Hidup dalam Bahang: Malaysia dan Indonesia Berdepan Gelombang Haba Berpanjangan dan Krisis Air yang Menghampiri

Perjuangan Harian untuk Bertahan dalam Bahang

Bagi penghantar berusia 47 tahun, Mohd Safarin Jaafar, cuaca kebelakangan ini di Lembah Klang, Malaysia, telah mengubah rutin hariannya menjadi perjuangan menentang cuaca. "Keadaannya tidak seperti hari biasa," katanya, sambil menjelaskan bahawa terik matahari tengah hari kini memaksanya mengurangkan waktu bekerja dengan ketara. Dahulu, beliau mampu menyelesaikan 20 hingga 25 pesanan penghantaran sehari, tetapi kini hanya 15 hingga 18, dengan kerap berehat bagi mengelakkan pening atau pengsan akibat dehidrasi.

Pengalamannya mencerminkan krisis yang semakin meruncing di seluruh Malaysia dan Indonesia, apabila suhu di beberapa negeri melonjak melebihi 37 darjah Celsius. Jabatan Meteorologi Malaysia (MetMalaysia) meletakkan Kuala Lumpur di bawah amaran gelombang haba Tahap 1 pada 23 Mac, yang dicetuskan apabila suhu maksimum harian berada antara 35 hingga 37 darjah Celsius sekurang-kurangnya selama tiga hari berturut-turut. Kementerian Kesihatan menggesa orang ramai mengelakkan aktiviti luar antara pukul 11 pagi hingga 4 petang, sambil memberi amaran bahawa penyakit berkaitan haba boleh meningkat daripada keletihan ringan kepada strok haba yang mengancam nyawa.

Di Jakarta, suhu mencecah 35.6 darjah Celsius pada minggu cuti Hari Raya baru-baru ini, manakala Agensi Meteorologi, Klimatologi dan Geofizik Indonesia (BMKG) menyenaraikan tahap sinaran ultraungu sebagai berbahaya pada 17 Mac. Kesannya bukan hanya terhadap kesihatan fizikal. Yee Ann Jee, penuntut universiti berusia 21 tahun di Kuala Lumpur, mendapati semakin sukar untuk menumpukan perhatian semasa kuliah dan mengalami ruam panas pada leher serta lengannya. "Saya berpeluh walaupun di dalam bilik kuliah berhawa dingin," katanya, sambil menyebut rasa lesu yang kini mengiringi rutin hariannya.

Gelombang haba ini sudah mula mengubah corak sosial dan ekonomi di seluruh rantau ini. Kakitangan muzium di Taman Mini Indonesia Indah di Jakarta melaporkan jumlah pengunjung yang berkurangan, manakala penduduk seperti Sharida Shahnaz Parayeel, 25, mengambil langkah perlindungan termasuk memakai jaket tahan UV dan menyapu pelindung matahari secara berterusan. Lebih membimbangkan, pemerhati perubatan menyatakan kes penyakit pernafasan dan sakit tekak meningkat apabila keadaan kering berterusan.

Simpanan Air Menyusut, Kemarau Menjelang

Di sebalik terik matahari, krisis yang lebih senyap sedang berlaku pada infrastruktur air Malaysia. Sepuluh empangan di seluruh negara telah menyusut ke paras "berjaga-jaga", iaitu di bawah 70 peratus kapasiti. Antaranya ialah Empangan Muda di Kedah, yang merupakan takungan kedua terbesar di negeri itu dan membekalkan air kepada lebih sejuta isi rumah di Kedah, Perlis dan Pulau Pinang. Imej terkini yang dikongsikan Datuk Ismail Salleh, pengerusi Lembaga Kemajuan Pertanian bagi Lembangan Sungai Muda (MADA), menunjukkan tanah yang kontang dan paras air yang semakin surut, sekali gus mengancam kawasan pengeluar beras terbesar negara.

Lembangan Sungai Muda menghasilkan sehingga sejuta tan padi setahun, kira-kira satu pertiga daripada keseluruhan pengeluaran beras Malaysia. Dengan paras empangan kini pada tahap kritikal, sektor pertanian berdepan kemungkinan kemusnahan besar. Charles Santiago, pejuang tadbir urus air dan bekas pengerusi Suruhanjaya Perkhidmatan Air Negara, menegaskan perlunya langkah pemuliharaan segera.

