Peraturan Halal Malaysia Diteliti: Label, Kepercayaan dan Kepentingan Perniagaan

Sandwic mudah yang mencetuskan perdebatan nasional

Sandwic ham dan keju prabungkus yang dijual di kedai konsep KK Mart di kampus Universiti Malaya mencetuskan kecaman nasional pada Januari. Pelajar yang membeli-belah ternampak logo halal pada bungkusannya lalu mempersoalkan kesahihannya di media sosial. Dalam beberapa jam, isu itu merebak daripada papan kenyataan kampus ke arena politik nasional, sekali gus mendedahkan betapa sensitifnya tanda halal di negara majoriti Muslim.

Jabatan Kemajuan Islam Malaysia, yang dikenali sebagai Jakim, mengesahkan bahawa sandwic itu mahupun pengeluarnya tidak memiliki Sijil Pengesahan Halal Malaysia (SPHM). Pegawai berkata penggunaan logo halal tanpa pensijilan merupakan kesalahan di bawah Akta Perihal Dagangan 2011 dan Perintah Perihal Dagangan (Pensijilan dan Penandaan Halal) 2011. Laporan polis dibuat, Universiti Malaya menutup dua cawangan untuk pemeriksaan, manakala Kementerian Perdagangan Dalam Negeri dan Kos Sara Hidup membuka siasatan.

Kontroversi itu turut menonjolkan perangkap bahasa yang berulang. Dalam bahasa Inggeris seharian, ham sering merujuk kepada daging babi. Pengeluar makanan di Malaysia kadangkala menggunakan istilah chicken ham atau turkey ham untuk menggambarkan ayam yang diawet dan dihiris. Peraturan mewajibkan pelabelan yang jelas supaya istilah yang dikaitkan dengan daging babi diperincikan, dan keseluruhan produk mendapat pensijilan. Kejelasan penting dalam pasaran yang bergantung pada kepercayaan.

Ketua Pengarah Jakim, Datuk Sirajuddin Suhaimee, mengingatkan jenama bahawa halal bukan sekadar tentang satu ramuan.

"Tiada produk atau perkhidmatan boleh digambarkan sebagai halal atau membawa logo halal tanpa pengesahan dan pensijilan oleh jabatan," katanya, sambil menambah bahawa pensijilan meliputi pengendalian, penyediaan dan pemprosesan di seluruh rantaian.

KK Mart berkata sandwic itu mengandungi chicken ham dan menyalahkan pembekal atas isu pembungkusan. Rangkaian itu menggantung urusan dengan vendor berkenaan, mengeluarkan tuntutan undang-undang dan berkata pihaknya akan bekerjasama dengan penyiasat. Reaksi orang ramai begitu hebat, dengan seruan boikot dan hantaran marah yang ditujukan kepada peruncit serta agensi penguatkuasaan. Peristiwa itu menjadi pengajaran nyata tentang bagaimana sekeping pelekat kecil boleh membawa akibat yang amat besar.

Skop sebenar pensijilan halal

SPHM Jakim ialah jaminan menyeluruh bahawa sesuatu produk atau premis memenuhi hukum pemakanan Islam. Selain melarang daging babi dan alkohol, pensijilan meneliti sumber bahan, penyimpanan, reka bentuk dapur, peralatan, sanitasi, amalan kakitangan dan logistik. Ia mencegah pencemaran silang, mengesahkan proses penyembelihan jika berkaitan, dan mewajibkan kebolehkesanan daripada bahan mentah hingga jualan akhir.

Dalam amalan, perniagaan memohon secara dalam talian, menyenaraikan setiap ramuan dan pembekal, mengemukakan formulasi produk serta melantik penyelia halal Muslim untuk memantau pematuhan. Fi rasmi rendah, antara RM100 hingga RM10,000 setahun bergantung pada saiz dan kategori. Tempoh pemprosesan rasmi ialah 30 hari, walaupun pengumpulan dokumen pembekal boleh mengambil masa lebih lama kerana setiap bahan juga perlu mempunyai pensijilan halal jika diwajibkan.

