Penemuan Semula Botani Cetus Kontroversi Budaya
Penemuan semula bunga Rafflesia hasseltii yang langka di hutan Sumatera Barat bukan sekadar kejayaan botani. Ia mencetuskan perdebatan yang semakin hangat di seluruh Asia Tenggara mengenai warisan saintifik, legasi penjajahan dan pengaruh nama. Ketika ahli biologi meraikan penemuan bunga gergasi yang berbau busuk itu, yang sering digelar bunga bangkai, para penyelidik dan aktivis melihat peluang untuk mencabar sejarah yang tersemat dalam taksonominya. Persoalan utamanya ialah sama ada genus Rafflesia, yang dinamakan sempena Sir Thomas Stamford Raffles, pentadbir kolonial British, patut dinamakan semula bagi menghapuskan kaitannya dengan tokoh sejarah yang kontroversial dan lebih menghormati pengetahuan pribumi.
Kandungan
Latar Sejarah Bunga Gergasi
Untuk memahami kontroversi semasa, kita perlu meninjau kembali tahun 1818. Pada tahun itulah Rafflesia mula direkodkan dalam catatan saintifik Barat. Seorang pemandu tempatan membawa ahli alamiah British Joseph Arnold kepada tumbuhan itu di kawasan yang ketika itu merupakan tanah jajahan British, Bencoolen, kini dikenali sebagai Bengkulu di pantai barat Sumatera. Penghormatan menamakan penemuan itu diberikan kepada orang yang berkuasa ketika itu, Leftenan Gabenor Sir Thomas Stamford Raffles. Genus itu dinamakan Rafflesia sebagai penghormatan kepadanya, manakala spesies khususnya, Rafflesia arnoldii, dinamakan sempena Arnold. Rafflesia hasseltii, yang baru-baru ini ditemui semula di Sumatera Barat, pula membawa nama seorang lagi tokoh Eropah, ahli botani Belanda Arend Ludolf van Hasselt.
Raffles secara meluas dianggap sebagai pengasas Singapura kolonial dan merupakan tokoh penting dalam sejarah empayar British. Namun, sarjana dan aktivis masa kini mengkritiknya atas keganasan dan paksaan semasa pemerintahan British di beberapa bahagian Asia Tenggara. Percanggahan ini meletakkan nama bunga itu di tengah-tengah gerakan penyahjajahan yang semakin mendapat perhatian di rantau ini.
Seruan Politik untuk Penyahjajahan
Perdebatan itu baru-baru ini beralih daripada lingkungan akademik ke arena politik di Malaysia. Pada Ogos 2025, Wan Ahmad Fayhsal Wan Ahmad Kamal, Ahli Parlimen Machang, mencadangkan agar nama bunga itu ditukar ketika perbahasan parlimen. Beliau berhujah bahawa mengekalkan nama penjajah pada lambang alam semula jadi yang begitu ikonik tidak wajar bagi sebuah negara yang telah merdeka selama 68 tahun.
"Nama itu diambil daripada Stamford Raffles, penjajah kita, seorang lelaki tanpa moral atau etika. Namun, kita memberikan nama yang begitu indah kepada bunga kita," kata Encik Wan Ahmad Fayhsal.
Ahli Parlimen itu menggesa kerajaan menggunakan kuasanya untuk menamakan semula bunga itu, malah mencadangkan ia dinamakan sempena Perdana Menteri Anwar Ibrahim, sambil berseloroh bahawa nama itu boleh diterima "asalkan lebih baik". Cadangannya berlandaskan hasrat untuk melihat sejarah di luar kerangka penjajahan dan membebaskan diri daripada bayang-bayang masa lalu.
Hujah Menyokong Nama Pribumi
Penyokong kempen menukar nama itu menegaskan bahawa Rafflesia tidak pernah mempunyai satu nama sahaja. Jauh sebelum ahli botani Eropah tiba, masyarakat pribumi di seluruh kepulauan itu sudah mempunyai nama sendiri untuk tumbuhan tersebut. Joko Witono, ahli botani di Badan Riset dan Inovasi Nasional (BRIN) Indonesia, menjelaskan bahawa bunga itu dikenali dengan pelbagai nama tempatan mengikut kawasan.
