Thailand Gesа ASEAN Bertindak Terhadap Pelan Damai Myanmar Selepas Lima Tahun

Lima tahun diplomasi, masih tiada strategi yang jelas

Menteri Luar Thailand Sihasak Phuangketkeow menggesa penubuhan pasukan penyelarasan krisis tetap dan kepimpinan serantau yang lebih kukuh bagi menghidupkan semula pelan damai ASEAN untuk Myanmar, sambil berkata rangka kerja yang diterima pakai pada April 2021 itu masih tidak mempunyai strategi pelaksanaan yang jelas.

Ketika berucap pada Meja Bulat ASEAN ke-41 di Singapura pada 5 November 2026, Sihasak mempersoalkan rutin diplomatik yang sudah biasa: kerajaan mengulangi sokongan terhadap Konsensus Lima Perkara, menyerahkan tanggungjawab kepada utusan khas yang pelantikannya berubah setiap tahun, kemudian beralih ke mesyuarat seterusnya.

Kritikannya dibuat enam hari selepas Setiausaha Luar Filipina Ma. Theresa Lazaro menyelesaikan misi kemanusiaan ke Myanmar pada 30 Oktober. Lawatan itu menyampaikan bantuan dan memperoleh persetujuan untuk mengadakan perbincangan dengan menteri luar Myanmar, tetapi berakhir tanpa pertemuan dengan bekas pemimpin awam yang ditahan, Aung San Suu Kyi.

Sihasak, yang juga timbalan perdana menteri Thailand, berkata ASEAN perlu memberikan utusannya hala tuju praktikal, bukan sekadar tanggungjawab. Beliau berhujah bahawa mengasingkan Myanmar akan menjejaskan rantau ini dan meningkatkan risiko persaingan antara kuasa luar.

Dalam meja bulat itu, yang dianjurkan oleh Institut ISEAS – Yusof Ishak, beliau mengaitkan konflik Myanmar yang belum selesai dengan persoalan lebih luas: sama ada ASEAN mampu bertindak cukup pantas apabila negara anggotanya berdepan krisis.

Cadangan beliau akan mengubah cara pertubuhan serantau itu berfungsi, termasuk cara pengerusi bergilirnya memanggil mesyuarat segera dan cara pengerusi berturut-turut bekerjasama. Penilaian akademik yang diterbitkan pada 2022 dan 2025 telah mengenal pasti kelemahan serupa, menunjukkan betapa lamanya jurang antara matlamat ASEAN dengan kaedahnya berterusan.

Tuntutan sebenar lima perkara itu

ASEAN menerima pakai Konsensus Lima Perkara dalam mesyuarat pemimpinnya di Jakarta pada April 2021, dua bulan selepas tentera menggulingkan kerajaan awam Aung San Suu Kyi. Rampasan kuasa itu mencetuskan konflik yang melibatkan tentera, pasukan penentang dan organisasi bersenjata etnik.

Pusat Asia dan Globalisasi di Universiti Nasional Singapura menghuraikan rangka kerja itu dalam penilaian Konsensus Lima Perkara. Komitmennya ialah:

• Menamatkan keganasan serta-merta, dengan semua pihak mengawal diri.
• Dialog membina antara semua pihak untuk mencari penyelesaian aman.
• Utusan khas yang dilantik pengerusi ASEAN bagi membantu menjadi pengantara dialog itu, dengan bantuan setiausaha agung ASEAN.
• Bantuan kemanusiaan melalui Pusat Penyelarasan Bantuan Kemanusiaan ASEAN, yang dikenali sebagai Pusat AHA.
• Lawatan utusan dan delegasi ke Myanmar untuk bertemu semua pihak yang berkaitan.

Pelan itu menggabungkan tiga tugas: menghentikan keganasan, membuka rundingan politik dan menyalurkan bantuan kepada mereka yang memerlukan. Utusan sepatutnya menghubungkan tugas-tugas itu, bukan menjadi keseluruhan tindak balas ASEAN.

