Bangladesh pertimbang peranan Dewan Negara dalam kerajaan sementara ketika reformasi perlembagaan disasarkan pada Januari 2027

Dewan Negara yang dicadangkan boleh membantu memilih pentadbiran pilihan raya

Jawatankuasa pindaan perlembagaan Bangladesh sedang mempertimbangkan sama ada Dewan Negara Parlimen pada masa depan boleh menyediakan ketua dan penasihat bagi kerajaan sementara pilihan raya, dengan cadangan yang bersaing melibatkan seorang naib presiden, Speaker yang dipilih melalui persetujuan atau individu lain yang diterima kerajaan dan pembangkang.

Menteri Dalam Negeri Salahuddin Ahmed, yang mempengerusikan jawatankuasa khas itu, menggariskan pilihan berkenaan selepas mesyuarat kesembilannya di Bangunan Parlimen Negara pada Sabtu, 24 Oktober 2026. Perbincangan itu turut merangkumi cadangan tempoh empat tahun bagi Dewan Rakyat, enam tahun bagi Dewan Negara dan pelantikan presiden untuk mengetuai sekurang-kurangnya enam badan berkanun atau suruhanjaya.

Jawatankuasa itu belum memuktamadkan proses pemilihan, struktur atau tanggungjawab kerajaan sementara. Gagasan utamanya ialah menjadikan persetujuan antara parti pemerintah dengan pembangkang sebagai sebahagian daripada pemilihan pentadbiran yang akan menyelia tempoh pilihan raya.

Mesyuarat berlangsung dari pukul 11 pagi hingga kira-kira 5.30 petang, dengan rehat selama sejam. Kira-kira 60 pakar perlembagaan, peguam Mahkamah Agung, profesor undang-undang dan ahli akademik dijemput; 44 hadir. Ada yang menyerahkan pandangan bertulis, manakala yang lain diminta mengemukakannya dalam tempoh seminggu hingga 10 hari.

Jadual reformasi itu melangkaui sidang Parlimen akan datang. Rundingan dan penggubalan dijadualkan selesai menjelang Disember, dengan rang undang-undang pindaan perlembagaan disasarkan pada Januari 2027. Ketua Whip Nurul Islam Moni berkata cadangan itu tidak akan dibentangkan dalam sidang yang bermula 9 November.

Bagaimanakah kerajaan sementara akan dipilih?

Salahuddin menghuraikan cadangan supaya Dewan Negara terus berfungsi apabila Dewan Rakyat dibubarkan. Dewan Negara yang kekal itu akan menyediakan badan parlimen yang boleh menjadi saluran pembentukan pentadbiran sementara sepanjang tempoh pilihan raya.

Satu cadangan ialah mewujudkan jawatan naib presiden yang penyandangnya juga menjadi Speaker Dewan Negara. Individu itu kemudian boleh memikul tanggungjawab bagi kerajaan sementara. Cadangan lain ialah kerajaan dan pembangkang bersetuju memilih seorang Speaker untuk mengetuai pentadbiran pilihan raya.

Cadangan lain membolehkan individu selain Speaker dipilih melalui persetujuan bersama. Penasihat juga boleh dipilih dengan persetujuan kedua-dua pihak, termasuk daripada Dewan Negara. Ini ialah pilihan kaedah pemilihan yang sedang dibincangkan, bukannya senarai individu yang dicalonkan untuk jawatan itu.

Peserta membincangkan supaya badan kehakiman tidak dilibatkan dalam proses pemilihan dan pergantungan kepada presiden sebagai pilihan terakhir dimansuhkan. Salahuddin berkata matlamatnya ialah membentuk aturan kerajaan sementara melalui konsensus. Memasukkan proses itu ke dalam Perlembagaan akan memberikan tatacara yang jelas untuk diikuti oleh kerajaan dan parti pembangkang pada masa depan.

Persoalan reka bentuk yang paling penting ialah bagaimana persetujuan dapat dicapai apabila parti politik berselisih pendapat. Cadangan itu meletakkan persetujuan sebagai teras pemilihan, tetapi jawatankuasa belum menerbitkan tatacara lengkap yang merangkumi pelantikan, tanggungjawab dan cara menangani kebuntuan.

