Serangan udara Thailand di sempadan Kemboja selepas gencatan senjata retak, pemindahan besar-besaran diarahkan

Krisis kembali tercetus di sepanjang sempadan yang bergolak

Pesawat perang Thailand menyerang kedudukan di sepanjang sempadan Kemboja pada Isnin selepas pertempuran berdarah memusnahkan gencatan senjata rapuh yang mengurangkan permusuhan hanya beberapa minggu lalu. Thailand berkata seorang askarnya terbunuh dan beberapa lagi cedera dalam pertempuran sebelum subuh, sekali gus mendorong sokongan udara terhadap sasaran yang disifatkannya sebagai sasaran tentera Kemboja. Pegawai Kemboja berkata pasukan mereka tidak membalas serangan, tetapi melaporkan kematian dan kecederaan orang awam di wilayah sempadan. Ketegangan yang kembali memuncak itu segera mendorong keluarga di kedua-dua belah sempadan meninggalkan kediaman mereka.

Serangan itu menyusuli keganasan di dalam dan sekitar wilayah Ubon Ratchathani dan Sisaket di Thailand serta Preah Vihear dan Oddar Meanchey di Kemboja. Komander Thailand menuduh Kemboja menggerakkan senjata berat dan menyusun semula unit berhampiran sempadan, manakala kementerian pertahanan Kemboja berkata pasukan Thailand melancarkan serangan pada waktu subuh selepas beberapa hari melakukan tindakan provokatif. Video yang dikongsi dari kawasan sempadan menunjukkan asap berkepul berhampiran rabung yang dipenuhi pepohon dan jalan sesak dengan trak pikap yang membawa penduduk berpindah.

Gencatan senjata yang disokong Malaysia dan disaksikan di Kuala Lumpur pada akhir Oktober bertujuan mengukuhkan penghentian perang lima hari yang tercetus pada Julai. Konflik itu mengorbankan sekurang-kurangnya puluhan orang dan menyebabkan ratusan ribu kehilangan tempat tinggal. Perjanjian itu tidak menangani punca pertikaian mengenai garisan sempadan, dan pada November Thailand menggantung pelaksanaannya selepas askarnya cedera akibat periuk api yang menurutnya baru dipasang, dakwaan yang dinafikan Kemboja.

Kedua-dua negara berkongsi sempadan darat sepanjang 817 kilometer, kira-kira 508 batu, termasuk kawasan yang belum ditandakan sempadannya dan telah mencetuskan pertempuran berkala selama lebih seabad. Retorik nasionalis, kawasan periuk api lama dan kedudukan tentera di barisan hadapan terus menyebabkan kawasan itu tegang. Ketegangan terbaharu berisiko menjadikan diplomasi serantau tumpuan semula ketika negara jiran berusaha mencegah keretakan hubungan yang lebih luas.

Apakah yang mencetuskan serangan udara terbaharu?

Kedua-dua kerajaan mengemukakan kronologi yang amat berbeza tentang kejadian pada awal pagi. Pegawai Thailand berkata pasukan Kemboja melepaskan tembakan ke arah kedudukan Thailand sebelum subuh, menyebabkan seorang askar Thailand terbunuh dan beberapa lagi cedera. Tentera Udara Diraja Thailand kemudian melancarkan serangan yang disifatkannya sebagai terhad dan tertumpu, dengan sasaran berupa infrastruktur tentera berhampiran sempadan. Kemboja pula berkata tentera Thailand melancarkan serangan pertama sekitar pukul 5 pagi waktu tempatan dan pasukan Kemboja tidak membalas tembakan walaupun berada dalam tekanan.

Dakwaan bercanggah dan titik panas

Komander Thailand merujuk kepada rentetan insiden sejak beberapa hari kebelakangan ini. Mereka menyebut pertempuran berhampiran kawasan Phu Pha Lek dan Phlan Hin Paet Kon di wilayah Sisaket, selain laporan bahawa unit Kemboja menggerakkan senjata berat berhampiran garisan sempadan. Pegawai Kemboja berkata pasukan Thailand menyerang di wilayah Preah Vihear dan Oddar Meanchey serta menuduh unit Thailand merosakkan rumah ketika penduduk kampung melarikan diri. Keadaan perang yang sukar dipastikan dan keterpencilan banyak kawasan barisan hadapan menyukarkan pengesahan bebas, sementara kedua-dua pihak mempunyai sejarah panjang saling menyalahkan di kawasan ini.

