Malaysia Berdepan Tekanan untuk Gubal Undang-undang Jerebu ketika Siasatan Kebakaran Menjangkau Syarikat Rentas Sempadan

Tekanan meningkat supaya tindakan diambil sebelum Disember

Malaysia berdepan desakan supaya mengumumkan garis masa bagi undang-undang jerebu yang lebih tegas sebelum sidang Parlimen berakhir pada Disember 2026, ketika Indonesia menyiasat 11 syarikat berhubung kebakaran hutan dan Singapura menuntut tindakan pencegahan daripada 10 syarikat perladangan. Tekanan itu timbul ketika pemantauan serantau menunjukkan asap merentasi sempadan ke Sarawak dan kualiti udara mencapai tahap Tidak Sihat hingga Berbahaya di beberapa kawasan di Malaysia dan Indonesia.

Greenpeace Malaysia mahukan Akta Udara Bersih, siasatan telus terhadap kaitan syarikat Malaysia dengan kebakaran di Indonesia, serta penguatkuasaan serantau yang lebih tegas. Wakil negaranya buat sementara waktu, Heng Kiah Chun, berhujah bahawa usaha diplomatik dan tawaran bantuan memadam kebakaran perlu disokong kuasa undang-undang yang mampu mengambil tindakan terhadap perniagaan yang bertanggungjawab.

Kerajaan Malaysia berkata cabaran utama ialah mendapatkan bukti merentasi sempadan negara. Penyiasat perlu mengesan lokasi kebakaran, mengenal pasti pemilik dan pengendali tanah, serta mengaitkan kebakaran tertentu dengan pencemaran di Malaysia. Sebahagian rekod itu tertakluk pada bidang kuasa dan peraturan kerahsiaan Indonesia.

Perdebatan kini melangkaui persoalan sama ada Malaysia boleh menggubal undang-undang. Pada 21 Oktober, Timbalan Menteri Sumber Asli dan Kelestarian Alam Sekitar Syed Ibrahim Syed Noh memberitahu Parlimen bahawa Malaysia pada prinsipnya boleh berbuat demikian. Keputusan yang masih belum dimuktamadkan ialah kuasa yang akan terkandung dalam undang-undang itu, cara pihak berkuasa mendapatkan bukti, dan bila cadangan tersebut akan dibentangkan di Parlimen.

Bagi masyarakat setempat, kesannya dirasai serta-merta: pendidikan terganggu, pekerja luar terdedah kepada asap berpanjangan, isi rumah terpaksa berbelanja untuk melindungi kesihatan, dan mata pencarian berhampiran kawasan kebakaran terjejas. Tarikh akhir Disember yang dicadangkan Greenpeace ialah tuntutan supaya kerajaan menyediakan pelan hala tuju, bukannya tarikh yang diumumkan untuk meluluskan undang-undang.

Asap merentasi sempadan ke Sarawak

Pusat Meteorologi Khusus ASEAN (ASMC), dalam penilaian jerebu serantaunya, melaporkan asap sederhana hingga tebal meliputi beberapa kawasan di Kalimantan dan selatan Sarawak. Asap turut menjejaskan selatan dan tengah Sumatera serta selatan Papua.

Stesen pemantauan di Kalimantan, barat Sarawak dan tengah Sumatera merekodkan kualiti udara daripada tahap Tidak Sihat hingga Berbahaya. Asap tebal dan awan melindungi sebahagian kawasan Kalimantan dan Sumatera, sekali gus mengehadkan keupayaan pusat itu melihat keseluruhan keadaan kebakaran.

ASMC meramalkan risiko asap merentasi sempadan akan berterusan dalam beberapa hari berikutnya, khususnya di kawasan yang kekal kering. Hujan dijangka turun di sesetengah kawasan, namun aktiviti titik panas dan jerebu berkemungkinan kekal tinggi di tempat yang mengalami cuaca kering berpanjangan.

Pakar meteorologi Universiti Malaya Prof Datuk Dr Azizan Abu Samah mengaitkan jerebu berulang sebahagian besarnya dengan pembukaan tanah menggunakan api di Kalimantan dan Sumatera. Keadaan lebih kering yang dikaitkan dengan El Niño, iaitu corak iklim yang boleh mengurangkan hujan di rantau ini, membolehkan kebakaran merebak ke hutan dan tanah gambut. Gambut ialah tanah yang kaya dengan bahan tumbuhan separa reput; apabila kering dan terbakar, kebakaran boleh sukar dipadamkan.

