Malaysia Kenal Pasti 1,577 Cerun Kritikal, Jumlah Tanah Runtuh Cecah 1,293 Sejak 2021

Sarawak dan Sabah menyumbang lebih separuh daripada kejadian tanah runtuh yang direkodkan

Malaysia merekodkan 1,293 kejadian tanah runtuh sejak 2021 dan mengenal pasti 1,577 cerun dalam keadaan kritikal, menurut Ketua Pengarah Jabatan Bomba dan Penyelamat Datuk Seri Nor Hisham Mohammad. Hujan berpanjangan semasa Monsun Timur Laut meningkatkan kebimbangan terhadap cerun berhampiran kediaman, jalan raya dan infrastruktur penting.

Sarawak merekodkan 508 kejadian, diikuti Sabah dengan 195 dan Selangor dengan 176. Secara keseluruhan, Sarawak dan Sabah mencatatkan 703 kejadian, iaitu kira-kira 54.4 peratus daripada jumlah keseluruhan negara. Tumpuan kes di kedua-dua negeri itu meletakkan Malaysia Timur di tengah-tengah usaha kesiapsiagaan negara menghadapi tanah runtuh.

Amaran itu dikeluarkan ketika kerajaan melaksanakan program lebih luas untuk mengenal pasti kawasan tanah tidak stabil sebelum berlaku kegagalan cerun. Timbalan Menteri Sumber Asli dan Kelestarian Alam Sekitar Syed Ibrahim Syed Noh memberitahu Dewan Rakyat pada 27 Oktober bahawa Jabatan Mineral dan Geosains, yang dikenali sebagai JMG, telah memasang 34 sistem amaran awal di cerun yang dianggap berisiko tinggi.

Pemetaan bahaya dan risiko cerun oleh JMG kini meliputi hampir 3,000 kilometer persegi, termasuk kawasan tanah tinggi dan Kundasang di Sabah. Usaha itu menghubungkan keputusan mengenai pembangunan dan persediaan kecemasan dengan maklumat tentang bentuk muka bumi, hujan dan pergerakan tanah.

Bagi penduduk, nasihat segera yang diberikan bersifat praktikal: perhatikan rekahan baharu, pokok atau tiang elektrik yang condong serta perubahan pada aliran air dari lereng bukit. Berpindah segera apabila diarahkan pihak berkuasa. Bagi agensi kecemasan pula, tugasnya ialah menterjemahkan peta dan data pemantauan kepada keputusan tentang lokasi menempatkan pasukan penyelamat sebelum hujan lebat menyukarkan akses.

Gambaran daripada angka tahunan

Nor Hisham menyatakan terdapat 314 kejadian tanah runtuh pada 2025, angka tahunan tertinggi dalam tempoh yang dihuraikannya. Sarawak mencatatkan 127 kes dan Sabah 75, menjadikan jumlah gabungan 202 kejadian, atau kira-kira 64.3 peratus daripada jumlah keseluruhan yang dinyatakan bagi tahun itu.

Angka tahunan itu menunjukkan kerosakan berulang terhadap masyarakat dan laluan pengangkutan:

• 2021: 242 kejadian, dengan banjir luar biasa pada Disember merosakkan infrastruktur di Hulu Langat, Selangor, dan Bentong, Pahang.
• 2022: 234 kejadian, termasuk tanah runtuh pada 16 Disember di tapak perkhemahan di Batang Kali yang mengorbankan 31 orang.
• 2023: 188 kejadian, angka tahunan terendah yang disenaraikan, termasuk kerosakan cerun di Akademi Pencegahan Rasuah Malaysia dan Bukit Tunku di Kuala Lumpur.
• 2024: 231 kejadian, dengan kegagalan cerun di laluan di Ranau, Genting Highlands dan Paya Terubong menyebabkan penutupan jalan serta kematian.
• 2025: 314 kejadian, termasuk 127 di Sarawak dan 75 di Sabah.

Angka 2025 adalah 83 lebih tinggi berbanding 231 kejadian yang direkodkan pada 2024, iaitu peningkatan kira-kira 35.9 peratus. Angka itu juga 126 lebih tinggi berbanding paras terendah pada 2023, iaitu 188 kejadian.

