh, mekanik kreatif mengubah suai lebihan jeep tentera menjadi kenderaan penumpang yang dicat terang. Dua bangku panjang, bumbung pelindung dan pintu masuk di bahagian belakang menukar kenderaan kegunaan medan perang menjadi pengangkutan yang paling dikenali di negara itu. Jeepney segera menjadi sebahagian daripada kehidupan harian, membawa pekerja, pelajar dan keluarga melalui jalan-jalan sempit yang tidak dapat dilalui bas dan kereta api.

Selain kegunaannya, jeepney juga menjadi kanvas. Pemilik menghias kenderaan mereka dengan imej orang suci, adiwira, penghormatan kepada keluarga dan kebanggaan terhadap kampung halaman. Kerja badan kenderaan itu mengisahkan keimanan dan penghijrahan, kasih sayang dan usaha mencari rezeki. Bagi penumpang, jeepney sejak sekian lama menjadi pilihan perjalanan paling mampu milik merentasi bandar yang sesak. Bagi pemandu dan pengusaha kecil, ia sering menjadi mata pencarian yang diwariskan merentas generasi.

Namun, selepas lapan dekad, masa depan ikon Filipina ini tidak menentu. Perubahan sedang berlaku, didorong kebimbangan kesihatan awam, sasaran iklim dan keinginan untuk pengangkutan yang lebih selamat serta boleh diharap. Kenderaan yang membawa negara itu mengharungi zaman pascaperang kini berdepan ujian baharu.

Mengapa pemodenan menjadi pilihan

Kerajaan Filipina melaksanakan rancangan menyeluruh untuk memperbaharui pengangkutan awam menerusi Program Pemodenan Kenderaan Perkhidmatan Awam (PUVMP) yang dilancarkan pada 2017. Matlamatnya mudah dinyatakan tetapi sukar dilaksanakan: menggantikan jeepney dan kenderaan perkhidmatan awam lain yang usang serta menggunakan diesel dengan model yang lebih selamat, bersih dan mudah diakses. Laluan dan operasi akan diseragamkan agar penumpang menikmati perkhidmatan yang teratur. Pengusaha pula akan dibantu melalui koperasi yang boleh mendapatkan pinjaman, menyelenggara armada dan mematuhi peraturan keselamatan serta alam sekitar.

Pihak berkuasa menyatakan pencemaran, keselamatan dan pengurusan trafik sebagai pendorong utama. Jeepney teguh dan mudah dibaiki, tetapi enjin lama mengeluarkan jelaga yang memburukkan kualiti udara bandar. Ciri keselamatan seperti brek yang lebih baik, pintu sisi dan casis yang lebih kukuh, bersama sistem tambang moden dan GPS, boleh mewujudkan perjalanan yang lebih teratur dan kurang kelam-kabut. Pengawal selia juga mahu kenderaan yang memenuhi piawaian pelepasan, sama ada dengan enjin yang mematuhi Euro 4 atau rangkaian kuasa elektrik.

Pelaksanaannya terbukti menimbulkan pertikaian. Pengusaha diwajibkan bergabung dalam koperasi atau perbadanan untuk mengekalkan laluan mereka, satu perubahan yang dianggap ramai sebagai ancaman terhadap kebebasan mereka. Kerajaan melaporkan bahawa majoriti besar pemegang francais telah bergabung menjelang penghujung 2023, namun kumpulan pengangkutan mempertikaikan angka itu dan berhujah bahawa ramai pengusaha kecil telah tersisih. Protes berkala melumpuhkan trafik di Metro Manila dan bandar-bandar lain ketika pemandu mendesak peralihan yang lebih perlahan dan adil.

Para pegawai kewangan menggambarkan perubahan itu dengan tegas. Seorang penggubal dasar kanan secara terbuka berhujah bahawa jeepney perlu dipindahkan dari jalan raya ke muzium, sambil menyifatkannya sebagai tidak cekap dan tidak sihat. Pemimpin pengangkutan membalas bahawa penumpang berhak mendapat udara lebih bersih dan kenderaan lebih selamat, tetapi peralihan itu tidak sepatutnya memusnahkan mata pencarian.

Budaya, kos dan inti pertikaian

Wang menjadi pokok perdebatan. Jeepney moden atau bas mini yang mematuhi piawaian baharu boleh berharga kira-kira 50,000 dolar AS, iaitu tiga hingga empat kali ganda harga unit tradisional. Walaupun dengan subsidi kerajaan dan pembiayaan bank, harga itu membebankan ramai pengusaha keluarga yang beroperasi dengan margin keuntungan tipis. Koperasi boleh berkongsi kos dan mendapatkan kredit, tetapi bagi pemandu yang sejak sekian lama mengurus kenderaan sendiri, risiko berhutang memang nyata.

