Malaysia memetakan 11 zon sesar gempa bumi aktif, usaha mempercepat amaran gempa

Memetakan garisan sesar di seluruh Malaysia

Malaysia secara rasmi telah memetakan 11 zon sesar gempa bumi aktif di seluruh negara, satu usaha yang memberikan gambaran lebih jelas tentang kawasan yang berkemungkinan mengalami pergerakan tanah serta langkah yang perlu diambil oleh jurutera dan perancang. Menteri Perladangan dan Komoditi Johari Abdul Ghani berkata Jabatan Mineral dan Geosains menyiapkan pemetaan sesar di seluruh negara antara 2016 hingga 2020, dan dapatan itu kini menjadi panduan bagi piawaian bangunan, perancangan infrastruktur dan persediaan kecemasan.

Enam sesar aktif dikenal pasti di Semenanjung Malaysia: Bukit Tinggi di Pahang, Bokbak yang merentasi Kedah dan Perak, Terengganu di Terengganu, Banding di Perak, Kuala Pilah di Negeri Sembilan, dan Mersing di Johor. Di Malaysia Timur, Sarawak mempunyai Sesar Tubau di Miri, manakala Sabah mempunyai empat sesar, iaitu Lobou Lobou dan Mensaban di Ranau, serta Lahad Datu dan Tabin di kawasan Lahad Datu.

Bagi mengesan pergerakan tanah yang halus, pihak berkuasa memasang enam stesen penanda aras pergerakan sesar aktif di Sabah dan mengendalikan 47 stesen pasif di Pahang, Selangor, Perak, Negeri Sembilan, Sarawak dan Sabah. Perancangan sedang dibuat untuk memperluas pemetaan dan liputan penanda aras ke daerah lain yang berisiko lebih tinggi, termasuk beberapa kawasan di Johor.

Peta dan instrumen ini menjadi teras strategi lebih menyeluruh yang merangkumi model bahaya terkini, amaran lebih pantas dan panduan untuk jurutera mematuhi Lampiran Kebangsaan Malaysia kepada Eurocode 8, piawaian yang digunakan bagi mereka bentuk struktur supaya tahan gempa bumi.

Apakah maksud sesar aktif?

Sesar aktif ialah rekahan pada kerak bumi yang pernah mengalami pergerakan dalam tempoh geologi terkini dan berkemungkinan bergerak lagi. Di Malaysia, aktiviti ini boleh muncul sebagai gegaran mikro yang terlalu kecil untuk dirasai atau gempa bumi cetek yang disedari sesetengah komuniti. Pemetaan struktur ini membantu menganggarkan kekuatan gegaran yang mungkin berlaku di bandar berdekatan dan kekerapan kejadiannya.

Mengapa Malaysia mengalami gempa bumi walaupun di luar Lingkaran Api

Semenanjung Malaysia terletak di bahagian Plat Eurasia yang agak stabil, namun masih merasai gegaran. Punca utamanya ialah kedudukan yang berhampiran Sumatera, tempat megasesar Sunda dan zon sesar Sumatera menghasilkan gempa bumi besar. Tenaga daripada kejadian itu merambat merentasi Selat Melaka dan boleh menyebabkan gegaran ringan hingga sederhana di bahagian barat dan tengah semenanjung. Sesar intraplat tempatan, termasuk beberapa sesar yang kini dipetakan, juga melepaskan tekanan dari semasa ke semasa.

Kajian semakan rakan sebaya yang menggunakan kaedah bahaya deterministik dan kebarangkalian menunjukkan bahawa bandar-bandar antara kira-kira dua hingga empat darjah latitud utara, termasuk koridor Lembah Klang, mengalami nilai pecutan puncak tanah yang lebih tinggi berbanding kawasan lain di semenanjung, terutamanya disebabkan sumber berhampiran di Sumatera. Penyelidik juga membuktikan bahawa sesar tempatan menambah risiko ini walaupun menghasilkan kejadian yang lebih kecil, kerana kedudukannya yang dekat dengan bandar dan infrastruktur.