Pecahan yang diterbitkan memerlukan penjelasan. Jumlah lima angka tahunan itu ialah 1,209, iaitu 84 kurang daripada jumlah utama 1,293. Satu lagi angka, iaitu 84 kejadian, dinyatakan bagi tempoh Januari hingga September 2025, yang bertindih dengan jumlah tahunan 2025 yang disebutkan. Pecahan yang diselaraskan untuk menjelaskan kaitan antara angka-angka itu belum diberikan.

Lokasi manakah yang menjadi kebimbangan khusus?

Jabatan Bomba dan Penyelamat telah menyelaraskan data dengan JMG untuk mengenal pasti puluhan lokasi berisiko tinggi. Lokasi itu termasuk Hulu Langat, Ampang dan Batang Kali di Lembah Klang, laluan ke Cameron Highlands, Paya Terubong di Pulau Pinang dan Kundasang di Sabah.

Nor Hisham, yang mengetuai perkhidmatan bomba dan penyelamat negara, mengaitkan kerentanan di lokasi-lokasi ini dengan pembangunan di lereng bukit:

Kadar pembangunan yang pesat di lereng bukit di lokasi-lokasi ini menjadikannya sangat terdedah kepada aliran air hujan yang deras semasa musim tengkujuh,

Pembangunan di lereng bukit mengubah bentuk muka bumi dan laluan air mengalir menuruni bukit. Jalan raya dan bangunan menambah beban, manakala cerun yang dipotong dan saliran boleh menumpukan aliran air di lokasi tertentu. Semasa hujan berpanjangan, perubahan itu boleh menambah tekanan pada tanah yang sememangnya sudah terdedah kepada risiko.

Lokasi yang dikenal pasti merangkumi kawasan kediaman, destinasi tanah tinggi dan jalan raya yang menghubungkan masyarakat. Oleh itu, kejadian kegagalan cerun boleh mengancam penduduk secara langsung dan pada masa sama menyekat laluan yang diperlukan untuk sampai kepada mereka.

Bagaimana hujan berpanjangan melemahkan cerun

Nor Hisham berkata hujan lebat yang berpanjangan membolehkan air bawah tanah terkumpul, meningkatkan tekanan air liang dan melemahkan kejeleketan tanah sehingga cerun runtuh. Tekanan air liang ialah tekanan air di dalam ruang kecil antara zarah tanah.

Tanah kekal di cerun sebahagiannya kerana zarahnya menahan daya gelinciran antara satu sama lain. Apabila tekanan air meningkat di celah-celah zarah itu, daya tahan tersebut boleh berkurang. Tanah yang sebelum ini mampu menampung beratnya sendiri, tumbuh-tumbuhan atau struktur binaan mungkin mula bergerak.

Larian air di permukaan menimbulkan satu lagi masalah. Air yang mengalir deras menuruni bukit boleh membawa tanah bersamanya, manakala longkang yang tidak mampu menampung isipadu air boleh melimpah. Air kemudian boleh mengalir ke kawasan yang menyebabkan hakisan permukaan atau meresap ke dalam cerun.

Nor Hisham mengenal pasti perubahan guna tanah, penebangan hutan di lereng bukit, perlombongan dan sistem saliran yang tidak mencukupi sebagai faktor yang boleh mempercepat hakisan. Kerja memotong lereng bukit untuk pembinaan jalan dan pembangunan boleh mengganggu kestabilan semula jadinya. Beban infrastruktur dan getaran daripada kenderaan berat juga boleh mempercepat pembentukan rekahan tersembunyi di tambakan tanah.

Proses-proses ini menghubungkan penyelenggaraan di bahagian atas dan bawah cerun. Longkang tersumbat berhampiran puncak boleh mengalihkan air ke tanah lebih jauh di bawah, manakala cerun yang dipotong untuk jalan boleh mengubah cara tanah itu menyokong lereng bukit di atasnya.

Fungsi 34 sistem amaran

Syed Ibrahim berkata 34 sistem amaran awal JMG merangkumi peralatan pemantauan, siren dan lampu amaran. Peralatan itu memantau keadaan cerun terpilih, manakala siren dan lampu menyediakan kaedah untuk memberi amaran kepada penduduk berhampiran.

