Menelusuri Rancangan Tembok Laut Gergasi Indonesia untuk Melindungi Pantai Utara Jawa

Pantai yang semakin terancam

Pada suatu petang yang tenang di Sayung, sebuah daerah perindustrian di Kabupaten Demak, Jawa Tengah, dengungan kilang yang berterusan kini tenggelam dalam bunyi air laut menghempas konkrit. Pintu pagar berkarat, kedai bertutup dan lorong yang ditenggelami air hingga ke paras lutut menceritakan kisah pesisir yang semakin kehilangan daratan. Air pasang kini datang seperti mengikut jadual, melimpah ke jalan berturap dan surut hanya untuk kembali keesokan harinya. Bagi banyak keluarga, membaiki dinding dan meninggikan lantai sudah menjadi kerja penyelenggaraan rutin.

Antaranya ialah Muhammad Kharis, 52, yang menetap di Demak sepanjang hayatnya. Katanya, banjir dahulu berlaku mengikut musim, tetapi semakin kerap dan semakin tinggi setiap tahun.

Rasanya seperti melawan laut setiap hari. Kami menghabiskan wang sekadar untuk terus bertahan. Sebaik sahaja kami berhenti, air akan menguasai semuanya.

Di Demak sahaja, tiga kampung telah hilang dalam tempoh sedekad lalu. Sebuah penempatan ditenggelami air tahun lalu dan lebih 100 keluarga terpaksa berpindah ke kawasan pedalaman. Di sepanjang pantai utara Jawa, banjir pasang surut dan tanah mendap telah menukar bengkel serta rumah menjadi takungan air pasang. Kerajaan Indonesia berkata, satu-satunya cara untuk memastikan koridor ekonomi ini terus beroperasi ialah dengan membina benteng berterusan di sepanjang pantai.

Rancangannya ialah sebuah tembok laut gergasi yang terbentang ratusan kilometer, sebagai pertahanan untuk melindungi jutaan penduduk serta hab pelabuhan, perindustrian dan logistik yang menggerakkan ekonomi negara. Usaha ini bertujuan menahan Laut Jawa sementara negara bergegas menangani punca tanah mendap di daratan.

Matlamat projek

Visi negara ini merangkumi pembinaan benteng pesisir di sepanjang utara Jawa, dari Banten di barat hingga Gresik di Jawa Timur. Struktur itu bukan satu tembok berterusan tanpa putus. Sebaliknya, ia terdiri daripada rangkaian pertahanan kejuruteraan, termasuk benteng tambak yang ditinggikan, jalan pesisir yang dinaik taraf, pintu air pasang, stesen pam dan tebing bertetulang yang dihubungkan dengan sistem sungai serta saliran. Reka bentuknya berbeza mengikut lokasi, bergantung pada kepadatan penduduk, aset ekonomi dan geologi setempat.

Skala dan tempoh

Pegawai menyatakan panjangnya sekurang-kurangnya 500 kilometer, manakala beberapa dokumen perancangan menyebut kira-kira 700 kilometer. Kosnya dianggarkan sekitar US$80 bilion. Pembinaan akan dilaksanakan secara berperingkat dalam tempoh 15 hingga 20 tahun. Perancang kerajaan berkata, benteng itu bertujuan melindungi kira-kira 20 juta penduduk yang tinggal dan bekerja di daerah rawan banjir sepanjang pantai utara.

Segmen Teluk Jakarta dijadualkan menjadi fasa utama yang terawal. Presiden menganggarkan belanjawan antara US$8 bilion hingga US$10 bilion untuk bahagian ini, dengan tempoh pembinaan dan pentauliahan dijangka mengambil masa lapan hingga 10 tahun.

Lokasi bahagian pertama

Kawasan keutamaan termasuk Teluk Jakarta, daerah utara Semarang, Pekalongan dan Brebes di Jawa Tengah, serta kawasan pesisir lain yang sudah dilanda banjir pasang beberapa kali sebulan. Setiap bahagian dirancang agar bersambung dengan benteng sungai sedia ada dan sistem saliran bandar bagi menghalang air daripada bertakung di belakang tembok.

