Perjanjian Bersejarah di Tokyo
Indonesia mengambil langkah tegas ke arah menyertai kelab tenaga nuklear global selepas berdekad-dekad teragak-agak, dengan menandatangani perjanjian kerjasama lima tahun bersama Jepun yang bertujuan memulakan operasi loji tenaga nuklear komersial pertama negara kepulauan itu menjelang 2033. Menteri Tenaga dan Sumber Mineral Bahlil Lahadalia dan Menteri Ekonomi, Perdagangan dan Industri Jepun Ryosei Akazawa memeterai memorandum itu di Tokyo pada 15 Mac 2026, di luar Mesyuarat Menteri dan Forum Perniagaan Keselamatan Tenaga Indo-Pasifik. Perjanjian itu merupakan langkah paling konkrit Jakarta setakat ini untuk mempelbagaikan sumber tenaga dan mengurangkan kebergantungan kepada arang batu, yang kini menjana kira-kira 80 peratus bekalan elektrik negara itu, sambil memanfaatkan kepakaran Jepun dalam keselamatan reaktor dan teknologi reaktor modular kecil.
Kandungan
Perjanjian itu secara khusus menyasarkan kerjasama dalam pembangunan teknologi nuklear yang menurut kedua-dua kerajaan akan memenuhi piawaian keselamatan yang tinggi. Ia membuka saluran pembiayaan melalui agensi kredit eksport Jepun, termasuk Japan Bank for International Cooperation dan Nippon Export and Investment Insurance, namun pembiayaan itu masih tertakluk kepada usaha wajar dan pencapaian sasaran projek. Tokyo menekankan keperluan proses pemilihan teknologi yang kompetitif dan telus, sekali gus membuka ruang kepada syarikat Jepun untuk terlibat dalam peralihan tenaga yang berpotensi menjadi antara yang paling besar di Asia Tenggara.
Keselamatan Tenaga dalam Era Krisis Global
Kerjasama itu terjalin ketika dunia berdepan ketidaktentuan bekalan tenaga yang meruncing, dengan Menteri Akazawa secara jelas menyebut perang Israel-Iran sebagai pemangkin kepada pengukuhan kerjasama dua hala. Dalam majlis menandatangani perjanjian, Akazawa menegaskan bahawa ketika gangguan bekalan berlaku di seluruh dunia, keselamatan tenaga perlu dipelihara menerusi kerjasama lebih erat antara rakan yang dipercayai. Jepun sendiri mempercepatkan usaha mengaktifkan semula tenaga nuklear 15 tahun selepas bencana Fukushima, dengan tenaga atom merangkumi kira-kira 40 peratus pengeluaran domestik pada 2024, bahagian terbesar dalam campuran bekalan negara itu menurut Agensi Tenaga Antarabangsa.
Kerentanan Indonesia terhadap turun naik harga bahan api fosil semakin ketara apabila negara berpenduduk 280 juta orang itu berdepan gangguan bekalan elektrik yang kerap, walaupun kadar elektrifikasinya mencapai 99.8 peratus. Penggunaan elektrik per kapita negara itu hampir berganda sejak 2000, mencecah kira-kira 10,100 kWh pada 2023, manakala syarikat utiliti milik negara PT PLN mengunjurkan penggunaan akan mencapai 457 terawatt-jam menjelang 2025. Dengan arang batu mendominasi penjanaan kuasa domestik dan hasil eksport, Jakarta berdepan cabaran berganda untuk mengekalkan pertumbuhan ekonomi sambil memenuhi komitmen mencapai neutraliti karbon menjelang 2060.
Di tengah-tengah krisis global hari ini, penting bagi kita untuk memperkukuh kerjasama demi mengekalkan keselamatan tenaga.
Rizab tenaga strategik dan prasarana nuklear maju Jepun menawarkan model kepada Indonesia untuk mengurangkan kebergantungan kepada import. Kerjasama itu turut merangkumi rantaian bekalan mineral kritikal selain teknologi reaktor, dengan Bahlil menekankan bahawa Indonesia memiliki 43 peratus rizab nikel dunia serta mendapan bauksit, timah, tembaga dan unsur nadir bumi yang besar, yang penting bagi teknologi tenaga bersih.
