Cita-cita Malaysia dalam Unsur Nadir Bumi: Peluang Ekonomi atau Risiko Alam Sekitar?

Persaingan Global Unsur Nadir Bumi Tiba di Asia Tenggara

Malaysia meletakkan dirinya sebagai pemain penting dalam pasaran global unsur nadir bumi (REE), langkah strategik yang mencerminkan persaingan geopolitik yang semakin sengit bagi menguasai mineral penting ini. Dengan anggaran 16.2 juta tan rizab nadir bumi bernilai kira-kira RM747 bilion (AS$160 bilion), negara Asia Tenggara itu mengintai transformasi ekonomi melalui pembangunan rantaian bekalan nadir bumi yang menyeluruh. Unsur nadir bumi—kumpulan 17 unsur logam yang penting dalam pembuatan kenderaan elektrik, turbin angin, telefon pintar, sistem pertahanan dan elektronik canggih—menyaksikan permintaan global meningkat dua kali ganda antara 2015 hingga 2023. Agensi Tenaga Antarabangsa mengunjurkan permintaan akan meningkat tiga kali ganda menjelang 2030 dan empat kali ganda menjelang 2040 bagi mencapai sasaran pelepasan sifar bersih.

Usaha Malaysia membangunkan industri nadir bumi berlaku ketika Amerika Syarikat dan negara Barat lain giat mencari alternatif kepada China, yang kini menguasai pengeluaran dan pemprosesan nadir bumi global. China mengawal kira-kira 70% kapasiti pemprosesan nadir bumi dan 100% unsur nadir bumi berat yang ditulenkan. Monopoli hampir menyeluruh ini mencetuskan ketegangan geopolitik yang ketara, khususnya selepas China menyekat eksport nadir bumi ke Jepun buat sementara waktu semasa pertikaian perdagangan pada 2010 dan sekali lagi mengenakan sekatan terhadap tujuh unsur nadir bumi sebagai tindak balas kepada tarif AS pada 2024.

Kepentingan strategik Malaysia terserlah melalui kehadiran Loji Bahan Termaju Lynas (LAMP) di Gebeng, Pahang—kemudahan pemisahan nadir bumi berskala industri tunggal di luar China. Loji ini memproses nadir bumi dari lombong Australia dan menghasilkan aloi logam neodimium-praseodimium (NdPr) yang penting untuk magnet kekal dalam kenderaan elektrik dan turbin angin. Ketika China memperketat kawalan eksport dan negara Barat bergegas membina rantaian bekalan alternatif, Malaysia berada di persimpangan kepentingan rakan kongsi dari China dan Amerika Syarikat.

Kerajaan Malaysia melaksanakan langkah dasar yang penting untuk membangunkan industri nadir bumi, termasuk larangan mengeksport mineral nadir bumi yang belum ditulenkan bagi menggalakkan pemprosesan dalam negara. Dasar ini bertujuan mewujudkan kegiatan ekonomi bernilai tambah di Malaysia, dan bukannya sekadar mengeksport bahan mentah. Negara ini menetapkan sasaran bercita-cita tinggi untuk menghasilkan 30,000 tan nadir bumi setahun menjelang 2030 di bawah Pelan Induk Perindustrian Baharu, dengan beberapa wakil industri menyatakan Malaysia akhirnya boleh menghasilkan sehingga 70,000 tan karbonat nadir bumi setahun.

Persimpangan Geopolitik: Persaingan Perkongsian Antarabangsa

Cita-cita Malaysia dalam sektor nadir bumi menarik minat kuasa global yang mahu mempelbagaikan rantaian bekalan. Pada Oktober 2025, Malaysia menandatangani perjanjian mineral kritikal dengan Amerika Syarikat semasa lawatan Presiden Donald Trump ke Kuala Lumpur bagi menghadiri sidang kemuncak ASEAN. Perjanjian itu merangkumi komitmen Malaysia untuk tidak melarang atau mengenakan kuota terhadap eksport mineral kritikal atau nadir bumi ke AS, sekali gus memastikan tiada sekatan ke atas penjualan magnet nadir bumi kepada syarikat Amerika. Perjanjian ini mencerminkan strategi Washington yang lebih luas untuk mendapatkan rantaian bekalan alternatif bagi mineral kritikal yang penting kepada pertahanan dan pembuatan berteknologi tinggi.

Pada masa yang sama, Malaysia sedang mengadakan rundingan awal dengan China mengenai projek kilang penapisan usaha sama, menurut sumber yang mengetahui perbincangan itu. Dana kekayaan berdaulat China, Khazanah Nasional, dilaporkan sedang mempertimbangkan kerjasama dengan sebuah firma milik negara China untuk membina kemudahan pemprosesan di Malaysia. Perkongsian yang berpotensi ini menandakan perubahan dasar besar bagi China, yang secara tradisinya melarang eksport teknologi pemprosesan nadir buminya untuk mengekalkan penguasaan industri tersebut. Sebagai balasan bagi pemindahan teknologi, China akan mendapat akses kepada rizab nadir bumi Malaysia yang belum diterokai, sekali gus berpotensi mengehadkan persaingan daripada pesaing Australia, Lynas Rare Earths.