Gempa bumi akibat takungan pernah direkodkan berhampiran empangan utama seperti Kenyir dan Temenggor. Gegaran ini biasanya kecil hingga sederhana dan dicetuskan oleh perubahan tekanan air dalam lapisan batuan, yang boleh mengubah keadaan tegasan di sepanjang sesar sedia ada.

Enam negeri dikenal pasti berisiko seismik lebih tinggi

Pegawai mengenal pasti enam negeri yang mempunyai zon sesar dipetakan dan pendedahan lebih tinggi kepada bahaya seismik: Pahang, Terengganu, Perak, Negeri Sembilan, Sabah dan Sarawak. Ini tidak bermakna gempa bumi besar dijangka berlaku di negeri-negeri ini. Sebaliknya, ia menunjukkan bahawa pihak berkuasa tempatan perlu menerapkan piawaian reka bentuk moden dan memperkukuh pemantauan di kawasan yang mempunyai persilangan antara sesar dengan pusat penduduk.

Kelompok gempa kecil baru-baru ini di Johor, termasuk gegaran yang dirasai sekitar Segamat dan Batu Pahat pada penghujung Ogos dan September, menarik perhatian kepada Zon Sesar Mersing yang merentasi bahagian timur Johor. Magnitud yang direkodkan kira-kira antara 2.5 hingga 4.1 dan gempa itu berlaku pada kedalaman cetek. Jurutera menyifatkannya sebagai sebahagian daripada pelepasan tenaga tektonik semula jadi di sepanjang struktur sesar lama.

Berdasarkan data semasa, keamatan yang dijangka di kawasan seperti Segamat dan Batu Pahat paling tinggi pun berada pada tahap sederhana. Pihak berkuasa berkata pemantauan rutin dan penerapan piawaian bangunan yang sesuai kekal menjadi tumpuan.

Bagaimana peta bahaya membantu membina bangunan lebih selamat

Peta bahaya seismik menterjemahkan sains kepada angka yang boleh digunakan jurutera. Peta ini menganggarkan gegaran yang mungkin dialami sesuatu lokasi dalam jangka masa tertentu, biasanya dinyatakan sebagai pecutan puncak tanah (PGA) untuk tempoh ulang seperti 475 tahun dan 2475 tahun. Pihak berkuasa tempatan menggunakan nilai ini untuk menetapkan syarat bagi pembinaan baharu dan menentukan keutamaan kerja naik taraf.

Amalan reka bentuk Malaysia merujuk kepada Lampiran Kebangsaan Malaysia kepada Eurocode 8. Panduan itu merangkumi sistem struktur, kemuluran, perincian dan pengelasan tapak supaya bangunan dapat menahan tahap gegaran yang dijangka berlaku di lokasi masing-masing.

Kajian akademik terkini yang mengambil kira sumber jauh di Sumatera dan sesar tempatan menganggarkan PGA di tapak berbatu di seluruh Semenanjung Malaysia dalam julat kira-kira 1 hingga 10 peratus g bagi tempoh 475 tahun dan kira-kira 2 hingga 20 peratus g bagi tempoh 2475 tahun. Nilainya berbeza mengikut daerah, sebab itulah perancang menggunakan peta bahaya dan bukannya satu angka kebangsaan.

Bagi kawasan bandar yang kompleks, pakar mengesyorkan mikrozonasi, iaitu pemetaan keadaan tanah dan kedekatan dengan sesar pada skala lebih terperinci. Pendekatan ini boleh mengenal pasti kejiranan dengan tanah lebih lembut yang mungkin meningkatkan gegaran dan menjadi panduan bagi pemeriksaan reka bentuk khusus tapak untuk kemudahan penting seperti hospital, sekolah dan jambatan.

