Jakarta Semakin Tenggelam, Mendapan Tanah Memburukkan Risiko Banjir

Ibu Kota yang Semakin Tenggelam

Ibu kota Indonesia, Jakarta, berdepan ancaman besar terhadap kelangsungan hidupnya yang berlaku secara perlahan tetapi berterusan di bawah kaki sepuluh juta penduduknya. Bandar ini sedang tenggelam, dengan beberapa bahagian metropolis itu semakin mendap ke dalam tanah pada kadar yang membimbangkan. Menurut penilaian terkini Badan Riset dan Inovasi Nasional (BRIN), tanah Jakarta mendap pada kadar purata 3.5 sentimeter setahun. Penurunan beransur-ansur ini mewujudkan keadaan genting apabila bandar itu tersepit antara tanah yang mendap dan paras laut yang meningkat, sekali gus meningkatkan risiko terhadap jutaan penduduk dan infrastruktur bernilai berbilion dolar.

Masalah ini tidak berlaku secara sekata di seluruh bandar. Jakarta Utara menanggung beban paling berat, dengan kesan mendapan yang antara paling teruk. Dalam tempoh empat dekad lalu, kawasan ini mendap sehingga 4 meter, menyebabkan kira-kira 40 peratus daripadanya berada di bawah paras laut. Perubahan fizikal landskap menjadikan bahagian utara bandar itu seperti sebuah mangkuk, menurut gambaran pakar, yang semakin terdedah kepada limpahan sungai, hujan lebat dan kemaraan air laut.

Tanah Jakarta sedang mendap. Bahagian utaranya semakin menyerupai 'mangkuk' dan menjadi kawasan panas banjir, yang terdedah kepada limpahan sungai, hujan lebat dan kemaraan air laut.

Amaran ini disuarakan oleh Encik Yus Budiyono, penyelidik kanan di BRIN yang telah mengkaji fenomena itu secara mendalam. Bentuk muka bumi seperti mangkuk menjadi kawasan semula jadi untuk air berkumpul, menyebabkan setiap kejadian banjir berpotensi lebih dahsyat daripada sebelumnya. Apabila hujan lebat turun, air mengalir dari kawasan lebih tinggi di selatan ke lekukan ini, lalu terperangkap tanpa saliran semula jadi.

Bentuk geografi Jakarta sendiri menyumbang kepada kerentanannya. Bandar ini terletak di delta rendah, tempat sungai dari tanah tinggi di selatan bertemu sebelum mengalir ke Teluk Jakarta. Corak saliran semula jadi ini sebelum ini membantu mengurus aliran air di rantau berkenaan. Namun, kegiatan manusia telah mengganggu sistem semula jadi ini, sekali gus memburukkan cabaran yang timbul daripada lokasi bandar itu.

Angka di Sebalik Mendapan

Kadar mendapan di seluruh Jakarta menggambarkan keadaan membimbangkan apabila tanah mendap pada kadar berbeza-beza. Walaupun purata seluruh bandar ialah 3.5 sentimeter setahun, beberapa kawasan mengalami mendapan yang jauh lebih ketara. Penyelidikan Universiti IPB menunjukkan bahawa antara 2019 hingga 2020, beberapa bahagian Jakarta mendap pada kadar antara 1.8 hingga 10.7 sentimeter setahun. Jakarta Utara secara konsisten mencatatkan kadar mendapan tertinggi, dengan anggaran kira-kira 4.9 sentimeter setahun.

Angka ini lebih jelas apabila dibandingkan dengan purata global. Jakarta mendap pada purata 1 hingga 15 sentimeter setahun, jauh melebihi purata lazim bagi metropolis pesisir. Di beberapa bahagian Jakarta Utara, tanah mendap sehingga 25 sentimeter setahun. Kadar yang ketara ini bermakna sesetengah kawasan kejiranan telah mendap 2.5 meter dalam tempoh hanya sedekad, perubahan yang dapat dilihat oleh penduduk dan diperhatikan pada landskap yang kian berubah.

Tanah mendap secara senyap tetapi membawa kesan yang nyata. Di daerah Muara Baru, Jakarta Utara, sebuah bangunan pejabat kini terbiar. Serambi di tingkat satu masih boleh digunakan, tetapi aras bawah tanah telah ditenggelami air sepenuhnya. Tanah di sekeliling bangunan itu lebih tinggi, menyebabkan air banjir tiada tempat untuk mengalir. Keadaan serupa berlaku di sepanjang pantai utara, apabila bangunan yang dahulu berdiri di atas paras laut kini mempunyai asas di bawah paras air tanah.