Penglibatan dengan kedua-dua pihak ini mencerminkan pendirian geopolitik neutral Malaysia, yang menurut pakar boleh membawa kelebihan dalam pasaran nadir bumi global. Pesuruhjaya Tinggi Australia ke Malaysia menekankan kepentingan kepelbagaian rantaian bekalan serta menyatakan bahawa Malaysia mempunyai rantaian bekalan tempatan yang maju dan tenaga kerja mahir untuk pengeluaran nadir bumi, dengan lebih 90% peralatan nadir bumi berat dibuat dalam negara. Namun, mengurus kepentingan antarabangsa yang bersaing sambil mengekalkan kebebasan kawal selia menimbulkan cabaran diplomatik yang besar kepada Malaysia.

Taruhan ekonominya amat besar. Unsur nadir bumi bukan sahaja penting bagi teknologi tenaga bersih, malah turut digunakan dalam aplikasi pertahanan seperti sonar, sistem panduan, pengesanan radiasi dan penguatan isyarat yang meningkatkan keupayaan pengawasan, navigasi dan pengesanan ancaman. Ketika permintaan global melonjak, akses yang boleh diharap kepada mineral ini menjadi keutamaan keselamatan negara bagi kuasa besar, menjadikan Malaysia titik penting geopolitik dalam landskap nadir bumi yang sedang berubah.

Kebimbangan Alam Sekitar Timbul: Insiden Sungai Perak

Pada November 2025, cita-cita Malaysia dalam sektor nadir bumi berdepan kemunduran alam sekitar yang besar apabila pihak berkuasa menggantung operasi di sebuah tapak nadir bumi dan dua lombong bijih timah di barat negeri Perak susulan aduan bahawa sebahagian Sungai Perak—sungai kedua terpanjang di Semenanjung Malaysia—bertukar menjadi biru terang. Menteri Sumber Asli dan Alam Sekitar, Johari Abdul Ghani, mengumumkan bahawa siasatan awal mendapati terdapat pelepasan bahan di tapak perlombongan nadir bumi yang dikendalikan MCRE Resources Sdn Bhd, dengan warna yang sepadan dengan air sungai tercemar itu.

Lebih membimbangkan, bacaan radiasi di tapak berkenaan mencecah 13 becquerel, jauh melebihi had 1 becquerel yang dibenarkan di bawah laporan penilaian kesan alam sekitar awal projek itu—melepasi had keselamatan yang ditetapkan sebanyak 1,200%. Pelanggaran ini mencetuskan campur tangan kawal selia serta-merta di bawah pendekatan pematuhan binari Malaysia, yang menetapkan bahawa ambang angka tertentu secara automatik membawa kepada penggantungan operasi tanpa memerlukan proses perundangan tambahan. Insiden itu menyerlahkan risiko alam sekitar yang dikaitkan dengan larut lesap in-situ, kaedah perlombongan yang digunakan MCRE Resources dengan teknologi yang dikongsi firma nadir bumi China.

"Siasatan kini tertumpu pada jenis bahan kimia yang digunakan dalam proses perlombongan dan sama ada ia selaras dengan maklumat yang telah dilaporkan kepada pihak berkuasa," kata Johari Abdul Ghani kepada parlimen.

Larut lesap in-situ melibatkan suntikan larutan yang mengandungi ammonium sulfat atau asid sulfurik cair terus ke dalam formasi yang mengandungi bijih untuk melarutkan unsur nadir bumi, yang kemudiannya dikumpul dan diproses. Walaupun kaedah ini mengurangkan gangguan permukaan berbanding perlombongan terbuka, ia menimbulkan kebimbangan besar tentang pencemaran air bawah tanah. Insiden di Sungai Perak menunjukkan potensi berlakunya pencemaran alam sekitar apabila sistem pembendungan dan rawatan tidak berfungsi dengan baik atau operasi tidak mematuhi piawaian alam sekitar yang ditetapkan.

Ini bukan kes terpencil kebimbangan alam sekitar berkaitan cita-cita nadir bumi Malaysia. Nelayan tempatan di kawasan berhampiran operasi nadir bumi melaporkan perubahan kualiti air dan tingkah laku ikan, yang membayangkan pencemaran di hulu sungai. Aktivis alam sekitar mempersoalkan kesan alam sekitar larut lesap in-situ, khususnya potensi pencemaran air bawah tanah dan kesannya terhadap hutan simpan. Penggantungan operasi MCRE sebahagian daripada tindakan penguatkuasaan kawal selia yang lebih luas, yang turut menyasarkan dua syarikat perlombongan bijih timah atas pelanggaran berkaitan pelepasan efluen, kawalan hakisan dan kelodak yang tidak mencukupi serta kegagalan pengurusan bahan kimia.