Nusantara Atlas menganggarkan hampir dua juta hektar tanah terbakar di Indonesia sepanjang 2026. Kumpulan alam sekitar WALHI memetakan titik panas berkeyakinan tinggi menggunakan data NASA dan mendapati kira-kira separuh daripadanya berada dalam kawasan konsesi, iaitu kawasan yang dilesenkan untuk kegiatan seperti pengeluaran kayu atau penanaman kelapa sawit. Kumpulan itu menyenaraikan 40 konsesi kayu dan kelapa sawit berdasarkan jumlah titik panas.

Perkara yang diperlukan penyiasat selain amaran satelit

Panduan pengesanan titik panas ASMC menjelaskan bahawa satelit mengenal pasti kawasan luar biasa panas dengan membandingkan isyarat haba dengan piksel di sekelilingnya. Suar gas dan loji janakuasa boleh menghasilkan isyarat serupa, manakala awan, kanopi hutan dan masa satelit melintas boleh menyembunyikan kebakaran.

Kebakaran besar boleh menghasilkan beberapa titik panas, manakala kebakaran kecil yang berlaku berdekatan mungkin kelihatan sebagai satu titik. Jumlah sejak 2016 menggunakan data satelit NOAA-19; siri 2006 hingga 2015 menggunakan NOAA-18. Tempoh yang dipaparkan, dari 17 hingga 23 Oktober 2026, tidak disertakan jumlah dalam teks halaman berkenaan.

Laporan awal mengenai desakan Greenpeace menyebut kira-kira 250 titik panas di seluruh Indonesia dan pulau-pulau sekitarnya pada pemerhatian pukul 5 petang, tanpa titik panas di negara jiran. Gambaran semasa itu dikaitkan dengan ASMC, tetapi tiada tarikh kalendar dinyatakan. Angka berasingan TSH Resources, iaitu 274 titik panas, meliputi sempadan estet syarikat itu dari Januari hingga 21 Oktober, kawasan dan tempoh yang berbeza.

Greenpeace menuntut siasatan yang menggabungkan amaran satelit dengan peta kawasan terbakar yang disahkan, sempadan konsesi dan rekod pemilikan syarikat. Lapisan maklumat itu membantu pihak berkuasa menentukan lokasi tanah terbakar, pihak yang mengawalnya, kegiatan yang dijalankan di situ dan bagaimana asap bergerak.

Pengasas Nusantara Atlas David Gaveau berkata imej satelit kadangkala dapat menunjukkan sama ada kebakaran bermula dalam kawasan konsesi atau merebak masuk dari luar. Untuk menentukan keadaan kebakaran bermula dan tindakan yang diambil pengendali, siasatan lanjut diperlukan.

Malaysia mengakui undang-undang boleh digubal

Menteri Sumber Asli dan Kelestarian Alam Sekitar Datuk Seri Arthur Joseph Kurup berkata pada 22 Oktober bahawa Malaysia telah meneliti cadangan undang-undang jerebu beberapa kali, dengan mengambil kira bukti, bidang kuasa, penguatkuasaan dan hubungan dengan negara jiran.

Arthur menyatakan kebimbangan utama kerajaan pada sidang media mengenai keadaan jerebu:

Cabaran utama dalam melaksanakan undang-undang yang melibatkan unsur rentas sempadan ialah keupayaan mendapatkan bukti yang mencukupi untuk menentukan punca pencemaran dan pihak yang bertanggungjawab,

Penyiasat perlu mendapatkan koordinat kebakaran, maklumat pemilikan, rekod yang mengenal pasti pihak yang beroperasi di tanah berkenaan, serta bukti yang mengaitkan kebakaran dengan jerebu di Malaysia. Arthur berkata akses kepada butiran itu melibatkan bidang kuasa, keperluan kerahsiaan dan kedaulatan negara berkenaan.

Di Parlimen sehari sebelumnya, Syed Ibrahim berkata tiada halangan pada prinsipnya untuk memperkenalkan undang-undang jika Malaysia memutuskan bahawa langkah itu perlu. Beliau menjawab soalan Ahli Parlimen Bangi Syahredzan Johan, yang bertanya sama ada kerajaan akan meneruskan langkah itu dan meneliti kelemahan Akta Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan Singapura, yang berkuat kuasa sejak 2014.

Malaysia terus menggunakan Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974, yang juga dikenali sebagai Akta 127, untuk menangani pencemaran domestik dan pembakaran terbuka. Kementerian telah menubuhkan jawatankuasa yang melibatkan kementerian dan agensi berkaitan bagi mengkaji tindak balas jerebu yang lebih kukuh. Tiada tarikh untuk membentangkan rang undang-undang diumumkan.