Reaktor Modular Kecil Menjadi Tumpuan
Tumpuan segera program nuklear Indonesia adalah pada reaktor modular kecil, bukannya loji konvensional berskala besar. SMR ini, yang lazimnya menjana 300 megawatt atau kurang berbanding 1,000 megawatt bagi loji konvensional, menawarkan kelebihan khusus bagi geografi kepulauan Indonesia, yang hubungan grid antara pulau masih terhad. Teknologi ini membolehkan unit prafabrikasi dihasilkan, diangkut dan dipasang di tapak, sekali gus mengurangkan tempoh pembinaan dan keperluan modal awal.
Projek paling maju terletak di Kalimantan Barat, di pulau Borneo, dengan PLN Indonesia Power bekerjasama dengan NuScale Power yang berpangkalan di Oregon untuk membangunkan kemudahan berkapasiti 462 MWe menggunakan teknologi VOYGR NuScale. Firma kejuruteraan Jepun, JGC Corporation, turut bekerjasama dalam inisiatif itu bersama sebuah anak syarikat Fluor Corporation, membentuk usaha tiga hala yang turut melibatkan Amerika Syarikat menerusi program Foundational Infrastructure for Responsible Use of Small Modular Reactor Technology Jabatan Negara. Indonesia menjadi penerima pertama program FIRST pada 2019, sekali gus mewujudkan rangka kerja sokongan Amerika dalam pembangunan tenaga kerja, rangka kawal selia dan protokol keselamatan.
Teknologi alternatif juga sedang dipertimbangkan. PT ThorCon Power Indonesia, anak syarikat sebuah syarikat berpangkalan di Amerika Syarikat, telah mengemukakan dokumen pelesenan kepada Badan Pengawas Tenaga Nuklear Indonesia bagi reaktor garam lebur torium berkapasiti 500 MWe yang dirancang di Pulau Kelasa, Bangka Tengah, dengan pembinaan berpotensi bermula pada 2027. Secara berasingan, empat syarikat Denmark menandatangani memorandum persefahaman dengan Pupuk Kalimantan Timur milik negara dan Pertamina New & Renewable Energy untuk kemungkinan membina kemudahan SMR torium bernilai $4 bilion di Bontang, Kalimantan Timur, bagi pengeluaran ammonia untuk baja.
Halangan Kawal Selia
Walaupun terdapat pelbagai perjanjian antarabangsa dan kajian kebolehlaksanaan, cita-cita nuklear Indonesia masih terhalang oleh ketiadaan badan pengawas domestik khusus. Organisasi Pelaksanaan Program Tenaga Nuklear, yang akan dipengerusikan secara langsung oleh Presiden Prabowo Subianto, masih menunggu peraturan presiden sebelum dapat memikul tanggungjawab rasmi bagi perancangan dan pembangunan reaktor. Senda Hurmuzan Kanam, pegawai kanan Kementerian Tenaga, mengesahkan bahawa tiada bidaan teknologi boleh diteruskan sehingga NEPIO ditubuhkan, walaupun peraturan berkenaan dilaporkan hanya menunggu tandatangan presiden.
Kekosongan kawal selia itu tidak menghalang pesaing antarabangsa daripada mengambil kedudukan. Rosatom dari Rusia kekal dengan tawarannya untuk membekalkan pelbagai teknologi, termasuk reaktor modular kecil terapung yang sesuai dengan geografi maritim Indonesia, serta reaktor VVER-1200 berskala lebih besar yang boleh membantu memenuhi sasaran melebihi 7 gigawatt menjelang 2040. Syarikat China, Korea Selatan dan Kanada juga telah mengemukakan cadangan kepada Jakarta, meletakkan Indonesia dalam kedudukan menilai pelbagai teknologi sementara menunggu rangka kerja institusi yang diperlukan untuk membuat keputusan mengikat.
Kami terbuka kepada semua teknologi, tetapi belum membuat sebarang keputusan.
IAEA telah menjalankan misi semakan bersepadu prasarana nuklear di Indonesia dan mengenal pasti negara itu berada pada pencapaian pertama dalam kesediaan untuk membuat komitmen berdasarkan pengetahuan. Perjanjian perlindungan Indonesia di bawah Perjanjian Pengawalan Senjata Nuklear telah berkuat kuasa sejak 1980, manakala Protokol Tambahan berkuat kuasa sejak 1999, menyediakan rangka kerja pengesahan antarabangsa yang diperlukan bagi pemindahan teknologi.