Hutan Simpan Terancam: Dilema Biodiversiti

Ketegangan utama dalam strategi pembangunan nadir bumi Malaysia ialah lokasi mendapan yang paling menjanjikan. Lima negeri yang mempunyai potensi tinggi untuk penemuan nadir bumi—Terengganu, Kelantan, Perak, Kedah dan Pahang—mempunyai sehingga 80% mendapan mereka di dalam hutan simpan kekal (HSK), tempat perlombongan kini dilarang. Terengganu mempunyai mendapan terbesar, iaitu 7.19 juta tan (44.4% daripada jumlah negara), dengan 70% terletak di hutan simpan. Kelantan melaporkan bahawa kebanyakan 2.56 juta tan nadir buminya (15.8% daripada jumlah negara) juga berada di hutan simpan.

Hutan simpan kekal diwartakan untuk pemuliharaan dan perhutanan mampan di bawah Akta Perhutanan Negara 1984. Bagaimanapun, akta itu membenarkan penyahwartaan—iaitu pengeluaran sementara status perlindungan bagi bahagian tertentu hutan simpan—jika kawasan itu mengandungi mendapan mineral yang dianggap mempunyai nilai nasional yang penting, dengan syarat kawasan setara diwartakan sebagai hutan di tempat lain demi mengekalkan komitmen Malaysia terhadap litupan hutan 50%. Peruntukan ini menimbulkan kebimbangan dalam kalangan penyokong alam sekitar yang berhujah bahawa ekosistem sensitif tidak boleh diganti begitu sahaja dan usaha perlu menumpukan pada peluasan kawasan perlindungan, bukannya pengurangannya.

Meenakshi Raman, presiden Sahabat Alam Malaysia (Friends of the Earth Malaysia), menegaskan kepentingan ekologi: "Kawasan dan ekosistem yang sensitif dari segi alam sekitar tidak boleh diganti begitu sahaja. Usaha perlu menumpukan pada peluasan kawasan perlindungan, bukan pengurangannya." Pertubuhan beliau menggesa diwujudkan mekanisme perlindungan yang diwajibkan di peringkat persekutuan dan boleh dikuatkuasakan di sisi undang-undang, bagi melarang secara nyata perlombongan nadir bumi di dalam hutan simpan kekal, kawasan sensitif alam sekitar, kawasan tadahan air, lembangan sungai, zon teras biodiversiti dan wilayah adat masyarakat pribumi.

Kerajaan persekutuan mengambil pendekatan berhati-hati. Pemangku Menteri Sumber Asli dan Kelestarian Alam, Datuk Seri Johari Abdul Ghani, menyatakan pada Ogos bahawa tiada perlombongan nadir bumi akan dibenarkan di hutan simpan kekal sehingga kajian persekutuan yang sedang dijalankan mengenai kesan alam sekitar dan keselamatan selesai. Kajian ini dirancang secara berfasa dalam tempoh lima tahun, meliputi fasa sebelum perlombongan (2024-2025), perlombongan (2026-2027) dan selepas perlombongan (2028-2029). Walaupun perlindungan ini diwujudkan, kegiatan perlombongan haram dilaporkan, termasuk operasi di Hutan Simpan Bintang Hijau di Hulu Perak yang diserbu pihak berkuasa.

Warisan Sejarah: Pengalaman Bukit Merah

Cita-cita Malaysia dalam sektor nadir bumi dibayangi warisan alam sekitar yang menyakitkan. Pada 1994, perlombongan nadir bumi di Bukit Merah, Perak, dihentikan berikutan pelupusan haram sisa radioaktif yang mengandungi torium, dengan separuh hayat kira-kira 14 bilion tahun. Kemudahan itu, yang dikendalikan Asian Rare Earth (ARE), usaha sama Mitsubishi Chemical dan sebuah syarikat Malaysia, menjadi antara tapak pembersihan sisa radioaktif terbesar di Asia. Doktor tempatan melaporkan bahawa pencemaran torium daripada loji itu menyebabkan peningkatan kes leukemia, kanser paru-paru, kanser pankreas dan penyakit lain dalam kalangan penduduk berhampiran.

Pengalaman Bukit Merah meninggalkan kesan mendalam terhadap kesedaran masyarakat Malaysia tentang perlombongan nadir bumi. Kesan alam sekitar dan kesihatan daripada projek yang beroperasi sejak 1980-an hingga ditutup pada 1992 itu menimbulkan rasa sangsi yang mendalam terhadap inisiatif nadir bumi baharu. Latar sejarah ini menguatkan kebimbangan semasa tentang keselamatan operasi nadir bumi, khususnya pengurusan sisa radioaktif dan kemungkinan kesannya terhadap kesihatan manusia serta alam sekitar.