Penduduk tempatan menggambarkan perubahan ini dengan jelas. Nelayan melaporkan bahawa mereka melihat air pasang naik kira-kira 5 sentimeter lebih tinggi setiap tahun. Di komuniti pesisir, rumah yang dahulu menghadap laut kini menghadap benteng konkrit yang dibina dalam usaha semakin terdesak untuk menahan lautan. Perubahan fizikal bandar berlaku secara beransur-ansur sehingga mudah terlepas daripada perhatian harian, namun kesan terkumpulnya selama bertahun-tahun akhirnya tidak dapat diabaikan.

Angka-angka itu menjadi lebih membimbangkan apabila unjuran masa depan dibuat. Kajian menunjukkan bahawa tanpa campur tangan yang agresif, kira-kira 25 peratus kawasan ibu kota Jakarta mungkin ditenggelami air menjelang 2050. Risiko ini berpotensi berganda atau meningkat lebih jauh akibat perubahan iklim. Heri Andreas, penyelidik di Institut Teknologi Bandung yang telah mengkaji mendapan tanah Jakarta selama dua dekad, memberikan ramalan yang lebih buruk.

Jika kita melihat model kita, menjelang 2050 kira-kira 95% Jakarta Utara akan ditenggelami air.

Unjuran ini selari dengan kajian lebih luas yang menunjukkan bahawa banjir berkaitan mendapan akan meliputi tambahan 100.5 kilometer persegi menjelang 2050, berpotensi merangkumi 75 peratus Jakarta Utara. Jangka masa ramalan ini berada dalam tempoh hayat ramai penduduk hari ini, menjadikan ancaman tersebut bukan sekadar teori tetapi sesuatu yang segera bagi generasi yang tinggal di bandar itu sekarang.

Berat Air dan Konkrit

Punca utama Jakarta tenggelam terletak di bawah permukaannya, iaitu pada akuifer yang sejak sekian lama membekalkan air kepada bandar itu. Apabila Jakarta berkembang menjadi metropolis dengan lebih 10 juta penduduk, selain jutaan lagi yang berulang-alik setiap hari untuk bekerja, permintaan air meningkat dengan mendadak. Pengendali air paip milik bandar, PAM Jaya, masih belum mencapai liputan penuh di seluruh kawasan metropolitan. Kekurangan perkhidmatan ini memaksa penduduk dan perniagaan mencari sumber alternatif.

Ramai penduduk Jakarta sangat bergantung pada air bawah tanah yang dipam untuk kegunaan domestik. Isi rumah menggerudi telaga untuk mendapatkan air tawar di bawah tanah, manakala industri sebelum ini menggunakan air bawah tanah untuk operasi mereka sehingga peraturan kerajaan mengehadkan amalan tersebut. Pengekstrakan air secara berterusan mewujudkan ruang kosong di bawah tanah. Apabila air dikeluarkan daripada akuifer, tanah di atasnya termampat lalu mendap, seperti belon yang mengempis dan kehilangan bentuk serta isipadunya.

Skala pengekstrakan air bawah tanah di Jakarta dapat dilihat melalui data sejarah. Pada 1879, hanya terdapat 42 telaga air bawah tanah di bandar itu. Menjelang 1968, jumlah ini meningkat kepada 352 telaga. Lonjakan paling ketara berlaku kemudian, dengan 3,626 telaga air bawah tanah berdaftar dicatatkan pada 1998. Jumlah ini meningkat sepuluh kali ganda dalam tempoh hanya tiga dekad, seiring dengan tempoh mendapan tanah mula dikenal pasti sebagai masalah di Jakarta.

Tidak semua pengekstrakan air bawah tanah menyumbang sama rata kepada masalah ini. Telaga air bawah tanah dalam, yang memerlukan pelaburan besar untuk dibina, menyebabkan mendapan lebih ketara berbanding telaga cetek. Telaga dalam ini biasanya dibina oleh sektor yang mempunyai modal mencukupi, seperti hotel, pusat beli-belah dan pembangunan kediaman mewah. Kawasan petempatan golongan miskin di bandar lazimnya bergantung pada telaga yang lebih cetek, yang kurang memberi kesan kepada struktur geologi dalam.