ASEAN mengecualikan kepimpinan politik Myanmar daripada sidang kemuncak dan mesyuarat menteri luar pada penghujung 2021 selepas tentera gagal melaksanakan komitmen utama. Lima tahun selepas persetujuan itu dicapai, perbahasan kini semakin tertumpu pada cara melaksanakannya dan pihak yang perlu dilibatkan.

Mengapa pertukaran utusan penting

Pelantikan Lazaro berakhir apabila Singapura mengambil alih jawatan pengerusi ASEAN pada 2027 dan melantik utusan seterusnya. Pertukaran tahunan itu menjadi inti kritikan Sihasak: setiap utusan mewarisi rundingan sukar tanpa strategi bersama yang cukup jelas.

Penilaian Universiti Nasional Singapura, yang ditulis Evan A. Laksmana, ketika itu felo penyelidikan kanan di Pusat Asia dan Globalisasi, menyifatkan kemajuan di bawah utusan pertama sebagai terhad. Menteri Luar Kedua Brunei, Erywan Yusof, memegang pelantikan pertama itu. Menteri Luar Kemboja Prak Sokhonn melawat Myanmar pada Mac 2022, selepas lawatan Perdana Menteri Hun Sen pada Januari tahun itu, tetapi kedua-dua lawatan tidak menghasilkan kemajuan yang ketara.

ISP-Myanmar mencadangkan aturan berbeza dalam taklimat dasar Oktober 2025, yang diterbitkan dalam bahasa Inggeris pada 23 Oktober selepas versi bahasa Burma pada 22 Oktober. Ia mengesyorkan agar utusan diberikan mandat tetap selama beberapa tahun, bukannya menukar pelantikan setiap kali jawatan pengerusi bergilir.

Pelantikan lebih panjang akan membolehkan pejabat yang sama mengekalkan hubungan, mengingati komitmen terdahulu dan menelusuri rundingan melalui beberapa peringkat. ISP-Myanmar turut menggesa penetapan penanda aras, iaitu langkah khusus yang boleh digunakan kerajaan untuk menilai kemajuan.

Cadangan Sihasak dan saranan institut itu menangani masalah berkaitan melalui mekanisme berbeza. Beliau mahukan penyelarasan lebih kukuh antara pengerusi ASEAN; institut itu juga mahukan kesinambungan dalam pejabat utusan.

Pencapaian misi Lazaro pada Oktober

Lawatan Lazaro menggambarkan kerja praktikal yang boleh dilakukan oleh seorang utusan serta perselisihan politik yang menyelubunginya. Misinya merangkumi pengagihan bantuan di Taunggyi, di sebuah kawasan Negeri Shan yang dikuasai tentera, dan perbincangan dengan Menteri Luar Myanmar Tin Maung Swe di Naypyidaw.

Kementerian Luar Filipina berkata perbincangan itu menyentuh keperluan kemanusiaan, komuniti yang sukar dihubungi dan pelaksanaan Konsensus Lima Perkara. Lazaro turut melawat sebuah sekolah dan biara di Perbandaran Pyinmana yang menerima bantuan Filipina selepas gempa bumi pada Mac 2025, sebelum mengadakan rundingan dengan kedutaan ASEAN di Yangon.

Kementerian Luar Myanmar menggambarkan pertemuan di Naypyidaw sebagai usaha memulihkan peranan dan hak negara itu dalam ASEAN. Kerjasama digambarkan berlangsung mengikut keutamaan dan pelan hala tuju Myanmar sendiri. Pentadbiran yang disokong tentera itu secara jelas menolak Konsensus Lima Perkara sambil berusaha menjalin hubungan serantau yang lebih rapat.