Kami tidak menentang pemprosesan nadir bumi," kata Tan Bun Teet, seorang guru bersara yang mengetuai kumpulan masyarakat yang menentang loji Lynas. "Kami hanya menentang pemilihan tapak yang tidak sesuai dan cara sisa itu akan disimpan.

Organisasi Tan, "Save Malaysia, Stop Lynas!", lantang membantah Loji Bahan Termaju Lynas di Gebeng, dengan menyuarakan kebimbangan tentang air sisa toksik yang meresap ke dalam air bawah tanah serta kerentanan kolam penyimpanan terhadap hujan monsun yang melanda pesisir pantai berpaya itu setiap musim luruh. Loji itu terletak di kawasan perindustrian di atas tanah paya yang ditambak, hanya 12 batu dari Kuantan, sebuah bandar yang mempunyai 600,000 penduduk, sekali gus menimbulkan kebimbangan tentang kedekatannya dengan pusat penduduk.

Kemalangan loji tenaga nuklear Fukushima pada 2011 meningkatkan lagi kebimbangan orang ramai di Malaysia terhadap kegiatan yang melibatkan bahan atau sisa radioaktif. Kesedaran alam sekitar ini menimbulkan cabaran politik yang besar bagi mana-mana projek nadir bumi yang melibatkan hasil sampingan radioaktif, tanpa mengira manfaat ekonomi yang mungkin ditawarkan. Kerajaan Malaysia kini perlu mengurus warisan kemudaratan alam sekitar ini sambil berusaha membangunkan industri nadir bumi yang bertanggungjawab dan mengelakkan kesilapan lalu.

Teknologi dan Kaedah: Perlombongan Tanah Liat Penjerapan Ion

Faktor utama dalam strategi pembangunan nadir bumi Malaysia ialah jenis mendapan khusus yang terdapat di negara ini. Malaysia mempunyai mendapan tanah liat penjerapan ion (IAC) yang besar, yang mengandungi unsur nadir bumi berat dan amat bernilai bagi teknologi tenaga bersih. Tidak seperti perlombongan batuan keras bagi mendapan nadir bumi berasaskan mineral, yang lazimnya mempunyai kandungan torium radioaktif yang ketara, mendapan tanah liat penjerapan ion secara umumnya mempunyai tahap radioaktiviti lebih rendah. Ciri ini memberi peluang kepada Malaysia untuk membangunkan industri nadir bumi dengan risiko alam sekitar yang berpotensi lebih rendah berbanding kaedah perlombongan lain.

Pengekstrakan tanah liat penjerapan ion lazimnya menggunakan teknologi larut lesap in-situ, iaitu larutan disuntik ke dalam tanah yang kaya dengan tanah liat untuk melarutkan unsur nadir bumi, yang kemudiannya dikumpul dan diproses. Penyokong industri berhujah bahawa kaedah ini mengurangkan gangguan permukaan berbanding perlombongan terbuka tradisional dan tidak memerlukan kaedah penggalian yang merosakkan alam sekitar. Dalam projek perintis Perak di Kenering, hanya 4% daripada kawasan projek yang ditetapkan perlu dibersihkan untuk pembinaan loji hidrometalurgi, menurut pihak berkuasa negeri.

Penyelidikan yang dijalankan Universiti Kebangsaan Malaysia dan Universiti Sains Malaysia di projek perintis Kenering menunjukkan tiada risiko radiasi di bawah Akta Pelesenan Tenaga Atom 1984, yang mengawal kegiatan melibatkan bahan radioaktif. Kajian itu juga mendapati kualiti air bawah tanah menepati piawaian kebangsaan dan tiada bukti kebocoran bahan kimia. Namun, dapatan ini tidak menghapuskan kebimbangan penyokong alam sekitar, yang menyebut insiden Sungai Perak baru-baru ini sebagai bukti bahawa penguatkuasaan kawal selia dan pemantauan yang sewajarnya penting untuk mencegah kemudaratan alam sekitar.

Abdul Hafidz Yusoff, profesor madya di Universiti Malaysia Kelantan yang mengkhusus dalam mineralogi dan kajian alam sekitar, berkata penyelidik sedang membangunkan ujian pemantauan untuk mengesan sama ada bahan kimia yang disuntik meresap keluar dari zon yang ditetapkan. Ini menangani kebimbangan alam sekitar utama dalam perlombongan nadir bumi menggunakan larut lesap in-situ, iaitu pencemaran air bawah tanah apabila bahan kimia yang disuntik ke dalam tanah berpotensi meresap ke sumber air bawah tanah, sekali gus menimbulkan risiko ekologi dan kesihatan awam. Keberkesanan sistem pemantauan sedemikian akan menjadi faktor penting dalam menentukan sama ada Malaysia dapat membangunkan industri nadir buminya secara mampan.