Berat persekitaran binaan itu sendiri turut menyumbang kepada masalah mendapan. Jakarta mengalami pembangunan bandar yang pesat, khususnya sejak 1960-an. Dari 1770-an hingga 1960-an, kawasan binaan terancang moden Jakarta hanya berkembang sebanyak 17.7 peratus. Namun, menjelang 2014, bahagian terancang moden meliputi 83.7 peratus daripada keseluruhan kawasan bandar, iaitu pertumbuhan hampir 65.5 peratus dalam kira-kira lima dekad.

Perluasan mendatar bangunan, jalan raya dan infrastruktur ini menambah berat yang besar pada tanah. Penyelidikan menganggarkan kira-kira 1.68 trilion paun konkrit, kaca dan keluli menutupi landskap Jakarta. Berat terkumpul sedemikian boleh menyebabkan tanah termampat, khususnya tanah aluvium bersedimen muda yang menjadi tapak bandar itu. Gabungan pengekstrakan air bawah tanah berlebihan dan berat pembangunan bandar memberi tekanan berganda yang menolak tanah ke bawah.

Kos Ekonomi Akibat Mendapan

Tanah Jakarta yang mendap membawa kesan langsung kepada kos ekonomi yang ditanggung bandar, perniagaan dan penduduknya. Encik Yus Budiyono menganggarkan Jakarta kerugian sekurang-kurangnya US$186 juta setahun akibat risiko banjir. Angka ini menggambarkan kesan ekonomi semasa tetapi tidak mengambil kira peningkatan pada masa depan. Jika mendapan berterusan tanpa langkah mitigasi yang berkesan, unjuran kerugian tahunan boleh meningkat kepada US$421 juta menjelang 2030.

Kerugian ekonomi ini berlaku melalui pelbagai saluran. Kerosakan infrastruktur akibat banjir menggunakan sumber awam yang sebaliknya boleh membiayai projek pembangunan. Perniagaan mengalami gangguan operasi ketika banjir, lalu kehilangan produktiviti dan pendapatan. Penduduk menanggung kos kerosakan harta benda, pemindahan dan penempatan semula sementara. Kesannya secara keseluruhan menjejaskan hasil ekonomi bandar dan mengurangkan daya tarikannya kepada pelabur.

Sektor insurans mula menyedari risiko yang semakin meningkat. Hartanah di kawasan yang terdedah kepada mendapan berdepan premium lebih tinggi atau mungkin langsung tidak boleh diinsuranskan. Keadaan ini boleh menurunkan nilai hartanah dan mencetuskan kitaran apabila kemerosotan pelaburan di kawasan berisiko mempercepat kemerosotannya. Oleh itu, kesan ekonomi bukan sahaja melibatkan kerosakan langsung akibat banjir, malah menjejaskan pasaran hartanah jangka panjang dan corak pembangunan bandar.

Penyelenggaraan infrastruktur merupakan satu lagi kategori kos yang besar. Apabila tanah mendap, asas dan dinding bangunan mengalami keretakan. Jalan raya memerlukan pembaikan lebih kerap apabila permukaannya berubah dan menjadi tidak rata. Paip utiliti yang sebelum ini ditanam pada kedalaman standard boleh terdedah atau rosak apabila tanah di sekelilingnya mendap. Fortuna Sophia, penduduk sebuah vila mewah di Jakarta Utara yang menghadap laut, menggambarkan perjuangan berterusan menangani mendapan di rumahnya.

Kami hanya perlu terus membaikinya. Kakitangan penyelenggaraan berkata keretakan itu disebabkan pergerakan tanah.

Beliau berkata apabila hujan turun, air banjir boleh menenggelamkan kolam renang sepenuhnya, menyebabkan perabot perlu dipindahkan ke tingkat lebih tinggi. Corak pembaikan berperingkat dan penyelesaian sementara ini mencerminkan cabaran lebih luas yang dihadapi Jakarta. Bandar itu menangani gejala sedangkan punca asasnya terus memburuk, lalu mewujudkan kitaran kerosakan dan tindak balas yang tidak berkesudahan.

Kos ekonomi turut merangkumi kesan tidak langsung yang lebih sukar diukur tetapi sama nyata. Kesan kesihatan akibat banjir yang semakin kerap, gangguan pendidikan apabila sekolah tidak dapat diakses, serta tekanan psikologi kerana hidup di bawah ancaman berterusan semuanya menyumbang kepada kos kemanusiaan akibat mendapan. Faktor-faktor ini menjejaskan kualiti hidup dan produktiviti dengan cara yang mungkin hanya dapat digambarkan sebahagiannya oleh ukuran ekonomi.