Pendirian tersebut menyebabkan ASEAN dan kepimpinan Myanmar mengejar matlamat politik yang berbeza melalui pertemuan diplomatik yang sama. ASEAN mahu rangka kerja yang dipersetujui dilaksanakan; pentadbiran Myanmar pula mahukan kedudukan serantaunya dipulihkan sambil mengekalkan kawalan terhadap hal ehwal dalam negerinya.

Lazaro tidak bertemu Aung San Suu Kyi. Filipina telah meminta akses selepas beliau dipindahkan ke tahanan rumah pada April 2026 dan sekali lagi pada Ogos, tetapi pentadbiran Myanmar menolak kedua-dua permintaan itu.

Siapa mendapat tempat di meja rundingan?

Sihasak berkata ASEAN patut melibatkan pihak berkaitan di Myanmar yang mempunyai kuasa membuat keputusan. Beliau menyifatkan penyertaan pada peringkat yang sesuai sebagai cara menjadikan penglibatan diplomatik lebih bermanfaat.

Menteri luar Thailand itu menjelaskan cadangannya dalam perbincangan di Singapura:

Kita perlu berurusan dengan pihak yang boleh membuat keputusan, dan jika mereka dapat menghadiri mesyuarat ASEAN pada peringkat yang sesuai, saya fikir perkara itu akan membantu penglibatan dasar ini.

Pengalaman Malaysia sebagai pengerusi ASEAN pada 2025 menunjukkan bahawa mengatur perbincangan inklusif memerlukan lebih daripada sekadar menghantar jemputan. Menurut ISP-Myanmar, Perdana Menteri Anwar Ibrahim bertemu pemimpin tentera Min Aung Hlaing secara bersemuka di Thailand pada April 2025 dan mengadakan perbualan maya dengan Mahn Winn Khaing Thann, perdana menteri Kerajaan Perpaduan Nasional pembangkang.

Pengerusi Malaysia turut menganjurkan Mesyuarat Penglibatan Pihak Berkepentingan pada Mei, Ogos dan Oktober 2025. Rundingan dalam talian membolehkan penyertaan pihak yang tidak dapat hadir, dan delegasi utusan melawat Thailand pada Jun.

Perselisihan antara Badan Penyelarasan Bersama, yang merangkumi kumpulan penentang utama, dengan pejabat utusan mengenai format jemputan dan perkara lain menyebabkan beberapa organisasi bersenjata etnik tidak menghantar wakil kanan. ISP-Myanmar berkata keadaan itu melemahkan penyertaan dan momentum.

Organisasi bersenjata etnik Myanmar ialah peserta penting kerana konsensus itu menyeru dialog antara semua pihak. Proses yang gagal menarik pembuat keputusan daripada kumpulan-kumpulan tersebut kurang berupaya menterjemahkan perbincangan kepada komitmen di lapangan.

Dua landasan Thailand dan peranan China

Thailand menggalakkan penglibatan sambil terus menyokong proses perdamaian dalaman. Sihasak menyifatkan dua landasan yang bergerak serentak: menangani masalah harian secara langsung di sepanjang sempadan bersama, dan menggalakkan dialog inklusif dalam Myanmar.

Menteri luar Thailand itu menjelaskan tekanan yang berpunca daripada faktor geografi:

"Kita berkongsi sempadan; kita berdepan masalah setiap hari; kita perlu berhubung dan menangani masalah ini. Pada masa yang sama, kita tidak mengabaikan keadaan di dalam Myanmar," katanya.

Pendekatan Thailand merangkumi usaha menggalakkan komunikasi antara kumpulan bersenjata etnik dan pihak berkaitan yang lain. Sihasak berkata rakyat Myanmar akhirnya mesti menyelesaikan masalah negara mereka sendiri, bukannya penyelesaian ditentukan untuk mereka oleh kuasa luar.

Beliau turut berkata bahawa beliau telah meminta Menteri Luar China Wang Yi menggalakkan dialog inklusif ketika mereka bertemu pada mesyuarat Kerjasama Lancang-Mekong pada awal minggu itu.