Cabaran Kawal Selia: Ketegangan Persekutuan dan Negeri

Pembangunan nadir bumi Malaysia berdepan cabaran kawal selia yang rumit akibat struktur persekutuannya, yang lazimnya memerlukan kegiatan perlombongan mendapat kelulusan dan lesen daripada pihak berkuasa kerajaan negeri dan persekutuan. Pembahagian tanggungjawab kawal selia ini menyebabkan pelaksanaan langkah perlindungan alam sekitar tidak seragam antara negeri. Kerajaan negeri yang berdepan tekanan untuk menjana pendapatan mungkin kurang cenderung mewartakan tanah dan hutan sebagai kawasan perlindungan sepenuhnya, sekali gus mewujudkan ketegangan dengan keutamaan alam sekitar persekutuan.

M.S. Anuar Mahmod, setiausaha agung Persatuan Pengguna dan Ekologi Malaysia, menggesa undang-undang alam sekitar diperkukuh dengan pindaan nyata untuk melarang perlombongan nadir bumi di zon perlindungan dan menghapuskan kelemahan yang membolehkan pengecualian. Beliau menyokong pindaan kepada Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974, Akta Perhutanan Negara dan Akta Perancangan Bandar dan Desa 1976 bagi menetapkan secara rasmi larangan seluruh negara terhadap perlombongan dan pencarian gali nadir bumi di kawasan perlindungan. Selain itu, beliau mencadangkan penubuhan daftar nasional "zon larangan" yang diselaraskan di peringkat persekutuan, lengkap dengan peta digital bersepadu yang boleh diakses orang ramai.

Pelaksanaan peraturan yang tidak seragam dapat dilihat melalui pendekatan berbeza antara negeri. Sesetengah negeri menerima projek perintis dan rancangan pembangunan, manakala negeri lain mengekalkan perlindungan alam sekitar yang lebih ketat. Tampalan kawal selia ini menimbulkan ketidakpastian kepada pelabur dan pengendali, di samping berpotensi membiarkan kemerosotan alam sekitar berterusan di wilayah yang penguatkuasaannya lebih lemah. Insiden Sungai Perak menunjukkan risiko alam sekitar akibat pengawasan kawal selia yang tidak mencukupi serta kesediaan kerajaan persekutuan untuk campur tangan apabila berlaku pelanggaran.

Dasar Malaysia melarang eksport nadir bumi mentah sambil mengekalkan pengecualian bagi projek perintis yang bertujuan mewujudkan garis panduan operasi dan pelesenan negara menambah lagi kerumitan kawal selia. Keadaan ini mewujudkan keseimbangan yang sukar antara pemuliharaan sumber dan pembangunan industri. Menteri Pelaburan, Perdagangan dan Industri, Datuk Seri Tengku Zafrul Abdul Aziz, menyatakan Malaysia akan mengekalkan larangan eksport ini bagi melindungi sumber dalam negara, walaupun selepas menandatangani perjanjian mineral kritikal dengan Amerika Syarikat. Namun, negara itu telah berkomitmen untuk tidak melarang eksport mineral kritikal atau nadir bumi khususnya ke AS, sekali gus mewujudkan pendekatan yang berlapik terhadap hubungan perdagangan antarabangsa.

Pandangan Industri: Kemungkinan Perlombongan Mampan

Walaupun terdapat kebimbangan alam sekitar, pemain industri berhujah bahawa perlombongan di hutan simpan boleh dijalankan dengan selamat dan mampan menggunakan teknologi serta pengawasan kawal selia yang sewajarnya. Mereka berpendapat bahawa keraguan yang berpanjangan akan membantutkan kemajuan dan mengakibatkan kerugian ekonomi yang besar. Teoh Lay Hock, ahli geologi profesional dan penasihat teknikal di Dewan Perlombongan Malaysia, menegaskan bahawa tidak semua kawasan berhutan mempunyai tahap kepekaan ekologi yang sama. Beliau mencadangkan perlombongan yang bertanggungjawab dan dikawal selia dengan baik, menggunakan larut lesap in-situ serta prosedur operasi standard yang ketat, boleh wujud bersama usaha pemuliharaan di kawasan yang nilai ekologinya lebih rendah.