Di Jawa Tengah, bahagian Semarang hingga Demak merupakan contoh utama. Pertahanan pesisir sepanjang 6.7 kilometer itu turut dibina sebagai jalan tol. Kerja pembinaan bermula pada 2023 dan projek itu dilaporkan siap kira-kira separuh pada awal Oktober. Di kawasan padat pembangunan, reka bentuknya menyerupai kubu, manakala kawasan pinggir yang kurang padat dirancang menggunakan pertahanan yang lebih semula jadi seperti jaluran bakau dan zon anjakan ke darat.

Punca sebahagian kawasan Jawa semakin mendap

Pantai utara Jawa berdepan dua ancaman serentak, kenaikan paras laut dan tanah mendap. Ancaman pertama berpunca daripada iklim yang semakin panas, yang menyebabkan air laut mengembang dan ais daratan mencair. Ancaman kedua berpunca daripada kegiatan manusia di pesisir. Apabila air bawah tanah dipam lebih pantas daripada kadar akuifer mengisi semula, lapisan tanah liat lembut di bawah bandar dan kilang termampat. Jalan, paip dan asas bangunan perlahan-lahan mendap. Daerah rendah yang dahulunya berada sedikit di atas paras air pasang kini tenggelam di bawah paras air.

Badan Meteorologi, Klimatologi, dan Geofisika Indonesia melaporkan bahawa purata paras laut di sekitar kepulauan itu meningkat kira-kira 4.25 milimeter setahun dari 1992 hingga 2024, dengan tanda-tanda kenaikan yang semakin pantas dalam beberapa tahun kebelakangan ini. Di beberapa kawasan utara Jawa, kadar tanah mendap jauh mengatasi kenaikan paras laut. Tinjauan mendapati permukaan tanah turun terkumpul sehingga puluhan sentimeter di sesetengah kawasan perumahan, dan sehingga dua meter di kawasan yang paling teruk terjejas, sekali gus meningkatkan risiko banjir.

Pertumbuhan bandar yang pesat dan industri yang memerlukan banyak air di sepanjang pantai sejak sekian lama bergantung pada telaga dalam. Di banyak bandar, rangkaian air paip masih belum membekalkan setiap daerah dengan tekanan yang boleh diharap, menyebabkan isi rumah dan perniagaan memilih untuk mengepam air. Tanpa peralihan kepada air permukaan dan kawalan lebih ketat terhadap pengambilan air bawah tanah, paras laut relatif di kawasan ini akan terus meningkat lebih pantas daripada kemampuan pesisir semula jadi untuk menyesuaikan diri.

Proses ini turut mengubah aliran sungai. Apabila tanah di belakang pesisir mendap, saliran graviti menjadi kurang berkesan, saluran keluar air berada lebih rendah berbanding laut dan air hujan lebih mudah bertakung. Oleh itu, sebarang tembok yang menghalang air pasang perlu disokong oleh pam baharu, kolam takungan dan terusan yang membolehkan air dari daratan mengalir keluar.

Kepimpinan, pembiayaan dan rakan kerjasama

Presiden telah menubuhkan badan baharu, Pihak Berkuasa Pengurusan Pantai Utara Jawa, untuk memacu perancangan, kontrak dan operasi. Didit Herdiawan Ashaf, bekas pegawai kanan tentera laut dan bekas timbalan menteri hal ehwal maritim dan perikanan, dilantik mengetuai pihak berkuasa itu. Beliau dibantu dua timbalan, Darwin Trisna Djajawinata, yang berpengalaman dalam pelaburan milik negara, dan Suhajar Diantoro, bekas pegawai kanan di Kementerian Dalam Negeri.

Presiden Prabowo Subianto menyifatkan tembok laut itu sebagai projek kerja awam yang penting dan berpendapat usaha tersebut tidak boleh ditangguhkan.

Air laut telah mengancam nyawa rakyat kita. Salah satu projek infrastruktur paling penting yang perlu kita laksanakan dengan segera ialah tembok laut gergasi di sepanjang pantai utara Jawa.