Taklimat ISP-Myanmar pada Oktober 2025 turut mengesyorkan penyelarasan dengan negara jiran Myanmar. Ia mencadangkan kumpulan teras yang terdiri daripada sekurang-kurangnya tiga menteri luar ASEAN, bekerjasama dengan China, India dan Thailand bagi melaksanakan konsensus secara praktikal.

Institut itu memberi amaran bahawa kerangka bersama yang semakin lemah akan menyebabkan setiap negara menjalin hubungan berasingan dengan pihak berkuasa Myanmar dan pasukan penentang mengikut kepentingan masing-masing. Kebimbangan Sihasak mengenai persaingan geopolitik mencerminkan masalah yang sama: kerajaan jiran mempunyai pengaruh, tetapi keutamaan mereka mungkin menarik diplomasi ke arah yang berbeza.

Troika tetap dan keputusan krisis yang lebih pantas

Sihasak mencadangkan agar troika ASEAN dijadikan aturan tetap. Mekanisme itu menghimpunkan pengerusi yang baru lepas, pengerusi semasa dan pengerusi akan datang, sekali gus menjadi penghubung merentasi pertukaran kepimpinan tahunan.

Beliau berhujah bahawa langkah itu akan memberikan sokongan lebih kukuh kepada pengerusi yang kurang keupayaan atau keyakinan apabila tindakan diperlukan. ISP-Myanmar melangkah lebih jauh dalam taklimat dasarnya dengan mengesyorkan troika diperluas untuk merangkumi negara jiran di luar ASEAN.

Kedua-dua cadangan itu akan menghasilkan struktur berbeza. Troika ASEAN tetap akan mengukuhkan kesinambungan dalam pertubuhan itu. Pelibatan negara jiran dari luar ASEAN pula akan membawa masuk kerajaan yang mempunyai kepentingan langsung di Myanmar, namun menjadikan penyelarasan lebih rumit.

Sihasak juga mahu pengerusi bergilir berupaya mengadakan rundingan segera dan mengemukakan pilihan tindak balas yang praktikal. Beliau menyebut keupayaan Kesatuan Eropah menghimpunkan menteri dengan pantas, berbeza dengan tindak balas ASEAN yang boleh mengambil masa seminggu atau lebih.

Konsensus bermaksud usaha mendapatkan persetujuan antara kerajaan negara anggota. Sihasak berkata prinsip itu harus kekal sebagai asas, tetapi berhujah bahawa penerapannya secara tegar dalam setiap perkara boleh menghalang tindakan.

Beliau menjelaskan keseimbangan yang mahu diwujudkan ASEAN:

Kita mesti mencari jalan untuk mengekalkan semangat konsensus sambil membuka ruang kepada fleksibiliti. Jika tidak, proses membuat keputusan kita berisiko menjadi kekangan, bukannya instrumen tindakan dan kemajuan bersama.

Tiada jadual ditetapkan untuk menerima pakai pembaharuan ini. Peralihan institusi seterusnya yang dikenal pasti ialah pengambilalihan jawatan pengerusi oleh Singapura pada 2027, apabila tanggungjawab melantik utusan Myanmar berubah sekali lagi.

Bagaimana usaha diplomatik sampai ke tahap ini

Krisis Myanmar berlarutan merentasi beberapa tempoh pengerusi ASEAN, sedangkan rangka kerja damai yang sama masih kekal. Kronologi ini menunjukkan kegiatan diplomatik yang berulang, di samping kesukaran berterusan untuk memastikan pelaksanaannya.