Bentuk muka bumi sempadan menyumbang kepada ketidakstabilan. Tebing berbatu, hutan tebal dan jaringan jalan kampung yang berselerak mewujudkan kawasan terlindung daripada pemantauan serta menyukarkan komunikasi antara komander tempatan. Tembak-menembak kecil boleh merebak di sepanjang rabung dan lembah, menarik masuk unit tambahan dan cepat meningkat menjadi konflik lebih besar, khususnya apabila mortar atau roket digunakan berhampiran kawasan berpenduduk.

Dakwaan dan sanggahan dari Bangkok dan Phnom Penh

Perdana Menteri Thailand, Anutin Charnvirakul, menggambarkan penggunaan kekerasan itu sebagai tindak balas terhadap pencabulan kedaulatan Thailand. Beliau berkata tentera akan bertindak sewajarnya untuk mempertahankan negara sambil menegaskan Bangkok tidak menginginkan konflik yang lebih luas.

"Thailand tidak menginginkan keganasan, tetapi kami tidak akan bertolak ansur dengan pencabulan kedaulatan kami," kata Anutin sambil menambah bahawa tindakan lanjut bergantung pada keadaan di lapangan.

Kenyataan awam tentera menegaskan bahawa kuasa udara digunakan untuk menyerang kedudukan tentera tertentu di seberang sempadan. Jurucakap kanan tentera Thailand, Mejar Jeneral Winthai Suvaree, merujuk kepada serangan di kawasan tanah tinggi berhampiran sebuah laluan sempadan.

"Sasaran itu ialah kedudukan sokongan persenjataan Kemboja di kawasan Laluan Chong An Ma," kata Mejar Jeneral Winthai, sambil menuduh pasukan Kemboja menggunakan artileri dan mortar untuk menyerang tentera Thailand pada awal pagi.

Phnom Penh mengemukakan naratif berbeza. Kementerian pertahanan Kemboja berkata tenteranya tidak membalas tembakan dalam dua insiden berasingan dan menyifatkan serangan Thailand sebagai tidak berprovokasi. Pegawai kanan menekankan kesannya terhadap orang awam. Menteri Penerangan Kemboja, Neth Pheaktra, melaporkan kematian orang awam di dua wilayah utara.

"Sekurang-kurangnya empat orang awam Kemboja terbunuh dan lebih ramai lagi cedera di Oddar Meanchey dan Preah Vihear," kata Neth sambil mengecam serangan itu dan menggesa operasi tentera Thailand dihentikan.

Bekas Perdana Menteri Kemboja Hun Sen, yang masih berpengaruh besar dalam politik negara itu, menggesa unit di barisan hadapan supaya berdisiplin sambil menuduh pihak Thailand cuba memancing tindak balas.

"Bersabar. Jangan terheret ke dalam pertempuran yang akan memusnahkan gencatan senjata dan deklarasi keamanan," kata Hun Sen kepada pasukan Kemboja sambil memberi amaran bahawa provokasi akan berterusan.

Kenyataan awam dari kedua-dua ibu negara mencerminkan pertempuran naratif yang menyamai pertempuran bersenjata. Setiap pihak menuduh pihak satu lagi melanggar gencatan senjata yang dipersetujui kedua-duanya, dan masing-masing berkata mereka bertindak secara terkawal sementara pihak lawan meningkatkan ketegangan. Jurang antara pendirian itu menyukarkan usaha memulihkan rundingan langsung antara komander tentera.

Orang awam berpindah dan tekanan kemanusiaan meningkat

Pihak berkuasa Thailand mengarahkan pemindahan penduduk merentasi empat wilayah sempadan, dengan membawa mereka dari kampung terdedah ke pusat perlindungan sementara. Pegawai berkata lebih 385,000 orang awam tertakluk kepada suatu bentuk arahan pemindahan, dengan lebih 35,000 berdaftar di pusat perlindungan dan ramai lagi tinggal bersama saudara-mara. Di pihak Kemboja, pegawai wilayah berkata lebih 1,100 keluarga telah dipindahkan dari kawasan sempadan ke tempat yang lebih selamat.