Pembiayaan memerlukan kerjasama pelbagai pihak. Indonesia sedang mendapatkan pelaburan menerusi model PPP dan berusaha mendapatkan sokongan China, Jepun, Korea Selatan serta rakan Eropah yang berpengalaman dalam kejuruteraan pesisir. Perbincangan sedang berlangsung tentang cara membahagikan pembinaan kepada fasa yang boleh dibiayai oleh pelabur berbeza. Belanda sejak sekian lama memberi nasihat mengenai sistem seperti polder di Jakarta, Jepun membina semula banyak tembok laut selepas tsunami 2011, manakala Korea Selatan mempunyai antara tembok laut terpanjang di Asia.

Tempoh pembinaan yang panjang menjadikan pilihan tadbir urus penting. Penyokong berkata satu pihak berkuasa boleh menyelaraskan usaha merentas wilayah. Pengkritik bimbang satu lagi lapisan pentadbiran akan menyebabkan kelewatan jika pihak itu sukar mengatasi pertindihan permit dan rancangan. Kedua-dua pihak bersetuju bahawa pembiayaan yang stabil, jadual yang realistik dan penyelenggaraan berkala perlu ditetapkan sejak awal.

Manfaat dan kerugian bagi penduduk setempat

Bagi penduduk di kawasan perumahan yang dilanda banjir, benteng yang direka dengan baik bersama sistem pam boleh membawa lantai yang kering, air paip yang bersih dan jalan yang kembali dibuka untuk kegiatan perdagangan. Isi rumah yang bertahun-tahun berdepan air pasang sedalam buku lali melihat sebarang perlindungan sebagai talian hayat. Di tempat seperti Kampung Bedono berhampiran Demak, kegiatan harian seperti memasak dan berulang-alik telah berlangsung dalam keadaan berair selama hampir sedekad. Penduduk berkata pengurangan banjir walaupun sedikit pun akan melegakan mereka.

Bagi nelayan kecil-kecilan dan petani pesisir, keadaannya berbeza. Bahagian awal projek sudah mengubah arus dan corak pemendapan kelodak. Nelayan melaporkan hasil tangkapan ikan, ketam dan kerang berkurangan berhampiran kawasan pembinaan. Di sesetengah kampung, pengusaha ternakan ikan berkata benteng tambak dan jalan akses baharu telah mengubah aliran air payau yang diperlukan kolam mereka. Masyarakat yang bergantung pada pasang surut bimbang tembok itu akan menyekat kawasan tempat mereka mencari rezeki atau memaksa mereka pergi lebih jauh ke perairan terbuka, sekali gus meningkatkan kos bahan api dan risiko keselamatan.

Penempatan semula juga menjadi isu. Di Demak, sekurang-kurangnya tiga kampung sudah lenyap ditelan laut, dan lebih banyak isi rumah berdepan keputusan untuk berpindah ke kawasan pedalaman. Pemimpin setempat menggesa pampasan yang adil, tapak perumahan baharu di kawasan lebih tinggi dan bantuan latihan semula bagi pekerja yang bergantung pada akses ke pesisir. Tanpa pelan sosial, penduduk bimbang mereka akan dilindungi tembok tetapi tersisih daripada ekonomi yang ingin diselamatkan oleh projek itu.

Risiko alam sekitar dan amaran pakar

Kumpulan pemuliharaan dan perancang bandar berpendapat benteng keras ialah penyelesaian kasar bagi delta yang sentiasa berubah. Mereka memberi amaran bahawa tembok berterusan akan mengubah pergerakan pasir dan lumpur, menyekat aliran pasang surut yang membekalkan oksigen kepada muara, serta menyukarkan bakau bergerak ke daratan apabila laut semakin mara. Mereka bimbang sungai yang diapit benteng, kemudian disekat di muara oleh pertahanan pesisir ketika air pasang, akan menyebabkan lebih banyak air tercemar bertakung di hulu.

Penyelidik turut menumpukan perhatian kepada kerja pengorekan di pelabuhan dan saluran berhampiran pantai yang membekalkan bahan tambakan ke tapak pembinaan. Apabila kelodak yang terganggu mendap di terumbu dan padang rumpai laut, habitat yang diperlukan anak ikan boleh tertimbus. Kajian Kementerian Kelautan dan Perikanan pada 2016 mengaitkan beberapa bahagian rancangan pesisir Jakarta dengan kerugian tahunan yang boleh diukur bagi isi rumah nelayan tempatan. Meluaskan kawasan projek tanpa perlindungan baharu boleh menggandakan kerugian itu.