• Februari 2021: Tentera menggulingkan kerajaan awam Aung San Suu Kyi.
• April 2021: Pemimpin ASEAN menerima pakai Konsensus Lima Perkara di Jakarta.
• Akhir 2021: ASEAN mengecualikan kepimpinan politik Myanmar daripada sidang kemuncak dan mesyuarat menteri luar.
• Januari dan Mac 2022: Hun Sen dan kemudian utusan khas Prak Sokhonn melawat Myanmar, dengan sedikit kemajuan menurut penilaian Universiti Nasional Singapura.
• Mei, Ogos dan Oktober 2025: Malaysia menganjurkan mesyuarat pihak berkepentingan untuk membangunkan pelan tindakan bagi dialog.
• 23 Oktober 2025: ISP-Myanmar menerbitkan taklimat dasar bahasa Inggeris yang mengesyorkan mandat utusan lebih panjang dan penyelarasan politik yang lebih kukuh.
• 30 Oktober 2026: Lazaro menyelesaikan misi kemanusiaannya.
• 5 November 2026: Sihasak menggesa strategi yang lebih jelas dan perubahan institusi di Singapura.
• 2027: Singapura mengambil alih jawatan pengerusi ASEAN dan melantik utusan seterusnya.

Penilaian awal dan taklimat dasar yang diterbitkan kemudian mencapai kesimpulan praktikal yang sama: mesyuarat dan pelantikan perlu disepadukan dalam proses teratur yang dapat mengekalkan rundingan dan memantau komitmen.

Ketegangan dengan Kemboja menguji jentera serantau yang sama

Sihasak turut menyentuh pertikaian Thailand dengan Kemboja, satu lagi cabaran bagi pertubuhan yang perlu terus berfungsi ketika negara anggotanya berselisih. Kedua-dua negara kerap bertelagah mengenai pertikaian darat dan maritim sejak Julai 2025.

Beliau mengakui sempadan kedua-dua negara belum ditandakan sepenuhnya, iaitu beberapa bahagian laluan tepatnya belum dipersetujui dan ditandakan. Beliau turut menyatakan pertikaian itu mungkin melibatkan hubungan peribadi, sambil berterus terang bahawa beliau tidak mengetahui puncanya.

Pada Jun 2026, Kemboja memulakan proses perdamaian wajib di bawah Konvensyen Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai Undang-Undang Laut. Perdamaian ialah proses rasmi yang bertujuan membantu negara mencapai persetujuan dalam sesuatu pertikaian.

Thailand secara umumnya lebih mengutamakan penyelesaian perbezaan secara dua hala, kata Sihasak, iaitu secara langsung antara kedua-dua kerajaan. Beliau menambah bahawa kini terdapat proses untuk menangani perselisihan mereka dan kedua-dua negara berhati-hati agar pertikaian itu tidak menjejaskan penyertaan masing-masing dalam ASEAN dan forum antarabangsa lain.

Bagi Myanmar, pilihan dasar segera kekal pada cara menggabungkan hubungan dengan dialog politik yang bermakna. Sihasak mahu ASEAN melibatkan diri dengan lebih berkesan; cadangan akademik pula menambah pelantikan lebih panjang, penanda aras dan penyelarasan berterusan. Bersama-sama, semua ini mengenal pasti perubahan khusus organisasi yang boleh dipertimbangkan kerajaan, bukannya sekadar mengulangi sokongan terhadap lima perkara yang sama.

Perkara Utama

• Sihasak berkata pada 5 November 2026 bahawa pelan damai ASEAN untuk Myanmar masih tidak mempunyai strategi pelaksanaan yang jelas.
• Beliau mencadangkan troika tetap yang merangkumi pengerusi ASEAN berturut-turut dan rundingan lebih pantas semasa krisis.
• Thailand menggabungkan penglibatan praktikal di sempadan dengan sokongan terhadap dialog inklusif di dalam Myanmar.
• Lazaro menyelesaikan misi bantuan pada 30 Oktober tetapi tidak bertemu Aung San Suu Kyi.
• ISP-Myanmar mengesyorkan mandat utusan selama beberapa tahun, penanda aras kemajuan dan penyelarasan lebih rapat dengan negara jiran.
• Singapura mengambil alih jawatan pengerusi ASEAN pada 2027 dan akan melantik utusan Myanmar seterusnya.