Kenaikan tambang juga dibimbangi. Jeepney tradisional mengenakan tambang rendah yang membolehkan jutaan orang berulang-alik setiap hari. Pemandu berhujah bahawa kenderaan mahal, kos penyelenggaraan lebih tinggi dan bayaran terminal rasmi boleh menaikkan tambang. Menurut mereka, penumpang tidak sepatutnya menanggung beban pemodenan melalui harga lebih tinggi atau pengurangan perkhidmatan.

Sesetengah pemandu menceritakan hubungan dengan kenderaan mereka secara peribadi. Seorang pemandu veteran di Manila menyifatkan jeepneynya sebagai teman kerja yang dikenalinya luar dan dalam, serta teman harian yang membantunya menyara keluarga besar. Dia bimbang kehilangan laluan akan memaksanya pulang ke wilayah asal tanpa pekerjaan. Penumpang turut meluahkan kebimbangan mereka. Seorang pelajar perubatan menyatakannya dengan jelas: Inilah satu-satunya cara dan pilihan paling mudah, manakala teksi mahal bagi bajet seorang pelajar.

Jeepney elektrik dan janji udara bersih

Penyokong peralihan itu berkata pengangkutan awam elektrik merupakan sebahagian daripada penyelesaian. Jeepney elektrik bateri sudah beroperasi di laluan terpilih. Kenderaan elektrik tidak mengeluarkan pelepasan daripada paip ekzos, sekali gus boleh meningkatkan kualiti udara di kawasan kejiranan yang padat. Kenderaan ini juga lebih senyap dalam trafik dan sering lebih cekap dalam pemanduan bandar yang kerap berhenti dan bergerak. Jika dicas menggunakan sumber tenaga yang lebih bersih, kenderaan ini dapat mengurangkan pelepasan gas rumah hijau berbanding diesel, khususnya apabila grid elektrik semakin beralih kepada tenaga boleh baharu.

Kos operasi harian juga boleh berkurangan. Anggaran menunjukkan perbelanjaan biasa untuk bahan api diesel bagi jeepney sekitar 1,500 hingga 1,800 peso sehari, manakala elektrik untuk e-jeepney boleh menelan kira-kira 500 hingga 700 peso bagi beban kerja yang sama. Penjimatan berbeza mengikut laluan, jumlah penumpang dan kadar elektrik, tetapi pengiraan kos bahan api itu menarik minat pengusaha yang berdepan harga diesel yang tidak menentu.

Peralihan pada skala besar bukan mudah. Infrastruktur pengecasan memerlukan pelaburan, termasuk depoh untuk pengecasan semalaman dan tempat pengecasan tambahan di sepanjang laluan. Bateri perlu tahan haba, muatan berat dan hentian yang kerap. Pengusaha memerlukan latihan penyelenggaraan, manakala rantaian bekalan alat ganti perlu bersedia. Penggubal dasar juga perlu menyelaraskan insentif, daripada pelepasan cukai hingga perancangan laluan yang mengambil kira keperluan pengecasan.

Peraturan, tarikh akhir dan desakan untuk bergabung

Penggabungan pengusaha dalam koperasi merupakan antara ciri PUVMP yang paling kontroversial. Tujuannya adalah untuk memformalkan sektor yang berpecah-pecah dan meningkatkan mutu perkhidmatan melalui pengurusan armada, pelepasan kenderaan mengikut jadual dan penyelenggaraan yang diseragamkan. Dengan bergabung, pengusaha kecil boleh layak mendapatkan pinjaman serta subsidi kerajaan dan memenuhi keperluan teknikal yang sukar dipenuhi secara bersendirian.

Kumpulan pemandu memberi amaran bahawa yuran penggabungan, kos pematuhan baharu dan harga unit yang mahal berisiko meruntuhkan industri mikro yang menyara ratusan ribu pekerja. Penganjur kesatuan sekerja menggesa peralihan yang adil, iaitu perubahan yang melindungi pekerja. Mereka mahukan subsidi lebih tinggi, pengeluaran tempatan untuk mengurangkan harga dan kontrak perkhidmatan supaya pemandu menerima pendapatan tetap dengan melaksanakan perjalanan berjadual di laluan yang ditetapkan.

Kesatuan pengangkutan berulang kali menyampaikan pendirian jelas semasa protes dan rundingan.