Erwin Suryana daripada Gabungan Rakyat untuk Keadilan Perikanan memberi amaran bahawa rancangan semasa menangani gejala tetapi mengabaikan punca banjir yang lebih mendalam, iaitu tanah mendap akibat pengambilan air bawah tanah. Katanya, masyarakat menanggung kesan paling berat daripada ketidakselarasan itu.

Tembok gergasi itu penyelesaian palsu yang menimbulkan kesusahan baharu kepada rakyat.

Elisa Sutanudjaja daripada Pusat Rujak untuk Kajian Bandar turut memberi amaran agar satu struktur mega tidak dianggap sebagai penyelesaian bagi semua masalah. Beliau menggesa kerajaan supaya berpegang pada prinsip hidrologi dan melindungi muara sungai, tanah lembap serta jaluran bakau dalam reka bentuknya.

Jika tembok menyekat muara sungai dan teluk, aliran air ke laut boleh menjadi perlahan, pemendapan boleh bertambah pantas dan banjir boleh menjadi lebih buruk di daerah yang sepatutnya dibantu oleh projek ini.

Jakarta sebagai medan ujian

Jakarta ialah antara bandar besar yang paling cepat mendap di dunia. Sebab itulah teluk di ibu kota dijadualkan menjadi tapak pembinaan besar yang pertama. Pegawai berkata pertahanan laut baharu di situ akan disepadukan dengan bekalan air yang dinaik taraf bagi mengurangkan pengepaman air bawah tanah, rumah pam baharu di terusan dan benteng yang lebih tinggi di sekitar tasik takungan. Tujuannya adalah untuk memberi masa kepada bandar yang terletak di atas tanah liat aluvium dan mempunyai pesisir yang di beberapa tempat turun beberapa sentimeter setahun.

Tembok laut setempat di Jakarta pernah gagal sebelum ini. Kegagalan benteng menyebabkan kawasan rendah dan zon perindustrian dilanda banjir. Kejadian itu mengingatkan kita pada satu pengajaran daripada Belanda dan kawasan tanah rendah lain: perlindungan ialah satu sistem, bukannya sebuah tembok sahaja. Pam mesti mempunyai bekalan kuasa sokongan, kelodak perlu diurus dan pengendali mesti menyesuaikan operasi mengikut pasang surut serta ribut secara masa nyata.

Segmen Jakarta akan dibina dalam tempoh lapan hingga 10 tahun dengan anggaran belanjawan berbilion dolar. Jika ia berjaya menahan air pasang, memperbaik saliran dan pada masa yang sama mengurangkan pengepaman air bawah tanah, ini akan menjadi petanda kuat bahawa rancangan yang lebih luas berpeluang berjaya. Jika gagal, ia akan menjadi amaran yang mahal.

Langkah pelengkap kepada tembok laut

Jurutera dan perancang sering menggambarkan keselamatan pesisir sebagai gabungan usaha menghalang air, memastikan air terus mengalir dan mencegah tanah daripada mendap. Di pantai utara Jawa, usaha itu bermula di kawasan pedalaman. Memperluas bekalan air paip yang boleh diharap dan rawatan air permukaan boleh mengurangkan keperluan terhadap telaga dalam. Penguatkuasaan permit air bawah tanah, penetapan harga pengambilan dan penutupan saluran haram boleh memperlahankan tanah mendap. Industri di zon rawan banjir boleh digalakkan menggunakan air kitar semula dan sistem penyejukan gelung tertutup bagi mengurangkan permintaan.

Alam semula jadi boleh membantu menyerap tenaga ombak dan memerangkap kelodak. Memulihkan hutan bakau dan membolehkannya bergerak ke daratan jika keadaan mengizinkan akan mewujudkan sempadan semula jadi yang berlapis di hadapan tembok. Menghubungkan semula sungai dengan dataran banjir di kawasan hulu boleh mengurangkan kemuncak aliran air ribut sebelum sampai ke pesisir. Dasar pengorekan juga boleh diubah bagi mengurangkan sebaran kelodak dan melindungi kawasan asuhan rumpai laut serta terumbu karang.