Benteng Konkrit dan Batasannya

Untuk menangani ancaman banjir yang semakin meningkat, pihak berkuasa memilih penyelesaian kejuruteraan. Sejak 2014, pentadbiran Jakarta dan kerajaan pusat telah membina kira-kira 20 kilometer benteng konkrit sebagai sebahagian daripada projek Pembangunan Pesisir Bersepadu Ibu Kota Negara sepanjang 46 kilometer. Struktur ini bertujuan melindungi bandar daripada banjir pesisir dengan membina penghalang fizikal antara daratan dan air yang semakin naik.

Usaha ini diperluas dengan ketara melalui pengumuman terkini. Presiden Prabowo Subianto mengumumkan rancangan bernilai berbilion dolar untuk membina benteng laut gergasi, sebuah struktur mega sepanjang 500 kilometer di sepanjang pantai utara Jawa. Projek bercita-cita tinggi ini akan terbentang dari Banten hingga Jawa Timur, melindungi komuniti yang terdedah kepada banjir di sepanjang pesisir yang luas itu. Skala projek ini mencerminkan tahap ancaman dan pengiktirafan kerajaan bahawa campur tangan besar diperlukan.

Satu lagi projek utama, Garuda Raksasa, melibatkan pembinaan benteng laut luar sepanjang 32 kilometer merentasi Teluk Jakarta serta 17 pulau buatan. Dengan sokongan kerajaan Belanda dan Korea Selatan, inisiatif bernilai kira-kira $40 bilion ini akan membentuk lagun buatan yang paras airnya boleh diturunkan supaya sungai-sungai di bandar itu dapat mengalirkan air dengan baik. Reka bentuk ini bertujuan menangani banjir pesisir dan cabaran mengurus aliran keluar sungai ketika hujan lebat.

Walaupun langkah struktur ini terbukti agak berkesan, pakar memberi amaran bahawa langkah tersebut tidak menangani punca utama mendapan tanah. Benteng laut sedia ada di Jakarta membantu mengehadkan kemasukan air laut berbanding kawasan pesisir yang tidak dilindungi seperti Demak di Jawa Tengah. Namun, seperti yang dinyatakan Encik Yus Budiyono, benteng sedemikian langsung tidak menghentikan tanah daripada mendap. Benteng itu mungkin menahan air buat sementara waktu, tetapi tidak dapat menghalang tanah daripada terus turun sehingga bertemu air.

Jan Jaap Brinkman, ahli hidrologi di institut penyelidikan air Belanda, Deltares, berpendapat benteng laut hanya boleh menjadi langkah sementara. Beliau berkata projek Garuda Raksasa mungkin memberi Jakarta tambahan masa 20 hingga 30 tahun untuk menangani masalah mendapan jangka panjang. Tambahan masa ini bernilai, tetapi tetap terhad dan tidak mengubah hakikat bahawa tanpa menghentikan mendapan, apa-apa benteng akhirnya akan ditenggelami air.

Pembinaan pulau buatan turut berdepan cabaran tersendiri. Rancangan menambak tanah dengan membina 17 pulau buatan di luar pesisir Jakarta merangkumi reka bentuk yang menyusunnya membentuk imej seekor helang sebagai lambang negara. Namun, bantahan awam menyebabkan rancangan ini dibatalkan pada Oktober 2017 oleh gabenor Jakarta yang baru dipilih ketika itu. Kini, hanya tiga daripada 17 pulau buatan yang pada asalnya dirancang masih dalam pembangunan atau telah siap.

Kesan sosial dan alam sekitar projek infrastruktur berskala besar juga wajar dipertimbangkan. Komuniti pesisir yang bergantung pada perikanan dan kegiatan laut lain mungkin terjejas mata pencarian mereka. Perubahan aliran air dan corak pemendapan boleh menjejaskan ekosistem. Struktur konkrit yang besar itu sendiri mengubah persekitaran pesisir dengan cara yang mungkin membawa kesan tidak diingini. Faktor-faktor ini merumitkan penilaian terhadap penyelesaian kejuruteraan semata-mata bagi menangani masalah mendapan.