Hospital di wilayah Ubon Ratchathani, Thailand, dilaporkan mengehadkan operasi di beberapa kemudahan berhampiran sempadan, dengan penduduk diarahkan ke klinik lain. Sekolah di beberapa bahagian utara Kemboja ditutup sehari ketika keluarga meninggalkan kampung di Preah Vihear dan Oddar Meanchey. Pasar tempatan dan pusat pemeriksaan rentas sempadan yang biasanya mengendalikan perdagangan serta perjalanan harian memperlahankan operasi atau ditutup apabila keadaan meruncing.

Pemindahan ini membawa kos serta-merta dan jangka panjang. Pendapatan isi rumah banyak bergantung pada perdagangan tidak formal dan kerja bermusim yang menghubungkan komuniti sempadan. Keluarga yang melarikan diri pada Julai baru sahaja pulang, dan dengan bunyi bedilan serta tembakan senjata kecil kembali kedengaran, ramai memilih untuk berpindah sebelum pertempuran menghampiri kawasan berpenduduk. Agensi kecemasan bersedia menghadapi keperluan termasuk tempat perlindungan, air bersih, rawatan perubatan dan perkhidmatan untuk kanak-kanak yang terpisah daripada sekolah. Kehadiran kawasan periuk api lama menambah satu lagi risiko bagi mereka yang melalui laluan yang jarang digunakan.

Gencatan senjata rapuh, diplomasi berisiko tinggi

Gencatan senjata terbaharu terbentuk selepas lima hari pertempuran pada Julai yang mengorbankan sekurang-kurangnya 40 hingga 48 orang dan menyebabkan kira-kira 200,000 hingga 300,000 orang kehilangan tempat tinggal. Perdana Menteri Malaysia, Anwar Ibrahim, bekerjasama dengan Presiden Amerika Syarikat Donald Trump untuk menjadi orang tengah bagi penghentian awal pertempuran, diikuti deklarasi rasmi di Kuala Lumpur. Thailand kemudian menggantung kemajuan pelaksanaan perjanjian itu pada November selepas letupan periuk api mencederakan askarnya. Bangkok menuduh Kemboja memasang alat letupan baharu, manakala Phnom Penh berkata sebarang letupan berpunca daripada periuk api lama yang ditinggalkan selepas perang terdahulu.

Terdapat tanda kemajuan pada Oktober, termasuk langkah untuk membolehkan pemerhati serantau memantau gencatan senjata. Usaha itu kini terancam. Thailand berkata ia menarik diri daripada rundingan selepas apa yang disifatkannya sebagai pelanggaran berulang, sementara pegawai Kemboja menyatakan mereka mahu mekanisme serantau menyiasat insiden terbaharu. Kedua-dua pihak turut bertelagah mengenai status anggota yang ditawan dalam pertempuran Julai. Media dan pegawai Thailand membayangkan kelewatan membebaskan askar Kemboja, sekali gus memburukkan ketegangan antara komander.

Anwar menggesa semua pihak supaya bertenang dan menawarkan sokongan bagi mencegah pertempuran lanjut.

"Rantau kita tidak mampu membiarkan pertikaian berlarutan bertukar menjadi kitaran konfrontasi," kata pemimpin Malaysia itu, sambil menggesa kedua-dua pihak mengekalkan saluran komunikasi dan mengelakkan peningkatan ketegangan.

ASEAN secara tradisinya mengelakkan campur tangan langsung dalam pertikaian antara negara anggota, sebaliknya mengutamakan diplomasi secara senyap dan langkah berasaskan persetujuan seperti misi pemerhati. Usaha pemantauan sederhana sekali pun boleh memberi kesan besar jika ia membolehkan komunikasi lebih pantas, menggalakkan gencatan senjata tempatan dan membuka ruang bagi akses kemanusiaan sementara rundingan politik diteruskan.

Mengapa sempadan itu dipertikaikan selama seabad

Punca pertikaian terletak pada pemetaan era penjajahan. Pada 1907, ketika Perancis menguasai Kemboja, kartografer menghasilkan peta yang meletakkan beberapa kompleks kuil dan kawasan sekitarnya di pihak Kemboja. Thailand sejak sekian lama berhujah bahawa sebahagian peta itu tidak tepat dan garisan tadahan air yang sebenar meletakkan kawasan penting di dalam wilayah Thailand. Contoh paling terkenal ialah Kuil Preah Vihear yang berusia 1,000 tahun, terletak di tebing pergunungan Dangrek.