Sesetengah daerah tetap memerlukan pengunduran terancang. Ini bermaksud memetakan kawasan perumahan yang paling berisiko, membeli tanah di kawasan pedalaman dan membina rumah, sekolah serta klinik baharu sebelum keluarga berpindah. Masyarakat nelayan boleh diberikan jeti baharu dan kemudahan penyimpanan sejuk di pelabuhan yang lebih selamat supaya akses mereka ke laut dan pendapatan tidak merosot.

Kejayaan projek seumpama ini di luar negara bergantung pada kepercayaan. Pejabat projek boleh menerbitkan kontrak dan papan pemuka kemajuan mingguan, mendapatkan pandangan penduduk mengenai jajaran projek dan mengadakan audit bebas terhadap prestasi alam sekitar. Program pampasan yang boleh dipercayai untuk nelayan, petani dan perniagaan kecil dapat mengubah pertikaian menjadi kerjasama.

Kesan terhadap industri dan ekonomi negara

Pantai utara Jawa mempunyai berpuluh-puluh kawasan perindustrian, lima kawasan ekonomi khas, pelabuhan, depoh bahan api dan loji janakuasa. Kebanyakannya terletak dalam lingkungan beberapa kilometer dari pantai. Banjir pasang sudah mengganggu syif kerja, merosakkan stok dan mengakis mesin. Koridor logistik menghubungkan jalan tol, kawasan kontena dan kilang eksport yang bergantung pada jadual mengikut jam, bukan hari. Banjir berulang menghakis asas kegiatan itu.

Pertahanan pesisir yang berfungsi dan disesuaikan dengan setiap bahagian pantai dapat mengurangkan kerugian berterusan serta mengelakkan perbelanjaan kecemasan selepas setiap banjir pasang akibat ribut. Ia boleh memastikan gudang kekal kering, jalan terbuka untuk lori dan kemasukan air masin ke loji rawatan air terhad. Namun, tembok itu akan mengubah kawasan laut yang menjadi tempat nelayan dan ladang akuakultur beroperasi. Mereka yang paling terkesan dengan sebarang perubahan perlu dilayan secara adil, menerima maklumat yang jelas dan berpeluang menikmati manfaat daripada kawasan yang lebih selamat.

Perkara penting

• Indonesia merancang membina tembok laut gergasi di sepanjang pantai utara Jawa, dengan panjang yang dianggarkan antara 500 hingga kira-kira 700 kilometer.
• Kosnya dianggarkan sekitar US$80 bilion dan pembinaan dijangka mengambil masa 15 hingga 20 tahun secara berperingkat.
• Teluk Jakarta ialah segmen besar yang pertama, dengan belanjawan kira-kira US$8 bilion hingga US$10 bilion dan tempoh pembinaan lapan hingga 10 tahun.
• Sebuah badan baharu, Pihak Berkuasa Pengurusan Pantai Utara Jawa, ditubuhkan untuk menyelia perancangan dan pelaksanaan.
• Paras laut di sekitar Indonesia meningkat kira-kira 4.25 milimeter setahun sejak awal 1990-an, manakala sebahagian kawasan utara Jawa mendap jauh lebih pantas akibat pengambilan air bawah tanah.
• Bahagian Semarang hingga Demak sepanjang 6.7 kilometer itu juga berfungsi sebagai jalan tol dan sedang dibina.
• Indonesia sedang mencari pelabur dari China, Jepun, Korea Selatan dan rakan Eropah menerusi model PPP.
• Kumpulan tertentu memberi amaran tentang risiko terhadap sungai, terumbu dan perikanan serta menggesa tindakan lebih tegas terhadap pengambilan air bawah tanah dan perlindungan bakau.
• Sesetengah masyarakat pesisir mengalu-alukan perlindungan, manakala nelayan dan penternak ikan melaporkan kerugian awal berhampiran kawasan pembinaan.
• Gabungan pertahanan pesisir dengan peningkatan bekalan air, pengunduran terancang dan pampasan kepada masyarakat akan menentukan sejauh mana rancangan itu berjaya untuk penduduk dan industri.