Daripada senarai ramuan hingga dapur dan rantaian bekalan

Juruaudit memeriksa kawasan penerimaan barang, bilik sejuk, ruang memasak dan gudang. Mereka mencari peralatan khusus untuk barangan halal, penyimpanan berasingan, rekod pembersihan dan kawalan makhluk perosak. Label dan resipi disemak silang dengan sijil pembekal. Latihan kakitangan turut dinilai dan pemeriksaan mengejut boleh dijalankan tanpa notis.

Pegawai juga telah menunjukkan minat terhadap kebolehkesanan yang lebih mendalam, termasuk latihan yang lebih baik untuk pegawai serta teknologi yang menghubungkan sijil dengan kod QR dan pangkalan data. Matlamatnya ialah mempercepat semakan orang ramai dan mengurangkan ruang untuk penyalahgunaan.

Label tidak rasmi dan perdebatan Muslim Choice

Banyak kedai makan, khususnya premis kecil milik bukan Muslim, memberi isyarat bahawa mereka selamat untuk pelanggan Muslim dengan memaparkan dakwaan seperti tiada daging babi, tiada lemak babi dan tiada alkohol. Tanda-tanda ini mungkin mencerminkan usaha tulen untuk menghormati pelanggan. Namun, ia bukan pengganti pensijilan. Tanda sedemikian juga tidak meliputi risiko tersembunyi seperti bahan perisa, pengemulsi atau penggoreng yang dikongsi.

Pada 2024, sebuah kumpulan bernama Muslim Friendly Watch cuba merasmikan isyarat ini dengan label Muslim Choice untuk premis yang bebas daging babi dan alkohol. Jakim secara terbuka berkata pihaknya tidak pernah mengiktiraf label itu dan memberi amaran bahawa tanda selari boleh mengelirukan serta melanggar undang-undang perdagangan. Kumpulan itu dibubarkan selepas menerima bantahan.

Aktivis dan ahli politik pernah mencadangkan logo berkod warna untuk membezakan perniagaan milik Muslim daripada perniagaan milik bukan Muslim. Pengawal selia menolak idea itu sebagai tidak perlu. Sistem halal yang diiktiraf di seluruh dunia menilai ramuan dan proses. Pemilikan bukan salah satu kriterianya.

Malaysia juga memperketat panduan tentang istilah pemasaran. Keterangan seperti bebas daging babi atau mesra Muslim kerap digunakan, tetapi pihak berkuasa berkata hanya premis yang mendapat pensijilan patut menggunakan istilah yang membayangkan jaminan halal. Dakwaan mengelirukan boleh dikenakan penalti.

Mengapa pensijilan penting kepada pelanggan dan perniagaan

Tinjauan mencerminkan betapa pentingnya jaminan bagi pengguna Muslim. Pada 2024, 69 peratus responden berkata pensijilan halal Jakim dan kehadiran kakitangan Muslim merupakan penapis utama mereka ketika membeli makanan. Pensijilan menjadi petunjuk keselamatan dan kebolehjangkaan dalam pasaran yang sesak.

Bagi restoran, pensijilan ialah jambatan ke pasaran massa. Di kawasan kejiranan berbilang kaum, kedai masakan Cina yang tidak mempunyai pensijilan boleh kehilangan sebahagian besar bakal pelanggan walaupun tidak menghidangkan daging babi atau alkohol. Bagi rangkaian dan jenama mapan, logo halal menandakan konsistensi kepada pelanggan Muslim dan bukan Muslim. Ia juga memudahkan perolehan dengan memastikan pembekal mematuhi standard yang sama.

Kepentingannya turut melangkaui eksport. Malaysia meletakkan dirinya sebagai hab barangan dan perkhidmatan halal. Makanan dan minuman merupakan bahagian terbesar portfolio eksport halal, yang mencecah RM59.46 bilion pada 2022. Keyakinan di dalam negara menyokong kredibiliti di luar negara.

Kos mendapatkan pensijilan

Fi rasmi bukan penghalangnya. Perbelanjaan sebenar terletak pada pematuhan. Premis kecil hingga sederhana boleh membelanjakan RM25,000 atau lebih untuk menukar ramuan, mendapatkan peralatan khusus, melatih kakitangan dan mengupah perunding bagi menyediakan dokumen. Sesetengah perniagaan perlu menggantikan sos, memendekkan senarai ramuan atau menukar pembekal untuk memenuhi peraturan. Yang lain menaik taraf dapur dengan mengasingkan ruang memasak dan penyimpanan.