Penyelesaian Berasaskan Alam Semula Jadi Semakin Diberi Perhatian

Di tengah-tengah tumpuan terhadap benteng konkrit dan infrastruktur besar-besaran, pendekatan alternatif berasaskan sistem semula jadi semakin mendapat perhatian penyelidik dan perancang bandar. Penyelesaian Berasaskan Alam Semula Jadi, atau NbS, menawarkan pendekatan berbeza untuk menangani cabaran banjir dan mendapan Jakarta. Pendekatan ini bekerjasama dengan proses semula jadi, bukan menentangnya, dengan memanfaatkan ekosistem untuk menyediakan perlindungan dan daya tahan.

Konsep NbS dalam pengurusan banjir melibatkan pelbagai fungsi semula jadi yang dapat membantu mengurangkan risiko berkaitan air. Ini termasuk memintas air hujan melalui tumbuh-tumbuhan, meningkatkan kapasiti simpanan air hujan dan mengehadkan aliran air bagi mengurangkan hakisan. Di kawasan bandar, NbS turut memberikan manfaat tambahan selain mengawal banjir, seperti menapis bahan pencemar dan mengurangkan kesan pulau haba bandar.

WRI Indonesia mengesyorkan pendekatan infrastruktur hibrid yang menggabungkan infrastruktur kelabu sedia ada dengan infrastruktur hijau. Penyelesaian adaptif ini sesuai untuk Jakarta kerana boleh digunakan bukan sahaja di kawasan sungai, malah di kawasan kediaman, sekali gus membantu memperluas kapasiti kawalan air larian dan mencegah banjir setempat. Pada skala paling kecil, infrastruktur hibrid merangkumi lubang resapan biopori, bumbung hijau dan tangki tadahan air hujan.

Pada skala lebih besar, unsur NbS merangkumi Ruang Terbuka Hijau pelbagai fungsi yang berperanan sebagai kolam tadahan air, bioswale dan turapan telap air. Bioswale dan turapan telap air juga berfungsi sebagai penapis, menghalang bahan pencemar dalam air hujan daripada memasuki sistem saliran. Litupan tumbuh-tumbuhan pada bumbung hijau dan kawasan hijau mengurangkan suhu udara serta penggunaan tenaga untuk penyaman udara, sekali gus memberikan manfaat iklim di samping mengurangkan banjir.

Kerajaan Jakarta mula menerapkan pendekatan ini melalui Arahan Gabenor No. 52 Tahun 2020, yang menggariskan rancangan intervensi termasuk memperluas fungsi ruang terbuka hijau serta membangunkan saliran menegak atau telaga resapan. Kerjasama dengan agensi berkaitan bertujuan melaksanakan strategi berasaskan alam semula jadi ini di seluruh bandar.

Ekosistem bakau merupakan satu lagi benteng semula jadi yang berkesan terhadap banjir pesisir. Pokok-pokok ini boleh meredakan ombak dan mengurangkan kerosakan banjir akibat gelombang ribut lebih daripada 15 peratus setahun. Namun, kawasan bakau Jakarta telah musnah dengan teruk. Daripada 291.17 hektar kawasan bakau yang pernah wujud, 272 hektar telah musnah akibat pembangunan infrastruktur dan sisa plastik. Hanya ekosistem bakau Angke di bahagian barat ibu kota yang masih kekal.

Penyelidikan daripada IOP Science menekankan bahawa pengurusan banjir dan mendapan tanah memerlukan pendekatan bersepadu bagi kawasan tadahan air dan lembangan air bawah tanah. Mengalirkan air ke laut dengan lebih cepat, yang menjadi strategi utama sebelum ini, mungkin sebenarnya memburukkan mendapan tanah. Sebaliknya, meningkatkan litupan tumbuh-tumbuhan dan membina struktur pemuliharaan air di kawasan huluan dapat membantu menangani kedua-dua masalah secara serentak.

Dengan meningkatkan bekalan air bawah tanah melalui resapan semula jadi dan pemuliharaan, bandar dapat mengurangkan mendapan tanah serta risiko banjir. Pendekatan ini juga membantu mencegah kemasukan air laut dan kemarau semasa musim kering. Pemulihan ekosistem bakau yang terjejas dan pewujudan kawasan hijau baharu merupakan langkah nyata ke arah strategi bersepadu ini.

Cabaran Pengurusan Air

Punca utama masalah mendapan Jakarta ialah cabaran asas dalam pengurusan air. Permintaan air bandar itu jauh melebihi kapasiti sistem air paipnya. Penyelidikan menunjukkan bahawa pihak berkuasa pengurusan air kini hanya mampu memenuhi kira-kira 40 peratus permintaan air Jakarta. Jurang besar ini memaksa penduduk, perniagaan dan industri bergantung pada pengekstrakan air bawah tanah sebagai satu-satunya pilihan yang berdaya maju untuk memenuhi keperluan mereka.