Tiada pemodenan tanpa peralihan yang adil.

Anggota Parlimen kadangkala campur tangan untuk memperlahankan proses itu. Pada 2024, Senat mengambil langkah menggantung pelaksanaannya sementara kebimbangan pemandu dan pengusaha ditangani. Penangguhan itu mencerminkan kesukaran mengimbangi matlamat udara bersih dan keselamatan dengan keperluan pekerja berpendapatan rendah serta penumpang yang bergantung pada pengangkutan termurah.

Pembuat tempatan, kebanggaan negara dan dilema import

Pemodenan bukan sekadar kisah alam sekitar atau trafik. Ia juga berkaitan industri. Industri jeepney suatu ketika dahulu disokong pembuat tempatan seperti Sarao Motors dan Francisco Motors, yang membekalkan kenderaan yang disesuaikan dengan jalan raya dan cita rasa rakyat Filipina. Pengeluaran merosot apabila import lebih murah dan laluan pengangkutan baharu mengurangkan permintaan, sementara piawaian yang dicadangkan melangkaui kemampuan modal bengkel kecil.

Pengilang dan ahli akademik telah berkumpul untuk merangka hala tuju yang mengekalkan pekerjaan tempatan. Cadangan mereka termasuk unit moden yang dipasang di dalam negara, enjin lebih bersih atau rangkaian kuasa elektrik, serta ciri keselamatan yang diseragamkan. Matlamatnya adalah untuk mengekalkan lebih banyak nilai dalam negara dan menyesuaikan kenderaan dengan keadaan laluan sebenar. Menurut mereka, pengeluaran dalam negara boleh memendekkan rantaian bekalan alat ganti, menyokong latihan penyelenggaraan dan memelihara kemahiran pertukangan yang menjadikan jeepney ikon budaya.

Pilihan antara unit yang diimport sepenuhnya dengan pangkalan bekalan tempatan yang lebih kukuh akan membentuk kos dan daya tahan. Jika negara itu dapat menghasilkan kenderaan yang mematuhi piawaian pada harga lebih rendah, lebih ramai pengusaha mungkin mampu menaik taraf tanpa dibebani hutang. Jika import mendominasi, pengusaha mungkin berdepan kelewatan alat ganti, kos penyelenggaraan lebih tinggi dan peluang yang lebih sedikit untuk bengkel kecil yang memastikan armada terus beroperasi selama beberapa dekad.

Di jalan raya: Bandar menguji e-jeepney

Beberapa bandar telah mula menggunakan unit moden untuk melihat prestasinya dalam perkhidmatan harian. Di Bacolod, jeepney elektrik baharu telah ditambah pada laluan bandar, dengan sokongan koperasi yang merancang untuk menyediakan puluhan unit lagi di bawah francais pengawalseliaan. Bandar itu berjanji untuk memasang lebih banyak stesen pengecasan, manakala koperasi mengatur struktur pembiayaan sewa beli dengan pembekal kenderaan elektrik. Armada awal ini kecil, tetapi menunjukkan bagaimana sokongan kerajaan tempatan, pembiayaan koperasi dan kerjasama dengan pengilang boleh membawa e-jeepney ke jalan raya.

Eksperimen seperti ini penting. Ia menguji kos sebenar, corak pengecasan dan penerimaan penumpang. Ia mendedahkan isu penyelenggaraan lebih awal dan membantu perancang memperhalusi laluan. Eksperimen ini juga menunjukkan tahap latihan pemandu dan sokongan operasi yang diperlukan untuk memastikan armada elektrik boleh diharap ketika cuaca panas, hujan dan kesesakan waktu puncak.

Perubahan yang bakal dilihat penumpang

Penumpang berkemungkinan melihat perubahan dalam tiga aspek. Pertama, keselesaan. Banyak unit baharu mempunyai ruang kepala dan ruang yang lebih luas, pengudaraan yang lebih baik atau penyaman udara serta perjalanan yang lebih lancar. Kedua, keselamatan. Pintu masuk di sisi, lantai yang lebih tinggi, rangka lebih kukuh dan brek lebih baik mengurangkan risiko kepada penumpang serta pejalan kaki. Ketiga, kebolehpercayaan. Penjejakan GPS, pelepasan kenderaan mengikut jadual dan kutipan tambang automatik boleh memendekkan masa menunggu serta mengurangkan pengendalian wang tunai.