Menurut pengiraan industri, lombong larut lesap in-situ biasa yang menghasilkan 7,000 tan karbonat nadir bumi setahun menggunakan kira-kira 2,000 hektar tanah, tetapi menyebabkan gangguan fizikal yang minimum terhadap landskap. Hanya kawasan kecil perlu dibersihkan bagi tangki pemendapan dan infrastruktur berkaitan. Jika Malaysia mencapai sasarannya untuk menghasilkan 70,000 tan karbonat nadir bumi setahun menjelang 2030, kira-kira 10 lombong sedemikian diperlukan di seluruh negara. Wakil industri menyatakan bahawa walaupun selepas 20 tahun pengeluaran pada kadar ini, hanya 0.003% hutan simpan kekal akan terjejas, dengan andaian operasi dikawal rapi dan dipulihkan sewajarnya.

Datuk Sia Hok Kiang, pengerusi eksekutif Malaco Mining Sdn Bhd yang bekerjasama dengan kerajaan Perak dalam teknologi perlombongan mampan perintis, mengetengahkan faktor alam sekitar yang mesti dinilai dengan teliti sebelum sebarang kegiatan dijalankan. Antaranya termasuk kesan terhadap komoditi tempatan dan kegunaan ekonomi tanah, kestabilan cerun, kualiti tanah, kualiti air bawah tanah serta flora dan fauna. Malaco sedang membangunkan teknologi perlombongan yang direka untuk meminimumkan gangguan kepada ekosistem hutan dengan mengelakkan penebangan pokok, mengehadkan pembersihan permukaan dan menggunakan bahan pelarut lesap yang lebih mesra alam berbanding ammonium sulfat.

Penyokong industri turut menekankan pentingnya pemulihan berperingkat—memulihkan tumbuh-tumbuhan dan fungsi ekologi semasa atau selepas operasi—serta pemantauan berterusan melalui sistem pemantauan, pelaporan dan pengesahan bagi menjejaki kualiti air, keadaan tanah dan biodiversiti secara masa nyata. Mereka berhujah bahawa jika data menunjukkan timbulnya masalah, pengendali mesti segera membuat pelarasan, termasuk menghentikan operasi jika perlu, untuk mencegah kemudaratan. Menurut mereka, pendekatan ini menunjukkan bahawa kegiatan perlombongan tidak semestinya menjejaskan kawasan penting seperti hutan tadahan air jika langkah perlindungan dan mitigasi yang sewajarnya dilaksanakan.

Perbandingan Antarabangsa: Pengajaran daripada Pengalaman Global

Pendekatan Malaysia terhadap pembangunan nadir bumi boleh mendapat manfaat daripada penelitian pengalaman antarabangsa, baik yang positif mahupun negatif. Penguasaan China dalam pengeluaran nadir bumi membawa kos alam sekitar yang amat besar. Laporan 2014 tentang kesan perlombongan dan penapisan nadir bumi terhadap sumber air China menganggarkan kos pembersihan kira-kira AS$314 juta hanya untuk sebahagian kecil (<10%) kawasan tadahan Sungai Dongjiang, tempat industri penapisan nadir bumi selatan China tertumpu. Pada 2019, Kementerian Industri dan Teknologi Maklumat China menganggarkan kos pembersihan tapak perlombongan haram di seluruh negara sebanyak AS$5.5 bilion.

Kemusnahan alam sekitar di Bayan Obo, projek nadir bumi terbesar China, menjadi pengajaran yang perlu diberi perhatian. Selepas beroperasi lebih empat dekad, tapak itu kini mempunyai kolam sisa seluas 11 kilometer persegi—kira-kira tiga kali ganda saiz Central Park di New York City—yang mengandungi lumpur toksik dengan kepekatan torium yang tinggi. Majlis Negara China melaporkan bahawa operasi nadir bumi telah menyebabkan masalah alam sekitar yang "semakin ketara", termasuk kerosakan teruk pada tumbuh-tumbuhan permukaan, hakisan tanah, pencemaran, pengasidan serta pengurangan atau kehilangan hasil tanaman makanan.

Pengalaman Australia menawarkan model kawal selia alam sekitar yang berbeza. Lynas Rare Earths memilih untuk memproses nadir buminya di Malaysia dan bukannya Australia, tempat bahan itu dilombong, kerana menerima insentif cukai. Namun, piawaian alam sekitar Australia jauh lebih ketat dan negara itu kini membangunkan keupayaan pemprosesan nadir buminya sendiri dengan perlindungan alam sekitar yang dipertingkatkan. Iluka Resources sedang membina kilang penapisan nadir bumi pertama Australia di Australia Barat, yang akan beroperasi sebagai kemudahan tanpa pelepasan cecair dan tidak akan melepaskan air ke alam sekitar pada bila-bila masa.

Pengalaman yang berbeza ini menonjolkan pentingnya rangka kerja kawal selia dan mekanisme penguatkuasaan yang teguh bagi memastikan pembangunan nadir bumi mampan. Pengetatan peraturan alam sekitar China baru-baru ini serta pemindahan sebahagian kaedah penapisan yang mencemarkan ke negara jiran seperti Myanmar menunjukkan bahawa kebimbangan alam sekitar boleh mendorong perpindahan industri jika piawaian sewajarnya tidak dikekalkan. Cabaran Malaysia ialah membangunkan pendekatan kawal selia yang melindungi alam sekitar sambil kekal berdaya saing dalam pasaran nadir bumi global.