Timbalan menteri itu menerangkan pemasangan tersebut ketika menjawab soalan di Parlimen daripada Datuk Verdon Bahanda, Ahli Parlimen Kudat yang bebas, yang bertanya tentang pemantapan pemetaan bencana serta penggunaan teknologi untuk menambah baik ramalan dan amaran.

Sistem amaran yang dipasang itu mempunyai tujuan berbeza daripada program pemetaan yang lebih luas. Pemetaan mengenal pasti kawasan yang berbahaya berdasarkan bentuk muka bumi dan keadaan lain. Peralatan yang dipasang di lokasi tertentu membantu memantau keadaan di situ dan menyokong tindakan amaran setempat.

Bagi sebuah keluarga yang tinggal berhampiran cerun tidak stabil, hubungan antara pemantauan dan pemindahan amat penting. Maklumat tentang perubahan keadaan tanah hanya berguna apabila sampai kepada penduduk dan pasukan kecemasan cukup awal untuk mereka bertindak.

Bagaimana pemetaan mengesan bahaya sebelum cerun runtuh

JMG menggunakan sistem maklumat geografi, penderiaan jauh, ukuran radar satelit dan ukur laser untuk menambah baik petanya. Gabungan teknologi ini membantu pegawai meneliti bentuk muka bumi di kawasan yang luas dan mengenal pasti lokasi yang mungkin memerlukan pemantauan lebih dekat.

Sistem maklumat geografi, atau GIS, menghimpunkan pelbagai lapisan maklumat dalam sebuah peta. Data tentang bentuk muka bumi, geologi dan perkara lain boleh dinilai bersama, berbanding disimpan dalam rekod berasingan.

Interferometric Synthetic Aperture Radar, yang dikenali sebagai InSAR, membandingkan pemerhatian radar untuk mengesan perubahan kedudukan tanah. Light Detection and Ranging, atau LiDAR, menggunakan ukuran laser untuk menghasilkan maklumat terperinci tentang bentuk permukaan bumi. Kedua-duanya boleh membantu mendedahkan ciri-ciri yang sukar dinilai melalui peta biasa.

Syed Ibrahim berkata maklumat dikongsi melalui Sistem Maklumat Geospatial Mineral dan Geosains Malaysia, yang dikenali sebagai MyGEMS, serta Sistem Maklumat Cerun dan Bentuk Muka Bumi Kebangsaan, atau NaSIS. Platform itu menyokong perkongsian maklumat yang diperlukan untuk penilaian risiko bencana.

JMG turut membangunkan GeoSlide, sistem analitik yang menggunakan data hujan dan geologi untuk menyokong penilaian risiko tanah runtuh. Penggabungan input tersebut membantu pihak berkuasa menilai keadaan tanah serta hujan yang menjejaskannya.

Persediaan agensi menghadapi hujan lebat

Jabatan Bomba dan Penyelamat bekerjasama dengan Agensi Pengurusan Bencana Negara, yang dikenali sebagai NADMA, dan agensi teknikal untuk memperkukuh persediaan di kawasan berisiko. Peta bahaya menjadi panduan bagi menempatkan sumber penyelamat berhampiran kawasan yang ditandakan sebagai zon merah sebelum amaran hujan lebat dikeluarkan.

Sumber itu termasuk unit pencarian K9 dan Pasukan Mencari dan Menyelamat Khas Malaysia, yang dikenali sebagai SMART. Menempatkan pasukan dan peralatan lebih dekat dengan lokasi berisiko dapat mengurangkan jarak perjalanan apabila cerun runtuh lalu menyekat jalan atau merosakkan laluan masuk.

Nor Hisham menerangkan pembahagian tanggungjawab pemantauan antara agensi:

MetMalaysia menyediakan amaran cuaca secara berterusan, JMG membekalkan data geologi dan pergerakan tanah, manakala JKR memantau integriti teknikal struktur jalan dan cerun.