Tempoh berbeza akan memastikan Dewan Negara terus berfungsi

Pakar mencadangkan tempoh empat tahun bagi Dewan Rakyat dan enam tahun bagi Dewan Negara. Oleh itu, tempoh Dewan Negara yang dicadangkan dua tahun lebih panjang daripada Dewan Rakyat, sekali gus membantu menjelaskan bagaimana ia boleh terus beroperasi ketika pilihan raya bagi dewan satu lagi berlangsung.

Parlimen yang mempunyai dua dewan dikenali sebagai badan perundangan dwikamar. Dalam aturan yang dibincangkan ini, peranan Dewan Negara bukan sekadar meneliti undang-undang: dewan itu juga boleh menjadi institusi yang digunakan untuk memilih pentadbiran pilihan raya.

Komposisinya akan mempengaruhi penggubalan undang-undang dan pengurusan pilihan raya. Antara cadangan yang dikemukakan ialah perwakilan daripada kesemua 64 daerah dan pelbagai komuniti etnik. Pakar turut membincangkan kemungkinan menambah bilangan calon lantikan presiden yang dicadangkan melebihi lima orang serta menetapkan kelayakan yang jelas bagi kerusi tersebut.

Salahuddin berkata beberapa peserta mencadangkan supaya calon lantikan dipilih dalam kalangan individu yang telah menyumbang kepada negara dalam bidang seperti seni, kebudayaan dan sains. Ini akan memberikan asas yang jelas bagi pelantikan, dan bukan membiarkan kelayakan terbuka sepenuhnya.

Sesetengah peserta mempersoalkan sama ada Bangladesh memerlukan dewan parlimen kedua dan mencadangkan majlis penasihat sebagai ganti. Pilihan antara dua pendekatan itu juga akan mempengaruhi cadangan kerajaan sementara, kerana laluan melalui Dewan Negara bergantung pada penubuhan dewan tersebut terlebih dahulu.

Ahli Parlimen mungkin diberi lebih banyak kebebasan mengundi

Perkara 70, yang mengehadkan keupayaan ahli Parlimen mengundi menentang parti masing-masing, turut menjadi perkara utama. Peserta membincangkan kemungkinan membenarkan Ahli Parlimen menyuarakan pandangan dan mengundi secara bebas dalam kebanyakan perkara, sambil mengekalkan disiplin parti dalam empat kategori.

• Pindaan perlembagaan.
• Rang undang-undang kewangan, yang melibatkan perkara kewangan tertentu.
• Undi percaya dan undi tidak percaya, yang menentukan sama ada kerajaan masih mendapat sokongan Parlimen.
• Hal keselamatan negara atau keadaan perang.

Salahuddin berkata pandangan pakar secara umumnya selari dengan perbincangan jawatankuasa sebelum ini. Cadangan itu akan memberi Ahli Parlimen lebih ruang untuk tidak bersetuju dengan parti masing-masing dalam penggubalan undang-undang biasa dan urusan parlimen lain, sambil mengekalkan kawalan lebih ketat terhadap kelangsungan kerajaan, perubahan perlembagaan, kewangan dan keselamatan.

Peserta turut membincangkan kemungkinan membenarkan penggubal undang-undang merekodkan nota bantahan, iaitu kenyataan rasmi yang menjelaskan percanggahan pendapat. Bagi pengundi, perubahan praktikalnya ialah kemungkinan seseorang Ahli Parlimen mengambil pendirian berbeza daripada pemimpin parti dalam lebih banyak isu dan merekodkan pendirian itu secara rasmi.

Perbincangan jawatankuasa itu turut meliputi pilihan raya langsung bagi kerusi yang diperuntukkan kepada wanita. Bersama cadangan perwakilan daerah dan etnik dalam Dewan Negara, cadangan itu menyentuh siapa yang menjadi anggota Parlimen serta sejauh mana kebebasan mereka bertindak selepas dipilih.

Pengerusi pembangkang boleh memperkukuh pengawasan

Perkara 76, yang berkaitan dengan jawatankuasa parlimen, menjadi tumpuan cadangan untuk memberi Ahli Parlimen pembangkang tanggungjawab lebih besar dalam meneliti kegiatan kerajaan. Salahuddin berkata jawatankuasa itu akan mempertimbangkan aturan yang selaras dengan persetujuan dalam Piagam Nasional Julai.