Haluan ke Hadapan: Mengimbangi Keutamaan Ekonomi dan Alam Sekitar

Ketika Malaysia meneruskan cita-citanya dalam sektor nadir bumi, keseimbangan yang tepat antara pembangunan ekonomi dan perlindungan alam sekitar amat penting. Negara ini telah mengambil langkah ke arah mewujudkan strategi perniagaan nadir bumi yang menyeluruh dengan memanfaatkan mineral nadir bumi tempatan, khususnya mendapan tanah liat penjerapan ion yang mempunyai isu sisa radioaktif minimum berbanding perlombongan batuan keras. Kerajaan menyasarkan pembentukan rantaian nilai "lombong ke magnet" yang bersepadu sepenuhnya menjelang 2030, sekali gus meletakkan Malaysia sebagai antara segelintir negara di luar China yang mempunyai keupayaan pemprosesan nadir bumi yang lengkap.

Perkara utama dalam strategi ini ialah menangani kebimbangan yang dibangkitkan aktivis alam sekitar, masyarakat tempatan dan kumpulan pribumi. Di Pahang, keluarga Orang Asli dari Pos Lanai menentang projek perlombongan nadir bumi sejak 2019 kerana bimbang projek itu akan mencemarkan sumber air utama mereka. Kemungkinan masyarakat pribumi dipindahkan dan mata pencarian tradisional mereka terganggu merupakan risiko sosial yang besar. Risiko ini perlu diurus dengan teliti melalui rundingan inklusif dan mekanisme pampasan yang adil.

Pendekatan ekonomi kitaran boleh mengurangkan sebahagian kebimbangan alam sekitar. Banyak hasil sampingan daripada pemprosesan nadir bumi dan mineral boleh ditukar untuk digunakan semula dalam pertanian dan bahan binaan, sekali gus mengurangkan sisa dan meningkatkan kecekapan sumber. Loji pemisahan bukti konsep Malaco Mining di Perak menggunakan teknologi pemisahan bumi melalui laluan kimia berbeza yang tidak menghasilkan sisa pepejal; satu-satunya sisanya ialah larutan baja yang boleh dimanfaatkan sebagai hasil sampingan bernilai. Inovasi seperti ini menunjukkan potensi kaedah pemprosesan yang lebih mesra alam.

Malaysia juga meneroka sistem kebolehkesanan bahan nadir bumi dari tapak lombong hingga produk akhir, bagi mengesahkan bahawa pengekstrakan dan pemprosesan mematuhi piawaian undang-undang, etika dan alam sekitar. Pendekatan ini, yang serupa dengan sistem yang sedang dibangunkan bagi mineral kritikal lain, boleh membantu memastikan industri nadir bumi Malaysia memenuhi jangkaan kemampanan antarabangsa sambil memberi ketelusan kepada pengguna dan kerajaan yang prihatin terhadap sumber yang bertanggungjawab.

Pendekatan berhati-hati kerajaan persekutuan—mengekalkan larangan perlombongan di hutan simpan kekal sehingga kajian alam sekitar yang menyeluruh selesai—mencerminkan pengiktirafan terhadap risiko alam sekitar. Kajian lima tahun yang meliputi fasa sebelum perlombongan, perlombongan dan selepas perlombongan akan menyediakan data berharga untuk memaklumkan keputusan kawal selia. Pendekatan berhemah ini mungkin melambatkan sebahagian manfaat ekonomi, tetapi boleh mencegah kerosakan alam sekitar yang tidak dapat dipulihkan serta konflik sosial yang menjejaskan projek pengekstrakan sumber lain.

Implikasi Global dan Prospek Masa Hadapan

Pembangunan nadir bumi Malaysia membawa implikasi besar terhadap rantaian bekalan global. Kawalan eksport China menjadikan rantaian bekalan pengeluaran Barat bagi produk ketenteraan dan berteknologi tinggi terdedah kepada risiko, sementara Malaysia merupakan antara beberapa sumber alternatif nadir bumi terproses yang berdaya maju di luar China. AS kini mengeksport lebih 95% nadir bumi yang dilombong dalam negara ke Asia untuk diproses, sekali gus menonjolkan keperluan kritikal untuk mempelbagaikan rantaian bekalan.