Bolehkah kedai makan kecil menanganinya?

Banyak premis kecil memilih jalan tengah. Mereka menggugurkan daging babi dan alkohol untuk menarik lebih ramai pelanggan sambil berusaha mendapatkan pensijilan atau menunggu sehingga mampu membiayainya. Proses permohonan menjadi lebih jelas sejak beberapa tahun kebelakangan ini dengan panduan langkah demi langkah dan peralatan dalam talian yang lebih baik. Jemaah Menteri juga memutuskan pada 2024 untuk mengekalkan pensijilan secara sukarela, menolak gesaan supaya premis bebas daging babi dan alkohol diwajibkan memohon. Keputusan itu mengekalkan pilihan pengguna, tetapi turut memberi tekanan kepada perniagaan supaya memasarkan diri dengan cermat.

Pengawal selia memperketat pemeriksaan selepas skandal terdahulu

Sensitiviti orang ramai bukan muncul tanpa sebab. Skandal kartel daging yang terbongkar pada penghujung 2020 mendedahkan import seludup dan salah label yang memintas rumah sembelihan serta kaedah penyembelihan yang diluluskan. Penyiasat merampas daging yang dibungkus semula sebagai daging lembu halal, termasuk spesies yang tidak mematuhi syarat. Beberapa tangkapan dibuat dan pegawai menyemak prosedur import. Insiden itu menggugat keyakinan dan menjejaskan sasaran eksport.

Insiden serantau terus menambah tekanan. Pada April 2025, Jakim mengarahkan penarikan balik snek Indonesia yang didapati mengandungi bahan berasaskan khinzir. Pengimport diberi amaran supaya mengeluarkan produk berkenaan dari rak dan memaklumkan jabatan.

Sirajuddin Suhaimee berkata perlindungan pengguna menjadi teras penguatkuasaan.

"Melindungi hak pengguna Muslim dan mengekalkan integriti sistem pensijilan halal kita merupakan keutamaan utama," kata ketua pengarah itu.

Penguatkuasaan kini bergantung pada peraturan yang lebih jelas dan semakan digital. Jakim menggesa orang ramai menyemak jenama dan premis melalui saluran rasmi sebelum mempercayai pembungkusan. Pemeriksaan lebih ketat terhadap rumah sembelihan di luar negara serta semakan silang dalam talian dengan pihak berkuasa asing turut diperkenalkan dalam sektor daging.

Politik, media sosial dan risiko boikot

Isu halal tersebar pantas di platform sosial. Kes sandwic itu mencetuskan rentetan video, seruan boikot dan tuntutan supaya tindakan polis diambil. Bantahan jarang berlaku, namun sesebuah jenama boleh kehilangan kepercayaan dalam beberapa jam. Rangkaian yang menjadi tumpuan itu berkata produk berkenaan hanya dijual di segelintir kedai konsepnya, tetapi sentimen di seluruh negara berubah menjadi negatif.

Ketua Pemuda UMNO, Muhammad Akmal Saleh, antara ahli politik pertama yang mencampuri isu itu. Beliau menuduh peruncit memperlekehkan Islam dan menuntut penjelasan mengenai tanda halal tersebut.

"Sejak bila ham dianggap halal, dan bagaimana produk ini mendapat pensijilan halal?" katanya.

Pemimpin lain menggesa semua pihak bertenang dan bertindak secara profesional. Timbalan Presiden Persatuan Cina Malaysia, Datuk Seri Dr Wee Jeck Seng, berkata pertikaian makanan patut dikendalikan agensi berwibawa, bukan dipolitikkan dalam talian.

"Kami yakin dengan keupayaan institusi ini dan percaya mereka dilengkapi dengan baik untuk menyelesaikan isu sedemikian tanpa campur tangan ahli politik atau membesar-besarkan perkara itu secara berlebihan di media sosial," katanya.

Di luar perhatian kamera, pendirian dasar kekal konsisten. Timbalan Perdana Menteri Ahmad Zahid Hamidi berkata tahun lalu bahawa pensijilan halal akan kekal sebagai pilihan bagi kedai makan, mengekalkan dasar sedia ada yang telah berkuat kuasa selama beberapa dekad.