Pada 1962, Mahkamah Keadilan Antarabangsa memutuskan bahawa kuil itu sendiri berada dalam wilayah Kemboja. Pertikaian mengenai kawasan berhampiran dan laluan akses berterusan. Krisis berkala tercetus, termasuk pertukaran tembakan artileri selama seminggu pada 2011 dan beberapa pertempuran kecil sepanjang dua dekad lalu. Sempadan yang lebih luas merentasi hutan tebal dan kawasan tanah tinggi yang berbukit-bukau, sekali gus menyukarkan penandaan sempadan dan memberikan kelebihan taktikal kepada unit yang menguasai rabung tinggi. Bentuk muka bumi itu, bersama kawasan periuk api yang dipasang semasa perang dalaman pada penghujung abad ke-20, menyebabkan kawasan berkenaan kekal berbahaya walaupun dalam tempoh tenang.

Kebanggaan nasional membesarkan kesan setiap insiden. Apabila askar terbunuh atau orang awam terperangkap dalam tembakan silang, tekanan meningkat terhadap pemimpin supaya kelihatan tegas. Walaupun pemimpin politik bersetuju dengan langkah meredakan ketegangan, arahan mungkin mengambil masa untuk sampai kepada unit kecil yang beroperasi di kedudukan terpencil.

Keupayaan ketenteraan dan risiko peningkatan konflik

Penggunaan pesawat pejuang jarang berlaku di Asia Tenggara, dan penggunaan jet F 16 oleh Thailand pada Julai serta sekali lagi minggu ini menandakan peningkatan ketara skala pertempuran rentas sempadan. Pasukan Thailand turut mengoperasikan jet Gripen buatan Sweden dan pelbagai aset pengawasan. Kemboja, yang mempunyai angkatan udara lebih kecil, lebih bergantung pada artileri darat, roket dan meriam pertahanan udara, selain unit gerakan yang ditempatkan berhampiran laluan serta jalan utama.

Kuasa udara membawa risiko baharu. Serangan tepat masih boleh tersasar apabila sasaran terletak berhampiran kampung atau apabila maklumat risikan tidak lengkap. Serangan udara juga boleh mengundang gerakan balas seperti penempatan semula sistem pertahanan udara mudah alih atau usaha membuka medan baharu yang memaksa pihak lawan menyebarkan kekuatan tenteranya. Dengan pertempuran berselerak kini dilaporkan di beberapa wilayah, wujud risiko konfrontasi yang lebih meluas, yang boleh menarik masuk unit tambahan serta menyukarkan usaha pemindahan dan bantuan.

Kedua-dua negara berpengalaman menyelaraskan langkah mengelakkan pertembungan semasa tempoh tenang. Talian terus antara komander tempatan dan mekanisme untuk mengesahkan insiden boleh mengurangkan kemungkinan pertempuran kecil mencetuskan operasi lebih besar. Saluran itu terjejas akibat saling tuduh-menuduh kebelakangan ini, namun kekal sebagai cara terpantas untuk menghentikan tembakan di sektor tertentu sementara diplomat berusaha mencapai aturan lebih menyeluruh.

Kesan limpahan ekonomi, rentas sempadan dan serantau

Ekonomi sempadan saling berkait rapat. Penduduk kampung di Sisaket dan Ubon Ratchathani menjual barangan di pasar Kemboja, manakala rakyat Kemboja berulang-alik setiap hari ke bandar di Thailand untuk bekerja dan mendapatkan rawatan kesihatan. Pertempuran telah mengganggu aliran itu. Gerai pasar ditutup dan trak kargo dilencongkan dari pusat pemeriksaan yang terdedah. Penutupan singkat sekali pun boleh menjejaskan peruncit kecil dan pekerja harian yang bergantung pada pergerakan rentas sempadan yang berterusan untuk mencari pendapatan.

Acara sukan dan kebudayaan utama mudah terjejas oleh kejutan keselamatan. Sukan Asia Tenggara di Bangkok mengalami gangguan apabila ketegangan meningkat, dan beberapa atlet Kemboja menarik diri daripada acara atas kebimbangan keselamatan. Perkhidmatan awam turut terjejas di kawasan barisan hadapan, dengan beberapa hospital mengehadkan operasi dan sekolah ditutup buat sementara waktu. Langkah itu mencerminkan sikap berhati-hati pihak berkuasa, namun turut membebankan keluarga yang bergantung pada upah harian dan klinik yang beroperasi.