Aktivis mahukan kuasa penyiasatan, bukan satu lagi kajian

Respons Greenpeace Malaysia terhadap Anwar mempersoalkan kenyataan Perdana Menteri Anwar Ibrahim bahawa Malaysia telah melakukan segala yang termampu dan tidak merancang tindakan undang-undang atau nota diplomatik. Heng menggesa supaya tanggungjawab menteri, peringkat penting penggubalan undang-undang dan laporan kepada orang ramai ditetapkan sebelum sidang Parlimen berakhir pada Disember.

Malaysia pernah meneliti Akta Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan, namun cadangan itu tidak dijadikan undang-undang. Kini Greenpeace mahukan peruntukan yang boleh dikuatkuasakan dalam Akta Udara Bersih, termasuk kuasa untuk menyiasat syarikat Malaysia yang beroperasi atau melabur di luar negara dan menuntut akauntabiliti apabila bukti menyokong tindakan sedemikian.

Pada 7 Oktober, Greenpeace Malaysia dan Himpunan Advokasi Rakyat Malaysia (HARAM) berarak dari Tugu Negara ke Parlimen, disertai Zero Waste Malaysia, KUASA dan Mandiri. Menurut kenyataan kumpulan itu mengenai perarakan ke Parlimen, Kuala Lumpur menduduki tempat pertama dalam senarai bandar raya utama paling tercemar IQAir pada hari tersebut.

Kumpulan itu membentangkan dapatan Greenpeace Indonesia, Greenpeace Malaysia dan Pantau Gambut yang mengenal pasti 20 syarikat dan pihak korporat yang dikaitkan dengan lokasi punca jerebu dan kawasan terbakar, termasuk kaitan dengan Malaysia dan Singapura. Lapan Ahli Parlimen menerima dapatan itu dan menyatakan sokongan terhadap langkah undang-undang yang lebih tegas: Kelvin Lii, Young Shefura Othman, Khoo Poay Tiong, Syerleena Abdul Rashid, Yuneswaran Ramaraj, Tan Hong Pin, Tan Kar Hing dan Hassan Karim.

Pengerusi HARAM Brendon Gan mengaitkan tuntutan itu dengan kesihatan awam dan tanggungjawab:

Jerebu bukan lagi sekadar isu bermusim yang boleh kita tunggu sehingga berlalu. Isu ini menyentuh hak rakyat untuk menghirup udara bersih, kesihatan awam dan akauntabiliti pihak yang bertanggungjawab terhadap pencemaran.

Bagaimana tekanan itu meningkat

Kempen ini menyusuli beberapa tahun aduan, rundingan dan cadangan. Kronologi terkini menunjukkan usaha yang bergerak antara institusi hak asasi manusia, saluran diplomatik dan Parlimen:

• Disember 2021: Greenpeace Malaysia dan Gabungan Tindakan Anti-Jerebu CERAH memfailkan aduan kepada Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia (SUHAKAM).
• 2022 dan 2024: SUHAKAM mengadakan meja bulat, kemudian menerbitkan laporan Silent Enemy dengan syor mengenai tadbir urus udara bersih.
• 21 Ogos 2026: Ahli Parlimen Indonesia Marwan Dasopang menggesa syarikat Malaysia dan Singapura yang mempunyai kepentingan perladangan di Indonesia supaya memikul tanggungjawab lebih besar.
• 4 September: Aktivis menyerahkan memorandum di luar Kedutaan Indonesia di Kuala Lumpur, menuntut pendedahan lokasi kebakaran, pemilikan dan siasatan.
• 5 dan 7 Oktober: Greenpeace dan Pantau Gambut menerbitkan dapatan korporat, diikuti perarakan ke Parlimen.
• 21 dan 22 Oktober: Menteri Malaysia menjelaskan isu bukti dan penguatkuasaan yang berkaitan dengan cadangan undang-undang.

SUHAKAM menggesa supaya Akta Udara Bersih digubal, akses kepada keadilan alam sekitar ditambah baik, kerjasama ASEAN diperkukuh dan Pelan Tindakan Kebangsaan Malaysia mengenai Perniagaan dan Hak Asasi Manusia dilaksanakan sepenuhnya. Pemimpin ASEAN juga menerima pakai deklarasi mengenai hak terhadap alam sekitar yang selamat, bersih, sihat dan mampan pada 2025.

Singapura menuntut tindakan daripada syarikat perladangan

Agensi Alam Sekitar Kebangsaan Singapura mengeluarkan notis langkah pencegahan kepada 10 syarikat perladangan Indonesia, mewajibkan mereka mengambil langkah memadam kebakaran, mencegah pembakaran dan mengemukakan pelan tindakan. Kegagalan mematuhi arahan boleh membawa kepada tindakan undang-undang, termasuk denda, di bawah Akta Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan negara itu.