Perubahan Haluan Jepun Selepas Fukushima
Kerjasama dengan Indonesia terjalin serentak dengan usaha Jepun menghidupkan semula sektor nuklearnya yang penuh cabaran. Pada 11 Mac 2026, Jepun memperingati ulang tahun ke-15 gempa bumi bermagnitud 9.0 dan tsunami yang mencetuskan bencana Fukushima Daiichi, menyebabkan tiga reaktor mengalami peleburan teras dan memaksa 160,000 orang berpindah. Perdana Menteri Sanae Takaichi, yang mengambil alih jawatan selepas pentadbiran terdahulu, mendorong usaha mempercepatkan pengaktifan semula reaktor dan memperkukuh tenaga nuklear sebagai sumber tenaga yang stabil, sekali gus membalikkan rancangan penghentian berperingkat selama sedekad yang menyusuli peristiwa 2011.
Namun, cabaran struktur masih berterusan. Daripada 54 reaktor yang dikendalikan Jepun sebelum Fukushima, hanya 15 kini menjana elektrik, manakala 22 telah memasuki proses penyahaktifan. Peningkatan keselamatan yang diwajibkan selepas 2013 melonjakkan kos daripada anggaran awal 1 trilion yen kepada lebih 2.4 trilion yen, sementara cabaran undang-undang terus melambatkan pengaktifan semula. Sasaran kerajaan untuk menjana 20 peratus elektrik daripada sumber nuklear menjelang 2040, yang disemak daripada sasaran terdahulu pada 2030, kekal mencabar memandangkan pengeluaran semasa hanya sekitar 8.3 peratus.
Kekangan domestik ini meningkatkan minat Jepun terhadap eksport nuklear. Syarikat Jepun termasuk Mitsubishi Heavy Industries, Toshiba dan IHI sedang bersedia untuk menyertai projek antarabangsa, sementara Amerika Syarikat dan Jepun baru-baru ini menyelaraskan peranan bagi usaha sama berpotensi yang melibatkan teknologi Westinghouse. Perjanjian dengan Indonesia memberi industri Jepun laluan untuk mengekalkan kepakaran kejuruteraan dan daya maju rantaian bekalan walaupun pembinaan domestik masih terbantut.
Pembiayaan Peralihan Nuklear
Struktur ekonomi program nuklear Indonesia melibatkan beberapa lapisan pembiayaan antarabangsa. Selain agensi kredit eksport Jepun yang disebut dalam perjanjian dua hala itu, Agensi Perdagangan dan Pembangunan Amerika Syarikat telah menyediakan geran kepada PLN Indonesia Power bagi bantuan teknikal untuk projek SMR di Kalimantan Barat. Bank Eksport-Import Amerika Syarikat secara berasingan telah mengeluarkan surat pembiayaan sehingga $4.2 bilion bagi menyokong pengendali nuklear Jepun dan Korea Selatan, menunjukkan sejauh mana rantaian bekalan nuklear Indo-Pasifik saling bersepadu.
Dokumen perancangan jangka panjang Indonesia membayangkan kapasiti nuklear sebanyak 35 hingga 54 gigawatt menjelang 2060, bersamaan skala keseluruhan armada nuklear Jepun sebelum Fukushima. Ini memerlukan pelaburan modal yang besar di negara yang kapasiti penjanaan kuasa semasanya berjumlah hanya 93 gigawatt. Majlis Tenaga Nasional telah mengenal pasti 29 lokasi berpotensi di seluruh kepulauan itu untuk kemudahan nuklear, dengan Pulau Bangka, Kalimantan Barat dan Semenanjung Muria antara lokasi yang paling kerap disebut.
Cadangan Denmark untuk Borneo menggambarkan model pembiayaan alternatif yang menyasarkan pembelian oleh sektor perindustrian swasta, bukannya jualan kepada syarikat utiliti semata-mata. Sementara itu, inisiatif ThorCon menekankan teknik pembinaan di limbungan kapal yang dapat memanfaatkan keupayaan pembuatan maritim sedia ada Indonesia di PT PAL Indonesia.
Kesan Serantau dan Persaingan
Kemajuan nuklear Indonesia meletakkannya sebagai calon paling berkemungkinan menjadi negara pertama di Asia Tenggara yang menggunakan SMR, mendahului Filipina dan Thailand yang turut menetapkan sasaran SMR tetapi belum mencapai kemajuan setara dalam persediaan kawal selia atau pemilihan tapak. Filipina menyasarkan penjanaan 1.2 gigawatt tenaga nuklear menggunakan teknologi SMR Amerika menjelang 2032, manakala draf pelan pembangunan kuasa Thailand membayangkan dua unit SMR berkapasiti 300 MW.