Rakan serantau berkepentingan untuk meredakan krisis. Kesepaduan ASEAN berasaskan gagasan bahawa pertikaian boleh diurus tanpa konflik terbuka. Pertempuran yang kembali tercetus berisiko mengalihkan perhatian daripada kerjasama ekonomi dan menjejaskan keyakinan pelabur serta pelancong. Sebab itulah Malaysia dan negara jiran lain menggesa dialog secara senyap, dan perbincangan mengenai misi pemerhati atau rundingan teknikal sempadan boleh mendapat sambutan jika senjata api berhenti.

Pilihan untuk meredakan ketegangan

Beberapa langkah praktikal boleh mengurangkan risiko pertempuran lanjut. Pertama, kedua-dua pihak boleh memulihkan talian terus antara komander dan mewajibkan pegawai mendapatkan kebenaran sebelum melepaskan tembakan di kawasan yang dipertikaikan. Kedua, Thailand dan Kemboja boleh bersetuju untuk mengundurkan senjata berat pada jarak yang ditetapkan dari lokasi sensitif serta membekukan pembinaan kubu baharu sehingga pasukan penandaan sempadan bersama selesai menjalankan tinjauan. Ketiga, mereka boleh menerima kumpulan kecil pemerhati serantau untuk mengesahkan insiden, walaupun hanya untuk tempoh terhad, bagi membina semula kepercayaan terhadap gencatan senjata baharu.

Langkah kemanusiaan juga boleh membina keyakinan. Koridor khusus untuk pemindahan, komitmen mengelakkan tembakan berhampiran hospital dan sekolah, serta kerjasama membersihkan kawasan yang disyaki mempunyai periuk api akan memberi manfaat kepada orang awam dan meredakan ketegangan. Kedua-dua negara ialah pihak kepada Perjanjian Larangan Periuk Api, yang mengharamkan penggunaan periuk api antipersonel, dan usaha pembersihan yang dirancang bersama pernah dilaksanakan semasa tempoh lebih tenang.

Akhir sekali, penyelesaian mengenai status anggota yang ditawan dalam pertempuran Julai dapat menghapuskan satu punca ketegangan yang berterusan. Pertukaran terancang atau pengesahan tahanan oleh pihak ketiga boleh membantu komander tentera menunjukkan kemajuan kepada anggota bawahan sementara pemimpin politik merundingkan isu lebih sukar berhubung peta, penanda sempadan dan laluan akses.

Perkara yang perlu diketahui

• Pesawat perang Thailand menyerang sasaran berhampiran sempadan Kemboja selepas pertempuran sebelum subuh, dengan Thailand melaporkan seorang askar terbunuh dan beberapa lagi cedera.
• Kemboja berkata pihaknya tidak membalas serangan dan melaporkan sekurang-kurangnya empat orang awam terbunuh di Oddar Meanchey dan Preah Vihear.
• Pemindahan penduduk berkembang dengan pantas, dengan lebih 385,000 orang awam Thailand tertakluk kepada arahan pemindahan dan lebih 1,100 keluarga Kemboja dipindahkan ke kawasan lebih selamat.
• Pertempuran terbaharu menyusuli gencatan senjata yang disokong Malaysia dan Amerika Syarikat selepas perang lima hari pada Julai yang mengorbankan sekurang-kurangnya puluhan orang.
• Thailand menggantung pelaksanaan gencatan senjata pada November, dengan menyebut letupan periuk api yang disalahkannya kepada Kemboja, namun dinafikan Phnom Penh.
• Kedua-dua pihak saling menuduh melepaskan tembakan terlebih dahulu, dan kronologi kejadian yang dikemukakan masing-masing berbeza beberapa jam.
• Penggunaan kuasa udara jarang berlaku di rantau ini, dan serangan jet F 16 Thailand meningkatkan risiko ketegangan memuncak serta kerosakan sampingan berhampiran kampung.
• Hospital berhampiran sempadan mengehadkan perkhidmatan dan sekolah di beberapa bahagian utara Kemboja ditutup ketika keluarga melarikan diri.
• Perdana Menteri Malaysia menggesa semua pihak supaya bertenang, dengan berkata rantau ini tidak mampu menghadapi kitaran konfrontasi, sementara ASEAN mungkin menghidupkan semula perbincangan mengenai pemerhati.
• Pertikaian berusia seabad itu berpusat pada peta era penjajahan dan penandaan sempadan yang belum selesai berhampiran kuil bersejarah, termasuk Preah Vihear.