Kenyataan Greenpeace Indonesia pada 21 Oktober mengenal pasti enam kumpulan korporat yang disebut berkaitan dengan notis tersebut: First Resources, Golden Agri-Resources, Wilmar International, Kencana Agri, Indofood Agri dan TSH Resources. TSH kemudiannya berkata ia tidak menerima sebarang notis daripada agensi alam sekitar berhubung jerebu, dalam maklum balas kepada pertanyaan Bursa Singapura.

Menteri Kanan Singapura K. Shanmugam berkata pihak berkuasa akan menyasarkan kumpulan korporat dan pemilik benefisial di sebalik ladang, serta mempertimbangkan langkah undang-undang, kawal selia dan ekonomi yang lebih meluas. Pemilik benefisial ialah individu yang akhirnya memiliki atau mengawal perniagaan, termasuk melalui beberapa lapisan syarikat.

Ketua kempen hutan Greenpeace Indonesia Kiki Taufik turut menggesa supaya institusi kewangan yang membiayai peluasan perladangan diteliti. Profesor perakaunan Universiti Pengurusan Singapura Holly Yang dan pelajar Ashmit Bansal memetakan pemegang konsesi, pemilik, pemiutang, pelabur dan rakan rantaian bekalan selepas dapatan WALHI diterbitkan.

Yang menjelaskan kepentingan menjejaki hubungan tersebut:

Kebakaran berlaku di Indonesia, tetapi pemilikan, pembiayaan dan hubungan komersial merentasi sempadan,

Indonesia mengambil tindakan sekatan dan kes jenayah

Polis Indonesia mengumumkan siasatan melibatkan 11 suspek korporat selepas mesyuarat Kabinet pada 21 Oktober di Jakarta. Tiga daripadanya ialah firma yang menerima pelaburan asing. Ketua Polis Negara Jeneral Suyudi Ario Set tidak mendedahkan identiti mereka dan berkata tanggungjawab boleh meliputi pemilik serta pemegang saham syarikat. Badan siasatan jenayah polis, Bareskrim, telah membawa 98 aduan polis berkaitan kebakaran hutan korporat ke peringkat siasatan rasmi.

Menteri Perhutanan Raja Juli Antoni mengumumkan penggantungan permit bagi enam lagi syarikat di Kalimantan Tengah, menjadikan jumlah keseluruhan syarikat yang dikenakan sekatan pentadbiran oleh kementerian itu sebanyak 32. Enam syarikat tersebut ialah PT Produk Kalimantan Jaya, PT Taiyong Engreen, PT Hutan Produk Lestari, PT Ramang Agro Lestari, PT Puspa Warna Cemerlang dan PT Sinergi Hutan Sejati.

Enam syarikat itu memegang konsesi seluas 201,391 hektar, termasuk 7,531 hektar yang terjejas akibat kebakaran. Mereka diarahkan memulihkan kawasan yang rosak. Secara keseluruhan, konsesi bagi kesemua 32 syarikat yang dikenakan sekatan meliputi lebih 1.9 juta hektar, dengan 18,489 hektar terjejas.

Oleh itu, enam syarikat terbaharu tersebut menyumbang kira-kira 41 peratus daripada kawasan terjejas dalam program sekatan berkenaan, berdasarkan pengiraan 7,531 daripada 18,489 hektar. Angka keluasan tanah program itu meliputi kumpulan konsesi tertentu, manakala anggaran Nusantara Atlas yang hampir dua juta hektar merujuk kepada tanah terbakar di seluruh Indonesia.

Indonesia turut mengumumkan prosiding jenayah yang melibatkan 125 individu dan syarikat. Jumlah lebih besar itu merangkumi individu serta syarikat; polis mengenal pasti 11 suspek korporat secara berasingan. Raja Juli berkata sekatan pentadbiran boleh disusuli prosiding jenayah jika siasatan menemukan bukti salah laku yang disengajakan.

Syarikat mempertikaikan tanggungjawab

First Resources berkata kebakaran bermula di luar sempadan kawasan mereka dan merebak ke kawasan di bawah pengurusan syarikat. Asia Pulp & Paper (APP) menafikan bertanggungjawab memulakan kebakaran yang menjejaskan konsesi pembekalnya. Maklum balas mereka menjadikan punca kebakaran dan tanggungjawab pengendali untuk mencegahnya sebagai inti pertikaian.