Cadangan itu termasuk pelantikan Ahli Parlimen pembangkang sebagai pengerusi jawatankuasa tetap penting. Jawatankuasa Akaun Awam dan Jawatankuasa Perusahaan Awam dibincangkan, begitu juga jawatankuasa yang menyelia hal ehwal dalam negeri dan luar negeri. Badan-badan ini meneliti pelbagai perkara, daripada perbelanjaan awam hingga kerja kementerian.

Profesor Asif Nazrul, bekas penasihat undang-undang kerajaan sementara, menggesa agar undang-undang di bawah Perkara 76 digubal untuk menjadikan jawatankuasa parlimen lebih berkesan. Pelantikan pengerusi pembangkang dan pemberian kuasa kepada jawatankuasa untuk mendapatkan jawapan merupakan unsur yang saling berkaitan dalam sistem pengawasan yang dicadangkan.

Salahuddin berkata piagam itu menetapkan persetujuan untuk memperuntukkan kepimpinan jawatankuasa kepada pembangkang berdasarkan bahagiannya daripada jumlah kerusi. Namun, Asif berkata beliau tidak menerima jawapan dalam mesyuarat itu tentang cadangannya agar pembangkang mengetuai jawatankuasa penting. Pengerusi menghuraikan hala tuju dasar yang dirancang, manakala Asif meminta komitmen tentang pelaksanaannya.

Kebebasan badan kehakiman melibatkan pelantikan dan pentadbiran

Pakar membincangkan undang-undang yang mengawal pelantikan hakim serta sebuah Sekretariat Mahkamah Agung yang berasingan. Sekretariat ialah pejabat pentadbiran yang mengurus kerja organisasi sesebuah institusi; sekretariat kehakiman yang berasingan akan memberikan struktur pentadbiran tersendiri kepada mahkamah.

Salahuddin berkata kerajaan kekal komited untuk menubuhkannya, tetapi menyatakan bahawa kegagalan mengubah ordinan kerajaan sementara terdahulu menjadi akta Parlimen berpunca daripada kelemahan ordinan itu. Beliau tidak memperincikan kelemahan tersebut dalam taklimat berkenaan.

Menteri Dalam Negeri itu menjelaskan pendirian kerajaan:

Kami komited untuk menubuhkan Sekretariat Mahkamah Agung. Namun, kami tidak menjadikan ordinan kerajaan terdahulu sebagai undang-undang kerana terdapat banyak kesilapan dan kelemahan. Kami tetap komited terhadap perkara itu.

Asif berkata beliau telah membangkitkan kebimbangan mengenai undang-undang pelantikan hakim dan inisiatif sekretariat, serta menerima jaminan daripada Menteri Undang-undang Md Asaduzzaman bahawa kerajaan akan meneruskannya kemudian. Beliau menyatakan bahawa jaminan itu menunjukkan inisiatif berkenaan masih aktif walaupun langkah terdahulu belum menjadi undang-undang.

Peserta turut mencadangkan agar tanggungjawab pentadbiran untuk mengawal dan mendisiplinkan hakim mahkamah bawahan dipindahkan kepada badan kehakiman. Cadangan itu menangani persoalan siapa yang mengurus hakim di bawah Mahkamah Agung, selain persoalan berasingan tentang cara hakim dilantik.

Siapa patut mengawal institusi perlembagaan?

Hubungan presiden dengan perdana menteri dibincangkan melalui cadangan untuk mengubah kuasa pelantikan dan memperkukuh kebebasan institusi awam. Salahuddin berkata terdapat cadangan untuk memberikan presiden kuasa melantik ketua sekurang-kurangnya enam badan berkanun dan suruhanjaya.

Badan berkanun ialah institusi yang ditubuhkan melalui undang-undang. Institusi perlembagaan pula memperoleh kedudukannya secara langsung daripada Perlembagaan. Peserta membincangkan pemberian status perlembagaan kepada Suruhanjaya Antirasuah dan Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Kebangsaan, supaya kedudukan institusi tersebut dalam negara mempunyai asas undang-undang yang lebih kukuh.

Rangka kerja yang dicadangkan dan digelar Lembaga Perlembagaan Berkanun turut dibincangkan. Salahuddin berkata tujuannya ialah meneliti cara institusi boleh dibentuk, tanggungjawabnya ditetapkan dan kebebasannya dipastikan.