Di Indonesia, bunga itu lazimnya dipanggil padma, pakma atau ambai-ambai. Spesies khusus yang ditemui di Sumatera Barat, hasseltii, dikenali di tempatannya sebagai cendawan muka rimau. Sejarawan alam sekitar Luthfi Adam berkata nama tempatan sering membawa pengetahuan khusus tentang spesies berkenaan, yang kadangkala dikaburkan oleh kaedah penamaan saintifik.
Lennard Gillman, profesor ekologi dan biogeografi di Auckland University of Technology di New Zealand, lantang menyokong perubahan itu. Beliau berhujah bahawa Raffles melakukan kekejaman terhadap penduduk tempatan pada zaman penjajahan. Gillman berpendapat bahawa memberikan penghormatan kepada tokoh sedemikian dalam tatanama saintifik adalah salah dan nama pribumi, yang mencerminkan hubungan antara masyarakat dengan alam sekitar selama berabad-abad, patut dikembalikan.
Penentangan Saintifik dan Cabaran Praktikal
Tidak semua pihak bersetuju dengan desakan untuk menukar nama genus itu. Cadangan tersebut mendapat tentangan kuat daripada komuniti saintifik, yang berhujah bahawa ia mengabaikan prinsip asas taksonomi. Ghazally Ismail, bekas timbalan naib canselor Universiti Malaysia Sarawak, memainkan peranan penting dalam penubuhan hutan simpan Rafflesia di Sabah. Beliau mengkritik cadangan parlimen itu sebagai sesuatu yang memalukan dan berpunca daripada kejahilan.
"Rafflesia bukan jenama. Ia bukan nama jalan. Ia ialah nama saintifik bagi genus tumbuhan berbunga parasit yang terdapat di sini, di Asia Tenggara," kata Profesor Ghazally.
Beliau berhujah bahawa perubahan nama itu tidak akan menyahjajah apa-apa, sebaliknya mengisytiharkan kepada dunia bahawa pemahaman tentang pengelasan saintifik masih kurang. Nama saintifik berfungsi sebagai alat sejagat untuk menyusun data, membolehkan para penyelidik di seluruh dunia berkomunikasi tentang spesies itu tanpa kekeliruan.
Kestabilan Tatanama
Para saintis menegaskan bahawa sistem penamaan binomial, atau tatanama binomial, memberikan kestabilan. Profesor Madya Dr Zulhazman Hamzah, Dekan Fakulti Sains Bumi di Universiti Malaysia Kelantan, menjelaskan bahawa meskipun bunga itu dinamakan sempena Raffles dan Arnold, pengelasan rasminya oleh ahli botani Robert Brown pada 1821 mengikuti amalan lazim. Beliau berkata tiada kaitan dengan penjajahan dalam pengelasan saintifik itu sendiri, kerana nama sering diberikan berdasarkan penemu, lokasi atau morfologi.
Pihak yang menentang memberi amaran bahawa menukar nama genus yang digunakan di peringkat antarabangsa selama lebih dua abad boleh menimbulkan kekeliruan besar. Buku teks, kertas penyelidikan, pangkalan data dan papan tanda perlu dikemas kini. Selain itu, Zulhazman berkata komposisi masyarakat Malaysia yang berbilang etnik menyukarkan pemilihan satu nama tempatan sahaja. Memilih satu nama boleh secara tidak sengaja meminggirkan masyarakat lain yang mempunyai nama tersendiri untuk bunga itu, seperti pokma dalam kalangan masyarakat Kelantan, bunga malang dalam kalangan masyarakat Temiar atau bunga patma dalam kalangan masyarakat Kadazan-Dusun.
Jalan Tengah dan Implikasi Lebih Luas
Walaupun kedua-dua pihak mengemukakan hujah yang kukuh, perbincangan ini mencerminkan trend global yang lebih luas untuk menilai semula monumen sejarah dan istilah saintifik. Meskipun menghapuskan sepenuhnya nama Rafflesia menimbulkan kesukaran praktikal, sesetengah pakar mencadangkan kompromi. Zulhazman mencadangkan penggunaan nama berganda, seperti "Rafflesia (Bunga Pakma)", untuk kegunaan rasmi dan pendidikan. Pendekatan ini akan mengekalkan kejelasan saintifik sambil mengiktiraf warisan tempatan.