Populasi yang perlu dilayani Jakarta merangkumi kira-kira 9 juta penduduk dalam sempadan bandar dan 15 juta lagi yang berulang-alik ke bandar itu untuk bekerja setiap hari. Kepekatan penduduk yang besar ini mewujudkan permintaan air yang membebankan infrastruktur sedia ada. Kegagalan menyediakan liputan air paip yang boleh dipercayai di seluruh kawasan metropolitan mewujudkan dorongan struktur untuk mengekstrak air bawah tanah yang tidak dapat diatasi melalui peraturan semata-mata.

Encik Yus Budiyono menekankan kaitan ini dengan berkata bahawa akses kepada air bersih mesti disediakan sepenuhnya supaya tiada sebab untuk mengekstrak air bawah tanah. Beliau memberi amaran bahawa tanpa langkah berkesan untuk membendung mendapan tanah, benteng laut gergasi yang dicadangkan sekalipun hanya menawarkan perlindungan terhad. Benteng fizikal mungkin menahan laut buat sementara waktu, tetapi tidak dapat menggantikan asas sebuah bandar yang semakin tenggelam.

Penambahbaikan pengurusan infrastruktur air memerlukan maklumat tepat masa nyata untuk memantau dan meramalkan kebocoran air, mendapan tanah serta paras air bawah tanah. Bandar boleh menilai rantaian bekalan air mereka untuk mengenal pasti model perniagaan alternatif yang memenuhi permintaan air tempatan dan industri tanpa mengeringkan akuifer secara berlebihan. Penyelesaian mungkin merangkumi kitar semula air sisa, tadahan air hujan, pembangunan loji penyahgaraman dan penyediaan perkhidmatan air di luar kawasan yang terjejas.

Pengisian semula akuifer secara buatan dengan menyuntik air permukaan atau air sisa terawat boleh membantu memulihkan paras air bawah tanah. Tokyo berjaya melaksanakan kaedah ini ketika berdepan masalah mendapan tanah yang teruk 50 tahun lalu. Kerajaan Jepun mengehadkan pengekstrakan air bawah tanah dan mewajibkan perniagaan menggunakan air kitar semula, sekali gus menghentikan mendapan tanah. Contoh ini menunjukkan bahawa masalah tersebut boleh diselesaikan, namun memerlukan pelaburan besar dan komitmen pengawalseliaan.

Cabaran bagi Jakarta ialah mencari sumber air alternatif yang dapat menggantikan pengekstrakan air bawah tanah. Sungai seperti Citarum berpotensi membekalkan air, tetapi kini tercemar dengan teruk. Heri Andreas menganggarkan bahawa kerja membersihkan sungai, empangan dan tasik secukupnya sehingga air boleh disalurkan ke seluruh bandar atau digunakan sebagai pengganti pengekstrakan akuifer dalam mungkin mengambil masa sehingga 10 tahun.

Presiden Joko Widodo mengakui bahawa usaha membersihkan sungai-sungai Jakarta memerlukan kerja berterusan selama bertahun-tahun. Tempoh yang panjang ini menimbulkan tekanan untuk mencari penyelesaian perantaraan yang dapat mengurangkan pengekstrakan air bawah tanah sementara penambahbaikan infrastruktur air diteruskan. Tadahan air hujan, peningkatan kecekapan penggunaan air dan sekatan sementara terhadap pengekstrakan di kawasan paling terdedah mungkin memainkan peranan untuk merapatkan jurang ini.

Dimensi Politik Mendapan

Kisah mendapan Jakarta bukan hanya berkaitan geologi dan kejuruteraan, tetapi juga politik dan dinamika sosial. Penyelidikan yang diterbitkan dalam Geoforum meneliti bagaimana mendapan tanah berkait rapat dengan corak pembangunan bandar yang mencirikan Jakarta sejak bermulanya pemerintahan Orde Baru pada 1965. Analisis ini mencadangkan bahawa mendapan berlaku melalui rangkaian proses yang saling berkait, iaitu pemusatan mendatar, peluasan menegak dan pembezaan dalam pertumbuhan bandar.