Rangkaian pemantauan dan amaran lebih pantas

Jabatan Meteorologi Malaysia (MetMalaysia) mengendalikan 80 stesen seismograf di lokasi strategik seluruh negara, disokong oleh suapan masa nyata daripada 323 stesen antarabangsa. Sistem ini mengeluarkan amaran dalam kira-kira lapan minit bagi gempa bumi bermagnitud 3.0 atau lebih yang berlaku di Malaysia atau berhampirannya. Di bawah rancangan kebangsaan semasa, usaha naik taraf menyasarkan pengurangan masa amaran kepada kira-kira enam minit menjelang 2026.

Sebagai sebahagian daripada program penambahbaikan yang lebih luas, 12 stesen pemantauan seismik sedang diperkukuh. Di Johor, dua stesen baharu dirancang di Segamat dan Muar, manakala empat stesen sedia ada di Johor Bahru, Batu Pahat dan Gelang Patah sedang dinaik taraf supaya dapat mengesan gempa tempatan bermagnitud rendah dengan lebih baik. Penghantaran data menggunakan pautan satelit bagi memastikan kesinambungan semasa ribut atau gangguan bekalan elektrik.

Gempa bumi tidak dapat diramal. Namun, tsunami boleh dikesan dan dijejaki selepas gempa bumi bawah laut. Sebab itulah pelaburan dalam sistem amaran awal mengutamakan pengesanan seismik dan pemantauan paras laut, selain prosedur yang jelas untuk menyalurkan amaran kepada pihak berkuasa dan orang ramai.

Perubahan yang dibawa oleh amaran lebih pantas

Amaran lebih pantas membantu petugas tindak balas meletakkan perkhidmatan penting dalam keadaan bersiap sedia, menghentikan sementara perkhidmatan rel untuk pemeriksaan, serta mengeluarkan panduan kepada sekolah dan hospital. Bagi kejadian yang dirasai tetapi tidak menyebabkan kerosakan, maklumat rasmi yang pantas juga dapat meredakan khabar angin dan mengurangkan pemindahan yang tidak perlu.

Sabah dan Sarawak: cabaran tersendiri

Sabah mempunyai empat sesar aktif yang dipetakan di Ranau dan Lahad Datu, dan negeri itu pernah mengalami gempa bumi yang merosakkan dalam ingatan penduduk, termasuk kejadian pada 2015 berhampiran Ranau yang mencetuskan runtuhan batu di Gunung Kinabalu. Bentuk muka buminya curam dan sebahagian besar perumahan dibina menggunakan bahan ringan, yang mempengaruhi tindak balas struktur terhadap gegaran.

Sesar Tubau berhampiran Miri ialah struktur utama yang dipetakan di Sarawak. Kedua-dua negeri di Borneo diliputi rangkaian stesen penanda aras yang sedang diperluas bagi mengesan pergerakan tanah perlahan. Di Sabah, enam stesen penanda aras pergerakan aktif menyokong pemantauan rapi perubahan bentuk di seluruh sistem sesar.

Pihak berkuasa tempatan di Malaysia Timur semakin kerap merujuk maklumat bahaya dalam perancangan guna tanah dan pemilihan tapak, dengan mengelakkan jejak sesar yang diketahui bagi kemudahan kritikal dan meningkatkan piawaian pembinaan apabila perlu.

Langkah yang perlu diambil jurutera dan pihak berkuasa tempatan sekarang

Terapkan Lampiran Kebangsaan Malaysia kepada Eurocode 8 secara konsisten bagi bangunan awam, struktur berpenghuni ramai dan infrastruktur penting. Kelas tapak penting, jadi pastikan penyiasatan geoteknik yang sewajarnya dijalankan untuk projek baharu dan, jika praktikal, spektrum tindak balas khusus tapak disediakan untuk hospital, pusat kecemasan dan jambatan utama.