Pakar mencadangkan jawatankuasa pemilihan yang tidak berat sebelah bagi pelantikan ke Suruhanjaya Pilihan Raya dan institusi perlembagaan lain. Cadangan itu menyentuh individu yang secara rasmi membuat pelantikan serta proses mengenal pasti calon yang sesuai.

Semakan kehakiman turut menjadi perkara perbincangan. Ini ialah kuasa mahkamah untuk meneliti sama ada tindakan kerajaan atau undang-undang mematuhi Perlembagaan. Peserta membincangkan kuasa itu berhubung keputusan pentadbiran, undang-undang biasa dan pindaan perlembagaan, termasuk doktrin struktur asas yang menyentuh ciri-ciri asas perlembagaan.

Kebanyakan peserta yang menyentuh persoalan sama ada keputusan mahkamah lebih tinggi boleh secara langsung meminda Perlembagaan berpandangan bahawa Parlimen perlu memasukkan keputusan sedemikian secara rasmi melalui pindaan. Perbincangan itu meletakkan tafsiran mahkamah terhadap Perlembagaan seiring dengan tanggungjawab Parlimen untuk mengubah peruntukan bertulisnya.

Pertikaian pembangkang melangkaui cadangan tertentu

Jawatankuasa khas yang mempunyai 12 anggota itu tidak mempunyai wakil pembangkang. Parti pembangkang menolak proses jawatankuasa tersebut dan menuntut pelaksanaan Piagam Nasional Julai selaras dengan mandat referendum, termasuk melalui Majlis Reformasi Perlembagaan.

Piagam itu diterima pakai semasa pentadbiran sementara yang dipimpin Muhammad Yunus. Selepas pilihan raya 12 Februari, calon Parti Nasionalis Bangladesh yang menang mengangkat sumpah sebagai Ahli Parlimen, manakala pemenang daripada pakatan pimpinan Jamaat-e-Islami mengangkat sumpah sebagai anggota Parlimen dan bagi peranan yang dicadangkan dalam majlis reformasi.

Salahuddin berkata Majlis Reformasi Perlembagaan belum ditubuhkan dan Ahli Parlimen telah dipilih serta mengangkat sumpah sebagai anggota Parlimen. Beliau berkata kerajaan menghormati mandat referendum, sambil menjelaskan bahawa ordinan referendum tidak dijadikan undang-undang kerana tiada pungutan suara selanjutnya dirancang di bawahnya. Beliau berkata referendum pada masa depan selepas perubahan perlembagaan akan dijalankan mengikut Perkara 142.

Oleh itu, perselisihan tersebut melibatkan kuasa dan tatacara reformasi serta kandungannya. Kerajaan meneruskan proses melalui jawatankuasa pindaan parlimen, manakala pembangkang mahu mandat referendum dilaksanakan melalui proses majlis yang disokongnya.

Salahuddin sekali lagi mengundang pembangkang untuk mengambil bahagian dan berkata cadangannya akan dipertimbangkan. Ketika ditanya sama ada BNP akan menarik balik atau melonggarkan bantahan yang direkodkan dalam nota bantahan terhadap Piagam Julai, beliau berkata tiada keputusan dibuat. Parti pembangkang perlu mengenal pasti perkara yang mahu mereka rundingkan.

Asif menggesa jawatankuasa itu membentuk sistem kerajaan sementara dengan mengambil kira pandangan pembangkang dan melibatkan parti pembangkang dalam perbincangan. Beliau berkata nama badan reformasi itu merupakan pertikaian politik yang tidak mahu disertainya; kebimbangannya ialah sama ada perubahan perlembagaan yang positif dapat mencapai matlamatnya.

Pengalaman 2011 membayangi rundingan

Asif mengimbas penglibatannya dalam rundingan pindaan perlembagaan pada 2011, ketika jawatankuasa itu dipimpin Suranjit Sengupta di bawah kerajaan Liga Awami. Beliau berkata ketika itu beliau menyertai perbincangan dengan harapan yang tinggi dan kemudian berasa kecewa dengan perubahan yang dibuat melalui Pindaan Kelima Belas.