Penyelidikan daripada 360info.org mendedahkan corak yang menghubungkan mendapan tanah, pertambahan telaga air bawah tanah dan peluasan bahagian moden bandar. Ketiga-tiga faktor ini meningkat dengan ketara sejak 1960-an, dibentuk oleh konteks politik Indonesia di bawah rejim autoritarian Presiden Suharto. Dalam tempoh ini, Indonesia menerima pembangunan berpusatkan kapitalisme dengan Jakarta sebagai pusat utamanya.

Analisis ini mengetengahkan aspek penting masalah mendapan: pihak yang menyebabkannya tidak semestinya pihak yang paling teruk menanggung kesannya. Pembinaan telaga air bawah tanah dalam memerlukan pelaburan besar, maka lazimnya dilakukan oleh sektor tertentu yang mampu membiayainya, seperti hotel, pusat beli-belah dan pembangunan kediaman mewah. Operasi komersial ini menyebabkan mendapan yang ketara, sedangkan kesannya lebih banyak ditanggung oleh komuniti pesisir yang lebih miskin.

Dr. Bosman Batubara, felo penyelidik di Institut Penyelidikan Asia, Universiti Nasional Singapura, berkata mendapan tanah Jakarta didorong oleh pembangunan bandar yang pesat tetapi tidak sekata. Komuniti yang mendapat manfaat daripada peluasan bandar selama berdekad-dekad lazimnya kurang terdedah kepada kesan mendapan. Sementara itu, penduduk pesisir menanggung risiko banjir, kehilangan tanah dan ancaman terhadap mata pencarian yang jauh lebih tinggi.

Tindak balas politik terhadap mendapan sebahagian besarnya tertumpu pada penyelesaian di permukaan seperti benteng laut konkrit, bukannya menangani punca asas. Dr. Bosman berkata kerajaan masih belum menangani punca utama pengekstrakan air bawah tanah dan corak pembangunan bandar. Sebaliknya, sumber disalurkan kepada projek infrastruktur yang jelas kelihatan dan mungkin kelihatan seolah-olah menangani masalah, tetapi membiarkan punca asasnya tidak terusik.

Pada 2021, Gabenor Anies Baswedan mengeluarkan peraturan yang melarang pengekstrakan air bawah tanah di sembilan kawasan perindustrian dan sepanjang 12 jalan di seluruh bandar. Pentadbiran semasa di bawah Gabenor Pramono Anung dilaporkan merancang untuk mengetatkan lagi peraturan ini. Namun, penguatkuasaan masih menjadi cabaran besar. Pemeriksaan pada 2017 terhadap 80 bangunan di Jalan Thamrin, Jakarta Pusat, mendapati 56 daripadanya mempunyai pam air bawah tanah sendiri dan 33 mengekstrak air secara haram.

Tadbir urus pengekstrakan air bawah tanah yang telus ialah satu penyelesaian yang berpotensi. Maklumat tentang jumlah keseluruhan telaga dalam, kedalamannya, isipadu air yang diekstrak serta pihak yang membina atau memiliki telaga itu boleh didedahkan kepada umum untuk memperbaik pengurusan. Ketelusan ini, yang dilaksanakan bersama-sama penambahbaikan perkhidmatan air paip, boleh menjadi sebahagian daripada rancangan pembangunan Jakarta yang lebih bersepadu.

Konteks Global dan Pengajaran

Perjuangan Jakarta menangani mendapan tanah meletakkannya dalam konteks global, bersama bandar-bandar lain yang tenggelam dan berdepan cabaran serupa. Penyelidikan Forum Ekonomi Dunia menyenaraikan New York, Venice, Mumbai dan bandar-bandar lain sebagai antara bandar yang sedang tenggelam. Kesan mendapan tanah bandar dirasai di pusat bandar pesisir di seluruh dunia, didorong faktor lazim seperti penggunaan air bawah tanah dan pembinaan berlebihan di atas jenis tanah tertentu.

Kajian terkini terhadap 99 bandar pesisir mendapati 33 daripadanya tenggelam lima kali lebih pantas daripada kenaikan paras laut. Masalah ini amat serius di beberapa bahagian Asia, apabila bandar seperti Manila di Filipina, Karachi di Pakistan dan Tianjin di China tenggelam 10 hingga 20 kali lebih pantas daripada kenaikan paras laut. Hampir separuh daripada bandar utama China tenggelam akibat berat infrastrukturnya dan pengekstrakan air bawah tanah.