Semua data bersepadu ini menjadi panduan bagi pasukan penyelamat merancang operasi mencari dan menyelamat (SAR) yang lebih selamat dan pantas,

MetMalaysia turut memperkukuh ramalannya melalui radar cuaca, satelit dan stesen pemerhatian. Syed Ibrahim berkata keupayaannya merangkumi pengkomputeran berprestasi tinggi, kecerdasan buatan dan Sistem Nowcasting Integrasi Radar, yang menyokong ramalan terperinci tentang hujan yang bakal tiba.

Mengapa kesan kerosakan boleh melangkaui kawasan lereng bukit

Kecemasan di Sabah pada September 2025 menunjukkan bagaimana kegagalan cerun boleh menjejaskan masyarakat yang jauh dari lokasi runtuhan. Tanah runtuh berhampiran Kampung Sarapung di Penampang merobohkan menara penghantaran elektrik pada 13 September, sekali gus menjejaskan kira-kira 230,000 akaun pengguna ketika gangguan bekalan memuncak.

Kejadian menara penghantaran elektrik runtuh di Sabah merosakkan Menara 5 di koridor Kolopis-Segaliud 275 kV. Sambungan itu menyalurkan elektrik dari pusat penjanaan di pantai barat kepada masyarakat dan perniagaan di timur.

Sandakan, Lahad Datu, Kinabatangan, Kunak, Semporna dan Beluran mengalami gangguan utama. Hujan lebat, jalan yang terhalang dan tanah tidak stabil merumitkan kerja kecemasan. Kejadian itu menghimpunkan beberapa tekanan serentak: operasi menyelamat, infrastruktur elektrik yang rosak serta keluarga yang menunggu pemulihan perkhidmatan penting.

Pengalaman itu menunjukkan dengan jelas mengapa jalan raya, cerun dan infrastruktur perlu dipantau bersama. Lereng bukit yang berisiko di sebelah laluan penghantaran elektrik atau jalan akses penting boleh menjejaskan kawasan yang jauh lebih luas apabila runtuh.

Perkara yang perlu diperhatikan penduduk

Nor Hisham menggesa penduduk di kawasan berisiko supaya memerhatikan rekahan baharu pada lantai atau dinding, pokok dan tiang elektrik yang mula condong, serta perubahan mendadak pada warna air yang mengalir dari lereng bukit atau longkang. Ini ialah tanda-tanda keadaan tanah mungkin sedang berubah.

Perubahan warna air boleh menunjukkan tanah dibawa bersama aliran air. Objek yang condong dan rekahan baharu boleh menandakan pergerakan tanah yang menyokongnya. Semasa hujan berpanjangan, perubahan sedemikian perlu diberi perhatian segera kerana cerun mungkin terus melemah apabila air terkumpul.

Nasihat Nor Hisham kepada penduduk berhampiran cerun curam adalah jelas:

Paling penting, jauhi cerun curam semasa hujan berpanjangan dan patuhi segera arahan pemindahan daripada pihak berkuasa tanpa menunggu keadaan bertambah buruk,

Penduduk yang menerima arahan pemindahan harus berpindah segera. Hujan yang melemahkan lereng bukit juga boleh menghalang jalan raya dan menyukarkan pasukan penyelamat untuk sampai ke lokasi, sekali gus mengurangkan masa yang ada untuk berpindah dengan selamat.

Perkara Utama

• Ketua bomba dan penyelamat Malaysia melaporkan 1,293 kejadian tanah runtuh sejak 2021 dan 1,577 cerun dalam keadaan kritikal.
• Sarawak merekodkan 508 kejadian, Sabah 195 dan Selangor 176.
• Pecahan tahunan berjumlah 1,209 kejadian dan perlu diselaraskan dengan angka utama.
• JMG telah memasang 34 sistem amaran awal dan memetakan bahaya serta risiko cerun di kawasan seluas hampir 3,000 kilometer persegi.
• Pihak berkuasa menggabungkan data cuaca, geologi dan infrastruktur untuk merancang pemantauan serta persediaan menyelamat.
• Penduduk perlu memerhatikan pergerakan tanah, menjauhi cerun curam ketika hujan berpanjangan dan segera mematuhi arahan pemindahan.