Dinamika persaingan itu mencerminkan penjajaran geopolitik yang lebih luas. Rangka kerja kerjasama tiga hala Indonesia-Jepun-Amerika Syarikat secara jelas bertujuan menegakkan piawaian tertinggi bagi keselamatan nuklear, sekuriti dan bukan percambahan, berbeza dengan pembekal alternatif seperti Rusia dan China. Persidangan yang diadakan di Jakarta pada 3 hingga 5 Mac 2026 menghimpunkan pegawai dari ketiga-tiga negara untuk membincangkan rangka kawal selia SMR, pembangunan tenaga kerja dan penglibatan pihak berkepentingan, sekali gus mengukuhkan sifat pelbagai hala persediaan nuklear Indonesia.
Pandangan masyarakat Indonesia terhadap tenaga nuklear semakin positif, dengan tinjauan Agensi Tenaga Atom Nasional menunjukkan sokongan melebihi 70 peratus sejak 2014, didorong kesedaran meluas tentang keperluan mendesak terhadap bekalan elektrik yang stabil. Keadaan ini berbeza dengan sentimen anti-nuklear yang masih berlarutan di Jepun, apabila masyarakat berhampiran tapak cadangan pengaktifan semula terus membantah, sementara kerja penyahaktifan di Fukushima masih tertangguh sehingga 2037 atau lebih lewat akibat kebimbangan radiasi.
Laluan ke 2033
Dengan tempoh lima tahun perjanjian kerjasama Jepun kini bermula, Indonesia perlu segera menubuhkan NEPIO bagi membuka laluan kepada bidaan teknologi rasmi. Perjanjian itu sendiri tidak mewujudkan obligasi yang mengikat dari segi undang-undang dan boleh dilanjutkan untuk lima tahun lagi, sekali gus memberi Jakarta kelonggaran untuk menilai reka bentuk SMR yang bersaing daripada pembekal Amerika, Jepun, Denmark, Rusia dan negara lain.
Projek Kalimantan Barat kekal sebagai prospek paling nyata dalam masa terdekat, dengan reka bentuk NuScale sudah diluluskan oleh Suruhanjaya Kawal Selia Nuklear Amerika Syarikat, sekali gus menyediakan rujukan kawal selia kepada pihak berkuasa Indonesia. Jika pelesenan tapak dan pembinaan berjalan mengikut jadual, sasaran penjanaan awal sebanyak 500 megawatt pada 2033 boleh menjadikan Indonesia negara ASEAN pertama yang mengendalikan tenaga nuklear komersial, sekali gus mengubah struktur tenaga rantau ini secara asas dan menjadi projek perintis bagi penggunaan reaktor maju di negara membangun.
Bagi Jepun, kerjasama ini merupakan peluang ekonomi dan juga keutamaan strategik, dengan menjamin rantaian bekalan mineral kritikal sambil mengeksport kepakaran keselamatan yang diasah sepanjang usaha pemulihan Fukushima. Seperti yang dinyatakan Menteri Bahlil ketika menyambut baik perjanjian itu, Indonesia kekal terbuka kepada semua teknologi, namun perjanjian dengan Jepun telah menetapkan rangka kerja untuk menilai dan menggunakan teknologi tersebut.
Perkara Utama
- Indonesia dan Jepun menandatangani memorandum kerjasama nuklear lima tahun pada 15 Mac 2026, dengan sasaran pemindahan teknologi dan piawaian keselamatan
- Jakarta menyasarkan penjanaan 500 megawatt tenaga nuklear menjelang 2033, dengan matlamat jangka panjang sebanyak 35-54 gigawatt menjelang 2060
- Reaktor modular kecil menjadi keutamaan segera, dengan projek NuScale 462 MWe dirancang di Kalimantan Barat bersama firma Jepun JGC
- Organisasi Pelaksanaan Program Tenaga Nuklear, yang akan dipengerusikan Presiden Prabowo, menunggu penubuhan rasmi menerusi peraturan presiden sebelum proses bidaan boleh diteruskan
- Jepun menyebut perang Israel-Iran dan gangguan bekalan global sebagai pendorong untuk memperkukuh kerjasama keselamatan tenaga
- Cadangan alternatif termasuk reaktor terapung Rusia, SMR torium Denmark di Borneo dan reka bentuk reaktor garam lebur torium Amerika untuk Bangka
- Kerjasama tiga hala dengan Amerika Syarikat merangkumi program FIRST bagi pembangunan kawal selia dan latihan tenaga kerja
- Pembiayaan merangkumi agensi kredit eksport Jepun, geran dan pinjaman Amerika Syarikat serta model pelaburan swasta yang berpotensi