Jalankan penilaian saringan terhadap bangunan lama di bandar berhampiran sesar yang dipetakan, dengan memberi tumpuan kepada konfigurasi tingkat lembut, batu-bata tanpa tetulang, rangka konkrit tanpa kemuluran, serta komponen bukan struktur yang berat seperti parapet atau sekatan tanpa sokongan. Langkah mudah seperti memasang pendakap pada tangki air dan mengikat peralatan dapat mengurangkan risiko.

Perluas mikrozonasi di kawasan bandar dalam koridor PGA yang lebih tinggi, termasuk Lembah Klang, Seremban, Melaka, Ipoh, Pulau Pinang, Johor Bahru dan bandar-bandar Johor yang sedang pesat berkembang seperti Segamat dan Kluang. Gunakan hasilnya dalam kelulusan perancangan dan pelan tindak balas kecemasan.

Perkukuh daya tahan perkhidmatan penting. Utamakan pemeriksaan seismik bagi pencawang elektrik, loji rawatan air, saluran paip, tangki bertingkat, hab telekomunikasi dan jejambat pengangkutan. Jika kelemahan dikenal pasti, laksanakan program naik taraf secara berperingkat dengan mendahulukan langkah yang paling berkesan dari segi kos.

Teruskan program pendidikan awam yang menerangkan tindakan semasa gegaran, persediaan di rumah dan tempat kerja, serta cara amaran rasmi disampaikan. Pengetahuan tentang prosedur membolehkan tindak balas yang lebih pantas dan tenang apabila kejadian berlaku.

Suara dari lapangan

Pakar kejuruteraan seismik Dr Azlan Adnan menggesa supaya kewaspadaan dikekalkan, peta bahaya dikemas kini dan kajian yang lebih terperinci dijalankan di pusat bandar berhampiran sesar yang dipetakan atau dalam koridor yang terdedah kepada sumber dari Sumatera.

Negara ini terletak berhampiran zon seismik utama di Sumatera dan juga mempunyai garisan sesar lama di Semenanjung yang kadangkala boleh aktif semula.

Inilah masanya untuk berwaspada, bukan panik.

Pegawai kerajaan berkata peta bahaya kebangsaan sedang dikemas kini dan perkhidmatan seismik serta tsunami sedang dipertingkat di bawah pelan pembangunan semasa. Matlamatnya ialah pengesanan lebih pantas, data yang lebih lengkap untuk jurutera dan penambahbaikan berterusan terhadap piawaian apabila maklumat geologi baharu tersedia.

Perkara Utama

• Malaysia telah memetakan 11 zon sesar aktif, enam di Semenanjung Malaysia dan lima di Malaysia Timur.
• Sesar di Semenanjung ialah Bukit Tinggi, Bokbak, Terengganu, Banding, Kuala Pilah dan Mersing.
• Malaysia Timur mempunyai Sesar Tubau di Sarawak dan empat sesar di Sabah, iaitu Lobou Lobou, Mensaban, Lahad Datu dan Tabin.
• Enam negeri dikenal pasti mempunyai pendedahan lebih tinggi kepada bahaya seismik: Pahang, Terengganu, Perak, Negeri Sembilan, Sabah dan Sarawak.
• MetMalaysia mengendalikan 80 stesen seismograf dengan data daripada 323 stesen antarabangsa, mengeluarkan amaran dalam kira-kira lapan minit dan menyasarkan tempoh enam minit menjelang 2026.
• Usaha naik taraf merangkumi pengukuhan 12 stesen seismik, penambahan dua stesen baharu di Segamat dan Muar, serta penambahbaikan empat stesen di Johor untuk mengesan gempa tempatan kecil dengan lebih baik.
• Jurutera berpandukan Lampiran Kebangsaan Malaysia kepada Eurocode 8, dengan peta bahaya yang mengambil kira sesar di Sumatera dan sesar tempatan.
• Gempa bumi tidak dapat diramal, manakala tsunami boleh dikesan selepas gempa bawah laut. Oleh itu, amaran pantas dan kesiapsiagaan awam amat penting.