Kesan kemanusiaan akibat mendapan dirasai di bandar-bandar ini, termasuk kehilangan tanah, ketidakjaminan bekalan air, kerosakan infrastruktur dan pemindahan penduduk. Skala cabaran ini mendorong sesetengah kerajaan mengambil langkah drastik. Indonesia telah memutuskan untuk memindahkan ibu kotanya dari Jakarta ke pulau Borneo, tepatnya kerana kebimbangan ini. Usaha besar-besaran ini mengakui bahawa sesetengah bandar mungkin tidak lagi dapat didiami secara mampan di lokasi sedia ada.

Pengalaman antarabangsa memberikan pengajaran untuk menangani mendapan bandar. Kejayaan Tokyo menghentikan mendapan melalui pengisian semula buatan dan sekatan air bawah tanah membuktikan bahawa masalah ini boleh diselesaikan. Bandar lain melaksanakan pendekatan inovatif seperti perkongsian awam-swasta untuk membiayai penambahbaikan infrastruktur, kempen pendidikan bagi mengurangkan penggunaan air dan rangka kerja pengawalseliaan untuk mengurus pengekstrakan air bawah tanah.

Forum Ekonomi Dunia mencadangkan lima tindakan utama untuk membantu bandar yang tenggelam: melibatkan komuniti secara langsung, menambah baik pengurusan infrastruktur air, mewujudkan perkongsian awam-swasta, melaksanakan amalan terbaik industri dan mendidik masyarakat tentang pemuliharaan air. Strategi menyeluruh ini mengiktiraf bahawa mendapan memerlukan tindak balas berbilang aspek yang melibatkan kerajaan, sektor swasta, masyarakat sivil dan ahli akademik.

Menangani mendapan tanah bandar memerlukan penilaian semula penggunaan air dan infrastruktur, di samping usaha bersungguh-sungguh untuk menerapkan daya tahan dalam perancangan dan reka bentuk bandar. Bandar yang berjaya ialah bandar yang memahami cabaran ini saling berkait dan melaksanakan penyelesaian bersepadu bagi menangani punca utama, bukan sekadar gejalanya.

Kesimpulan

Krisis mendapan Jakarta ialah cabaran rumit yang mempertemukan geologi, pembangunan bandar, pengurusan air dan politik. Bandar itu tenggelam sementara paras laut meningkat, mewujudkan gabungan berbahaya yang mengancam jutaan penduduk dan infrastruktur bernilai berbilion. Penyelesaian tersedia, tetapi memerlukan tindakan terhadap punca asas dan bukannya bergantung sepenuhnya pada projek infrastruktur yang jelas kelihatan, yang mungkin memberi kelegaan sementara tanpa menyelesaikan masalah sebenar.

• Tanah Jakarta mendap pada kadar purata 3.5 sentimeter setahun, manakala kawasan utara mengalami mendapan sehingga 25 sentimeter setahun
• Dalam tempoh 40 tahun lalu, Jakarta Utara mendap sehingga 4 meter, menyebabkan kira-kira 40 peratus kawasannya berada di bawah paras laut
• Tanpa campur tangan agresif, model meramalkan 95 peratus Jakarta Utara mungkin ditenggelami air menjelang 2050
• Pengekstrakan air bawah tanah berlebihan menjadi punca utama mendapan, dengan telaga dalam yang dibina oleh operasi komersial memberi kesan paling besar
• Jakarta kerugian sekurang-kurangnya US$186 juta setahun akibat risiko banjir, dan jumlah itu diunjurkan meningkat kepada US$421 juta menjelang 2030
• Penyelesaian infrastruktur merangkumi benteng pesisir sepanjang 46 kilometer dan cadangan benteng laut gergasi sepanjang 500 kilometer di pantai utara Jawa
• Pakar memberi amaran bahawa benteng laut hanya memberi tambahan masa 20 hingga 30 tahun jika punca utama pengekstrakan air bawah tanah tidak ditangani
• Penyelesaian berasaskan alam semula jadi seperti bumbung hijau, bioswale dan pemulihan bakau menawarkan pendekatan pelengkap
• Pihak berkuasa air kini hanya mampu memenuhi 40 peratus permintaan Jakarta, sekali gus memaksa penduduk bergantung pada air bawah tanah
• Tokyo berjaya menghentikan mendapan melalui pengisian semula buatan dan sekatan pengekstrakan air bawah tanah, sekali gus menawarkan model yang terbukti berkesan