Perdebatan itu juga menunjukkan bahawa nama saintifik boleh berubah, walaupun jarang berlaku dan lazimnya selepas perbahasan yang rapi. Sebagai contoh, pada 2024, Kongres Botani Antarabangsa di Madrid mengundi untuk menghapuskan nama yang mengandungi istilah menghina "caffra" bagi lebih 200 spesies, lalu menggantikannya dengan "affra". Ini menunjukkan bahawa komuniti saintifik bersedia membuat penyesuaian apabila timbul isu etika dan sensitiviti.
Joko Witono dari BRIN mengutarakan pandangan pragmatik yang sering dipegang oleh ahli taksonomi. Beliau berkata nama boleh berubah jika bukti taksonomi baharu muncul, kerana begitulah sains berfungsi. Beliau menegaskan bahawa data yang tepat lebih penting daripada nama itu sendiri.
Pemuliharaan di Tengah-tengah Kontroversi
Di tengah-tengah perdebatan hangat mengenai tatanama, kelangsungan biologi Rafflesia masih terancam. Tumbuhan itu ialah parasit yang tidak mempunyai daun, batang atau akar dan bergantung sepenuhnya pada tumbuhan perumah, khususnya spesies Tetrastigma. Ia menghasilkan bunga tunggal terbesar di Bumi, dengan diameter sehingga satu meter. Bau khasnya yang seperti daging reput meniru bau bangkai untuk menarik lalat bagi tujuan pendebungaan.
Kitaran hidup yang luar biasa ini menyebabkan Rafflesia amat sukar ditanam atau dikaji. Tumbuhan ini hanya ditemukan di hutan hujan tropika Borneo, Indonesia, Semenanjung Malaysia, Thailand dan Filipina. Kehilangan habitat akibat penebangan hutan kekal sebagai ancaman utama terhadap kelangsungan hidupnya. Penemuan semula Rafflesia hasseltii baru-baru ini di Sumatera Barat merupakan kejayaan yang jarang berlaku bagi para pemulihara, sekali gus membuka peluang untuk mengkaji dan melindungi spesies yang tidak tercatat dalam rekod saintifik selama bertahun-tahun itu.
Zulhazman Hamzah menggesa agar penyelidikan, pendidikan dan pemuliharaan diberi keutamaan tanpa mengira keputusan tentang penamaan. Beliau percaya bahawa dengan menumpukan usaha pada perlindungan biodiversiti unik rantau ini, negara seperti Malaysia dan Indonesia dapat muncul sebagai peneraju global dalam pengurusan alam sekitar.
Kesimpulan
- Penemuan semula Rafflesia hasseltii di Sumatera Barat mencetuskan kempen baharu untuk menukar nama genus Rafflesia bagi menghapuskan kaitannya dengan tokoh kolonial British Stamford Raffles.
- Penyokong, termasuk penggubal undang-undang Malaysia dan ahli akademik antarabangsa, berhujah bahawa nama semasa memberikan penghormatan kepada tokoh sejarah yang bermasalah dan memadamkan pengetahuan pribumi.
- Pihak yang menentang, termasuk ahli botani terkemuka, berhujah bahawa perubahan nama saintifik itu akan menimbulkan kekeliruan global dan menunjukkan salah faham tentang tujuan tatanama binomial.
- Bunga itu mempunyai pelbagai nama tempatan di seluruh Asia Tenggara, seperti padma, pokma dan bunga patma, yang mencerminkan kepelbagaian budaya rantau ini.
- Nama saintifik boleh berubah dan memang pernah berubah, tetapi prosesnya rumit dan biasanya hanya dilakukan susulan semakan taksonomi penting atau pembetulan etika.
- Para pemulihara menegaskan bahawa tanpa mengira nama yang digunakan, perlindungan habitat Rafflesia yang terancam kekal sebagai keutamaan paling mendesak.