Namun, pembinaan rantaian bekalan nadir bumi yang lengkap memerlukan masa yang panjang. Tempoh purata pembangunan lombong baharu di AS ialah 29 tahun, manakala purata masa untuk mendapatkan permit dan lesen bagi projek peleburan serta penapisan ialah 7-10 tahun. Walaupun dengan jadual yang dipercepat dan perkongsian antarabangsa, kemungkinan mengambil masa bertahun-tahun sebelum Malaysia dapat mengubah dinamika bekalan nadir bumi global dengan ketara. Sasaran negara untuk menghasilkan 30,000 tan nadir bumi menjelang 2030 amat bercita-cita tinggi, memandangkan China dan Lynas mengambil masa berdekad-dekad untuk mencapai tahap pengeluaran semasa.

Penglibatan serentak dengan rakan kongsi China dan Amerika membawa peluang serta risiko. Akses kepada teknologi pemprosesan China boleh mempercepat pembangunan keupayaan hiliran Malaysia, manakala perkongsian dengan Amerika Syarikat boleh membuka akses kepada pasaran Barat dan modal pelaburan. Namun, mengurus kepentingan yang bersaing ini tanpa terjerat dalam ketegangan geopolitik memerlukan kemahiran diplomatik dan wawasan strategik yang jelas.

Prestasi alam sekitar akan menjadi faktor penting kepada kejayaan Malaysia. Pelabur antarabangsa dan rakan kongsi teknologi semakin mensyaratkan prestasi alam sekitar yang terbukti sebelum menjalin kerjasama. Penggantungan operasi perlombongan di Perak baru-baru ini menunjukkan bahawa penguatkuasaan kawal selia menimbulkan risiko operasi serta-merta, tanpa mengira kepentingan strategik projek. Ketegasan kawal selia ini mungkin memperlahankan pembangunan, namun dalam jangka panjang boleh meningkatkan kredibiliti Malaysia bagi strategi pelaburan yang menumpukan alam sekitar, sosial dan tadbir urus (ESG).

Pasaran nadir bumi global dijangka terus berkembang apabila permintaan terhadap teknologi tenaga bersih dan elektronik canggih meningkat. Agensi Tenaga Antarabangsa menganggarkan permintaan mineral kritikal boleh meningkat empat kali ganda menjelang 2040 susulan usaha penyahkarbonan global. Pertumbuhan ini mewujudkan peluang ekonomi yang besar bagi negara yang mampu membangunkan industri nadir bumi mampan serta mematuhi piawaian alam sekitar dan sosial antarabangsa. Kejayaan Malaysia dalam usaha ini bergantung pada keupayaannya mengimbangi cita-cita ekonomi dengan perlindungan alam sekitar, inovasi teknologi dengan pengawasan kawal selia, serta perkongsian antarabangsa dengan keutamaan negara.

Perkara Utama

• Malaysia mempunyai kira-kira 16.2 juta tan mendapan nadir bumi yang dianggarkan bernilai RM747 bilion, dengan sehingga 80% terletak di hutan simpan kekal
• Negara ini melarang eksport nadir bumi yang belum ditulenkan bagi menggalakkan pemprosesan dalam negara dan menetapkan sasaran pengeluaran 30,000 tan setahun menjelang 2030
• Malaysia menempatkan Loji Bahan Termaju Lynas, satu-satunya kemudahan pemisahan nadir bumi berskala industri di luar China, menjadikannya penting secara strategik bagi kepelbagaian rantaian bekalan global
• Pada November 2025, Malaysia menggantung operasi perlombongan nadir bumi dan bijih timah selepas paras radiasi melebihi had keselamatan sebanyak 1,200% dan Sungai Perak bertukar biru akibat pencemaran
• Perlombongan tanah liat penjerapan ion menggunakan teknologi larut lesap in-situ berpotensi membawa risiko alam sekitar lebih rendah berbanding perlombongan batuan keras, namun menimbulkan kebimbangan tentang pencemaran air bawah tanah
• Malaysia menjalin kerjasama nadir bumi serentak dengan China dan Amerika Syarikat, mencerminkan pendirian geopolitiknya yang neutral di tengah-tengah persaingan kuasa besar
• Penyokong alam sekitar menentang perlombongan di hutan simpan dan ekosistem sensitif, dengan merujuk pengalaman sejarah Malaysia berhubung pencemaran radioaktif di tapak Bukit Merah pada 1990-an
• Penyokong industri berhujah bahawa perlombongan mampan boleh dilaksanakan dengan teknologi, pemantauan dan pemulihan yang sewajarnya, serta menyatakan kaedah larut lesap in-situ hanya mengganggu permukaan secara minimum
• Rangka kerja kawal selia persekutuan dan negeri Malaysia menghadapi cabaran pelaksanaan, dengan langkah perlindungan alam sekitar yang tidak seragam antara bidang kuasa
• China kini mengawal kira-kira 70% kapasiti pemprosesan nadir bumi global, sekali gus mewujudkan penguasaan pasaran dan kerentanan alam sekitar ketika negara Barat mencari sumber bekalan alternatif