Cara menyemak status halal dan mengelakkan kekeliruan

Pengguna dan perniagaan sama-sama bertanggungjawab mengekalkan kepercayaan terhadap sistem ini. Semakan mudah boleh mengelakkan kesilapan daripada merebak menjadi krisis.

• Semak sijil menerusi portal Pengesahan Halal Malaysia. Laman rasmi menyenaraikan produk, premis dan syarikat yang mendapat pensijilan. Gunakan fungsi carian di portal halal.gov.my atau aplikasi mudah alih rasmi.
• Periksa butiran pembungkusan. Logo SPHM yang sah sepatutnya disertakan nama syarikat dan nombor sijil yang sepadan dengan pangkalan data. Jika logo kelihatan umum atau merujuk kepada syarikat lain, jangan bergantung padanya.
• Baca panel ramuan dengan teliti. Istilah seperti ham perlu diperincikan sebagai chicken ham atau turkey ham jika menggunakan ayam. Jika ragu-ragu, cari jenama itu di portal berkenaan.
• Di kedai makan, cari sijil premis. Restoran yang mendapat pensijilan mempamerkan sijil sah dan sering turut menyediakan kod QR untuk semakan segera.
• Laporkan kemungkinan penyalahgunaan. Jika label kelihatan palsu, maklumkan kepada Kementerian Perdagangan Dalam Negeri dan Kos Sara Hidup atau Jakim. Ambil gambar dan berikan nombor kelompok untuk membantu penguatkuasaan.

Bagi pengusaha, kejelasan yang sama perlu diterapkan pada bahagian bekalan.

• Petakan rantaian bekalan dan gantikan mana-mana ramuan yang tidak mempunyai sijil halal jika diwajibkan. Pastikan surat dan sijil pembekal sentiasa terkini.
• Lantik penyelia halal Muslim dan latih kakitangan. Simpan rekod penghantaran, rutin pembersihan dan tindakan pembetulan.
• Reka bentuk dapur untuk mencegah pencemaran silang. Asingkan penyimpanan dan perkakas bagi barangan halal, serta simpan rekod kawalan makhluk perosak dan sanitasi.
• Jangan gunakan istilah yang membayangkan jaminan halal jika belum mendapat pensijilan. Dakwaan seperti mesra Muslim atau bebas daging babi bukan pengganti SPHM.
• Jika menggunakan keterangan chicken ham atau turkey ham, pastikan label jelas dan menepati standard, serta elakkan perkataan yang boleh mengelirukan.

Perkara Penting

• Sandwic ham dan keju berlogo halal di kedai serbaneka universiti mencetuskan siasatan selepas Jakim mengesahkan tiada pensijilan halal Malaysia.
• Jakim berkata status halal meliputi keseluruhan rantaian. Menggunakan satu ramuan bersijil halal tidak menjadikan keseluruhan produk halal.
• Penyalahgunaan logo halal merupakan kesalahan di bawah Akta Perihal Dagangan 2011 dan Perintah Halal 2011.
• Jemaah Menteri memutuskan pada 2024 bahawa pensijilan halal kekal secara sukarela bagi kedai makan yang bebas daging babi dan alkohol.
• Label tidak rasmi seperti bebas daging babi atau mesra Muslim lazim digunakan, tetapi bukan pengganti SPHM dan boleh mengelirukan jika digunakan secara sambil lewa.
• Kepercayaan pengguna terhadap tanda rasmi tinggi. Tinjauan 2024 mendapati 69 peratus pembeli mengutamakan SPHM dan kehadiran kakitangan Muslim.
• Kos pematuhan boleh mencecah RM25,000 atau lebih bagi premis kecil dan sederhana, walaupun fi rasmi rendah.
• Kes terdahulu, termasuk skandal daging palsu pada 2020 dan penarikan balik snek Indonesia yang mengandungi bahan berasaskan khinzir pada 2025, mendorong pengawal selia memperketat pemeriksaan dan menggalakkan pengesahan digital.
• Pengguna boleh mengesahkan status melalui portal rasmi, manakala perniagaan digesa meningkatkan pematuhan dan mengelakkan dakwaan pemasaran berisiko.