Pemansuhan sistem kerajaan sementara pada 2011 turut dibangkitkan dalam taklimat Salahuddin. Beliau menuduh kerajaan pada tempoh itu mengetepikan sokongan dalam jawatankuasanya sendiri untuk mengekalkan aturan berkenaan selepas anggota jawatankuasa bertemu perdana menteri ketika itu. Itulah penjelasan menteri semasa tentang keputusan politik terdahulu.

Asif menggesa peserta agar mengingati harapan kebangkitan rakyat. Rayuannya mengaitkan rundingan semasa dengan tuntutan orang ramai untuk perubahan politik, manakala imbasannya tentang 2011 menjelaskan mengapa komitmen yang dibuat semasa rundingan akan dinilai berdasarkan pindaan yang akhirnya diluluskan.

Jawatankuasa semasa telah bertemu parti dan pakatan politik, ahli akademik, wakil media, pertubuhan sosial dan profesional, pemimpin wanita serta individu yang terlibat dalam kebangkitan itu. Salahuddin berkata cadangan boleh melangkaui Piagam Julai dan turut merangkumi tuntutan awam serta komitmen dalam manifesto pilihan raya.

Apa yang akan berlaku antara sekarang hingga Januari?

Pegawai merancang untuk mengumpulkan pandangan bertulis sebelum memuktamadkan draf. Jadual yang dicadangkan menyasarkan rundingan dengan pihak berkepentingan dan penggubalan selesai pada Disember, serta rang undang-undang pindaan dibentangkan pada Januari 2027, berkemungkinan semasa sidang pertama Parlimen pada tahun itu.

Ketua Whip Nurul Islam Moni berkata sidang November terutama bertujuan memenuhi keperluan perlembagaan supaya Parlimen bersidang dalam tempoh 60 hari selepas sidang sebelumnya. Menjelaskan jadual pindaan itu, beliau berkata:

Cadangan jawatankuasa mengenai pindaan perlembagaan tidak akan dibentangkan dalam sidang ini.

Tarikh utama dan langkah seterusnya ialah:

• 12 Februari 2026: Pilihan raya diikuti perbezaan pendekatan berhubung sumpah jawatan sebagai anggota Parlimen dan majlis reformasi.
• 13 Julai: Jawatankuasa khas pindaan ditubuhkan secara rasmi selepas kelewatan berhubung pencalonan pembangkang.
• 24 Oktober: Mesyuarat kesembilan meneliti pemilihan kerajaan sementara, kuasa Parlimen dan kebebasan badan kehakiman.
• Dalam tempoh seminggu hingga 10 hari selepas mesyuarat: Pandangan bertulis tambahan diminta.
• 9 November: Sidang keempat Parlimen dijadualkan bermula tanpa cadangan pindaan perlembagaan.
• Disember 2026: Sasaran untuk menyelesaikan rundingan dan penggubalan.
• Januari 2027: Sasaran untuk membentangkan rang undang-undang pindaan.

Januari ialah sasaran untuk pembentangan, dan kerja parlimen selanjutnya dijangka menyusul. Proses yang dirancang termasuk membentangkan rang undang-undang, merujuknya kepada jawatankuasa tetap berkaitan dan mengembalikannya ke Parlimen untuk diluluskan. Moni berkata rundingan akan mengambil masa yang panjang dan beliau enggan memberikan tarikh muktamad.

Perkara Utama

• Dewan Negara yang dicadangkan boleh menyediakan ketua dan penasihat kerajaan sementara pilihan raya melalui persetujuan kerajaan dengan pembangkang.
• Pilihan yang dibincangkan termasuk naib presiden sebagai Speaker Dewan Negara, Speaker yang dipilih melalui konsensus atau individu lain yang dipersetujui bersama.
• Pakar mencadangkan tempoh empat tahun bagi Dewan Rakyat dan enam tahun bagi Dewan Negara.
• Pindaan Perkara 70 boleh membolehkan Ahli Parlimen mengundi secara bebas di luar empat kategori yang ditetapkan.
• Pelantikan hakim, Sekretariat Mahkamah Agung dan kepimpinan pembangkang dalam jawatankuasa parlimen turut dibincangkan.
• Parti pembangkang masih tidak menyertai jawatankuasa, dalam keadaan berlaku perselisihan tentang mandat referendum dan proses majlis reformasi.
• Jawatankuasa menyasarkan pembentangan rang undang-undang pada Januari 2027, namun rangka kerja kerajaan sementara masih belum dimuktamadkan.