Laluan dan kebiasaan menaiki kenderaan juga akan berubah. Penumpang mungkin perlu naik dan turun di perhentian yang ditetapkan, bukan mengetuk bumbung untuk meminta kenderaan berhenti. Koperasi berkemungkinan mengendalikan jadual tetap, menjadikan perjalanan di koridor utama lebih teratur. Kesannya mungkin kurang fleksibel di kawasan pinggiran, khususnya di jalan kecil yang kini mempunyai hentian tidak rasmi, satu kemudahan yang dipertahankan orang ramai.

Tidak semua orang menganggap unit moden sebagai pewaris sebenar tradisi jeepney. Seorang pengilang lama menyatakannya secara terus terang.

“Kenderaan baharu itu jelas bukan jeepney; semua garis bentuk dan perinciannya berbeza,” kata Ed Sarao dari Sarao Motors, sambil berhujah bahawa kenderaan itu sebenarnya bas mini.

Pegawai pengangkutan membalas bahawa penumpang mengutamakan keselesaan dan kebolehpercayaan. Seorang eksekutif kanan pengangkutan jalan raya pernah meramalkan bahawa tentangan akan reda sebaik sahaja penumpang merasai sistem yang ditambah baik.

“Saya yakin apabila orang ramai melihat sistem baharu di jalan raya dan mencubanya, tentangan akan hilang,” kata Thomas Orbos, seorang setiausaha kecil pengangkutan.

Udara lebih bersih, jalan lebih senyap dan keseimbangan tenaga

Hujah alam sekitar mudah difahami. Asap diesel mengandungi bahan pencemar yang merosakkan paru-paru dan memburukkan asma. Menggantikan enjin lama dengan versi yang mematuhi Euro 4 atau rangkaian kuasa elektrik boleh mengurangkan jelaga dan nitrogen oksida di laluan yang sibuk. Armada elektrik juga boleh mengurangkan bunyi bising, sekali gus meningkatkan kualiti hidup di kawasan kejiranan yang sesak dengan kenderaan dan beca roda tiga.

Manfaat iklim bergantung pada sumber elektrik yang digunakan untuk mengecas kenderaan. Jika lebih banyak tenaga dijana daripada gas, suria, angin dan geoterma, kelebihan dari segi pelepasan akan meningkat. Perancangan laluan yang bijak boleh memaksimumkan pengecasan di luar waktu puncak dan menyelaraskan lokasi depoh dengan kapasiti grid. Kitar semula bateri dan penggunaan semula bateri bas untuk tujuan lain juga akan menjadi sebahagian daripada rancangan apabila armada berkembang.

Bagi pengusaha, pertimbangan ekonomi bergantung pada jumlah kos pemilikan. Harga awal lebih tinggi, tetapi kos bahan api lebih rendah dan komponen bergerak yang lebih sedikit boleh mengurangkan kos sepanjang hayat kenderaan. Keseimbangan ini berubah mengikut kadar faedah, subsidi, harga tenaga dan jarak perjalanan harian setiap unit. Apabila lebih banyak bandar memperhalusi rangkaian pengecasan dan rutin penyelenggaraan, koperasi akan mendapat gambaran kos yang lebih jelas ketika menilai pilihan mereka.

Tambang, kesaksamaan dan akses

Sebarang perubahan besar terhadap pilihan pengangkutan awam termurah menimbulkan kebimbangan tentang kesaksamaan. Jika tambang naik terlalu cepat, penumpang berpendapatan rendah akan terbeban. Kontrak perkhidmatan, iaitu apabila kerajaan membayar pengusaha untuk melaksanakan perjalanan berjadual, boleh menstabilkan pendapatan dan memastikan tambang kekal mampu dibayar sepanjang peralihan. Perancangan laluan yang telus dan rundingan awam boleh membantu memastikan akses pengangkutan di kawasan yang kurang mendapat perkhidmatan bertambah baik dan bukannya merosot.

Kemudahan akses juga penting. Unit moden direka dengan ciri seperti pintu lebih lebar dan tempat duduk keutamaan yang boleh membantu warga emas serta penumpang kurang upaya. Kemajuan sebenar bergantung pada kaki lima, lintasan dan reka bentuk tepi jalan, sama seperti spesifikasi kenderaan. Di kawasan padat, jalan yang sempit tetap memerlukan kenderaan kompak yang boleh membelok dan berhenti dengan selamat.