TSH Resources berkata kesemua 274 titik panas yang direkodkan dalam sempadan estetnya di Indonesia antara Januari hingga 21 Oktober berada di enklaf masyarakat di luar kawasan operasi. Syarikat itu berkata pasukan lapangan memadamkan kebakaran dan membuat laporan polis, tanpa kebakaran dikesan di kawasan tanaman atau operasi serta tanpa laporan atau dakwaan bahawa pekerja memulakan kebakaran.

TSH mengenal pasti kebakaran pada 17 Ogos di sebuah enklaf masyarakat dalam kawasan hak tanah anak syarikatnya, PT Bulungan Citra Agro Persada. Syarikat itu berkata kebakaran dipadamkan pada hari yang sama. Syarikat itu merujuk kepada dasar larangan pembakaran, tiada penanaman baharu di tanah gambut sejak 31 Disember 2015 dan perbelanjaan tahunan bagi pencegahan kebakaran yang dianggarkan berjumlah RM2 juta.

Sumber pencegahannya merangkumi 123 menara pemantauan kebakaran, 11 dron dan 28 skuad pemadam kebakaran yang terdiri daripada 425 anggota terlatih. TSH berkata operasi dan asetnya tidak terjejas dan syarikat itu tidak menjangkakan kesan kewangan, undang-undang, kawal selia atau reputasi yang besar.

Peguam ClientEarth Azam Hawari berkata syarikat masih boleh menanggung liabiliti sivil sekiranya kebakaran bermula dari luar kawasan atau berlaku ketika cuaca ekstrem. Kewajipan berkaitan boleh merangkumi penyediaan anggota dan peralatan pemadam kebakaran yang mencukupi, manakala amalan seperti penyaliran tanah gambut boleh menimbulkan risiko alam sekitar yang serius.

Penduduk menuntut pampasan dan pemulihan tanah gambut

Penduduk Sumatera Selatan meneruskan tuntutan mahkamah berhubung kebakaran pada 2019 dan 2023 terhadap tiga syarikat APP: PT Bumi Andalas Permai, PT Bumi Mekar Hijau dan PT SBA Wood Industries. Keputusan kasasi muktamad, iaitu semakan oleh Mahkamah Agung Indonesia, masih belum dikeluarkan.

Pejuang kanan kempen hutan Greenpeace Indonesia Asep Komarudin berkata penduduk menuntut pampasan atas kerosakan akibat jerebu, pemulihan tanah gambut dalam kawasan konsesi dan perintah supaya langkah diambil untuk mencegah penyaliran, kebakaran dan asap berulang. Kes itu menghubungkan pampasan bagi kemudaratan lampau dengan perubahan cara tanah diuruskan.

Kerjasama serantau kekal penting bagi usaha tersebut. Perjanjian ASEAN mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan yang ditandatangani pada 2002 ialah rangka kerja utama bagi kerjasama. Arthur berkata perjanjian itu mengiktiraf kedaulatan negara, di samping tanggungjawab negara untuk mencegah kegiatan dalam bidang kuasanya daripada menjejaskan alam sekitar atau kesihatan di tempat lain.

Azizan menggesa supaya peruntukan penguatkuasaan diperkukuh, termasuk klausa liabiliti yang menetapkan tanggungjawab undang-undang atas kerosakan. Syed Ibrahim menyebut diplomasi sains, dana jerebu serantau dan matlamat ASEAN untuk menjadikan rantau ini bebas jerebu menjelang 2030. Bagi Malaysia, langkah seterusnya yang diminta ialah pelan hala tuju Disember yang menjelaskan cara kuasa domestik, perkongsian bukti dan kerjasama serantau akan digabungkan.

Perkara Utama

• Greenpeace Malaysia mahukan Akta Udara Bersih, siasatan terhadap syarikat dan pelan hala tuju kerajaan sebelum sidang Parlimen berakhir pada Disember 2026.
• Menteri Malaysia menerima bahawa undang-undang boleh digubal, namun berkata penguatkuasaan memerlukan akses kepada bukti yang berada di luar negara.
• ASMC merekodkan asap merentasi sempadan ke Sarawak dan kualiti udara Tidak Sihat hingga Berbahaya di beberapa kawasan di Malaysia dan Indonesia.
• Singapura mengeluarkan notis pencegahan kepada 10 syarikat perladangan; polis Indonesia mengenal pasti 11 suspek korporat.
• Syarikat termasuk TSH Resources, First Resources dan APP mempertikaikan tanggungjawab terhadap kebakaran atau jerebu yang menjejaskan operasi dan konsesi mereka.
• Penduduk Sumatera Selatan menunggu keputusan Mahkamah Agung dalam kes yang menuntut pampasan, pemulihan tanah gambut dan langkah pencegahan kebakaran.