Memelihara warisan sambil mengubah bentuk

Malah penyokong armada moden melihat nilai dalam memelihara identiti jeepney. Identiti itu bukan sekadar gril krom atau maskot bonet. Ia merangkumi peranan kenderaan itu dalam kehidupan harian, semangat keusahawanan pemilik-pemandu dan seni rakyat yang menceriakan perjalanan yang biasanya suram. Sesetengah pengusaha mengimpikan penyelesaian hibrid, dengan badan kenderaan buatan tempatan yang membolehkan seniman terus berkarya di atas kanvas logam, sambil memenuhi peraturan keselamatan di bawahnya.

Pemeliharaan terancang juga boleh dilakukan. Muzium dan program kebudayaan boleh melindungi sejarah jeepney, daripada pengubahsuaian awal selepas perang hingga reka bentuk pada zaman kemuncaknya pada 1970-an dan 1980-an. Laluan pelancongan di daerah warisan boleh mengekalkan beberapa unit tradisional untuk perkhidmatan terhad. Kenderaan utama pengangkutan awam itu mungkin berubah bentuk dan rangkaian kuasa, namun semangat yang diraikan orang ramai boleh terus hidup.

Kemungkinan hala tuju dalam dekad akan datang

Beberapa kemungkinan masa depan boleh berlaku, termasuk secara serentak di wilayah yang berbeza.

Armada campuran yang disesuaikan dengan jalan tempatan

Metro Manila dan bandar-bandar besar mungkin menggunakan unit yang lebih besar dan berhawa dingin di koridor utama, dengan e-jeepney di laluan bandar yang lebih pendek dan bersambung dengan depoh pengecasan. Pekan di wilayah mungkin mengekalkan varian enjin lebih bersih yang lebih kecil, di kawasan bekalan elektrik kurang boleh diharap.

Pengeluaran tempatan dan ekosistem alat ganti

Gabungan badan kenderaan yang dipasang di dalam negara dengan rangkaian kuasa import boleh mengimbangi kos, pematuhan dan reka bentuk budaya. Program latihan penyelenggaraan kenderaan elektrik dan elektronik akan membuka peluang pekerjaan teknikal baharu sambil menyokong koperasi.

Kontrak perkhidmatan dan perlindungan tambang

Jika kerajaan memperluas kontrak perkhidmatan, pengusaha boleh memperoleh bayaran tetap untuk perjalanan berjadual, sekali gus menstabilkan aliran tunai dan menarik minat bank. Tambang akan kekal mampu dibayar oleh penumpang harian, sementara kerajaan membiayai hasil perkhidmatan awam.

Menaik taraf apabila penggantian belum mampu dilaksanakan

Dalam kes tertentu, naik taraf unit sedia ada yang diperakui, seperti enjin lebih bersih dan penambahbaikan keselamatan, boleh menjadi penyelesaian sementara bagi laluan yang tidak mampu menanggung kos penggantian sepenuhnya. Piawaian yang jelas dan pemeriksaan berkala amat penting.

Memperluas pengecasan dan penyelarasan grid

Kerajaan bandar boleh memetakan depoh, ruang pengecasan dan tempat kenderaan berehat di sepanjang laluan agar sepadan dengan jarak perjalanan bateri. Penyelarasan dengan syarikat utiliti elektrik dan pelaburan dalam talian pengagihan akan menentukan seberapa cepat e-jeepney dapat berkembang.

Kesimpulannya

• Jeepney muncul selepas Perang Dunia Kedua sebagai kenderaan tentera yang diubah suai, lalu menjadi ikon budaya dan nadi pengangkutan.
• PUVMP bertujuan menggantikan armada diesel yang usang dengan unit yang lebih selamat, bersih dan mudah diakses melalui koperasi.
• Kos awal unit moden yang tinggi, kira-kira 50,000 dolar AS, membebankan pemandu dan pengusaha kecil walaupun dengan subsidi.
• Kumpulan pemandu menyokong udara lebih bersih dan keselamatan, tetapi menuntut peralihan yang adil, termasuk bantuan lebih besar dan kontrak perkhidmatan.
• Jeepney elektrik menjanjikan pelepasan sifar daripada paip ekzos dan kos tenaga harian lebih rendah, tetapi rangkaian pengecasan memerlukan pelaburan.
• Pengeluaran dan pemasangan tempatan boleh mengurangkan kos, melindungi pekerjaan dan mengekalkan unsur reka bentuk budaya.
• Bandar seperti Bacolod sedang menguji e-jeepney dengan sokongan kerajaan tempatan dan pembiayaan koperasi.
• Pemodenan berkemungkinan menghasilkan armada campuran, dengan penyelesaian mengikut laluan dan peralihan beransur-ansur kepada kenderaan elektrik.