"Walaupun masalah ini masih tertumpu di negeri-negeri utara, semua kawasan lain perlu mula bersedia kerana keadaan ini akan menjejaskan semua orang," kata Santiago, sambil menggesa sekatan terhadap penggunaan air yang tidak penting seperti mencuci kereta, yang boleh menggunakan sehingga 600 liter bagi setiap kenderaan.

Di seberang Selat Melaka, Indonesia turut berdepan kebimbangan serupa. Pihak berkuasa mula memperkukuh simpanan makanan negara menjelang fenomena El Niño yang berpotensi teruk dan digelar "Godzilla" oleh media tempatan. Fenomena itu mungkin bergabung dengan Dipol Lautan Hindi positif lalu menyebabkan musim kering berpanjangan. Agensi Pangan Nasional melaporkan bahawa simpanan beras di perusahaan milik negara Bulog kini berjumlah 4.08 juta tan, meningkat 77.8 peratus berbanding tahun sebelumnya. Simpanan tambahan jagung, minyak masak, gula dan daging turut disediakan bagi mengelakkan gangguan bekalan.

Sains di Sebalik Suhu Terik

Beberapa faktor bergabung sehingga mencetuskan keadaan ekstrem semasa. Menurut Mohd Shahrul Mohd Nadzir, pensyarah kanan di Universiti Kebangsaan Malaysia, rantau ini kini berada dalam fasa peralihan monsun yang dicirikan oleh litupan awan yang berkurangan, angin lebih lemah dan hujan yang semakin sedikit. Keadaan ini menyebabkan haba terkumpul dengan pantas, khususnya apabila digabungkan dengan kesan sisa fenomena El Niño baru-baru ini dan perubahan iklim jangka panjang.

Analisis saintifik menyokong pemerhatian ini. Kajian tentang trend gelombang haba di Semenanjung Malaysia dari 1950 hingga 2022 mendedahkan corak yang membimbangkan. Dengan menggunakan data suhu harian dan pemetaan penduduk, saintis mendapati kawasan yang terjejas oleh gelombang haba bertambah seluas 8.98 kilometer persegi setiap dekad, manakala tempohnya meningkat sebanyak 1.54 hari setiap dekad. Kajian itu menunjukkan bahawa tiga hari berturut-turut dengan suhu maksimum melebihi persentil ke-97.5 kini merupakan takrifan terbaik bagi gelombang haba di rantau ini. Ambang itu semakin kerap dilepasi sejak tahun 2000.

Kitaran El Niño–Ayunan Selatan (ENSO) memainkan peranan penting dalam perubahan ini. Corak iklim semula jadi yang berlaku setiap dua hingga tujuh tahun ini melibatkan pemanasan suhu permukaan laut di bahagian tengah dan timur Lautan Pasifik, yang lazimnya meningkatkan suhu serantau sebanyak 0.5 hingga 2 darjah Celsius. Pertubuhan Kesihatan Sedunia menyatakan bahawa semasa fenomena El Niño 1997-1998 dan 2015-2016, kebakaran hutan memburukkan krisis kualiti udara di Indonesia dan Malaysia. Fenomena semasa, yang mula terbentuk pada pertengahan 2023 dan masih aktif, disenaraikan antara lima yang terkuat sejak 1950.

Perubahan iklim memperhebat kitaran semula jadi ini. Ahli alam sekitar Renard Siew, penasihat iklim di Cent-GPS, menjelaskan bahawa kebolehubahan iklim semula jadi kini berlaku di atas paras suhu asas yang sudah meningkat.

"Paras asas telah berubah, dan gelombang haba pada masa hadapan akan bermula daripada titik permulaan yang lebih tinggi itu," kata Siew. Perubahan ini bermakna rantau ini berkemungkinan tidak akan kembali kepada julat suhu yang sebelum ini dianggap "normal", walaupun El Niño semakin lemah.

Perniagaan Menyesuaikan Diri dengan Cuaca Terik

Perniagaan di seluruh Malaysia telah melaksanakan langkah kecemasan bagi memastikan operasi berterusan ketika cuaca panas. Persatuan Pusat Beli-belah Malaysia melaporkan bahawa pusat beli-belah meningkatkan pengudaraan di tempat letak kereta bawah tanah, menyediakan penyejuk udara mudah alih untuk ruang makan terbuka dan membuat pengumuman berkala melalui sistem siar raya bagi mengingatkan pengunjung supaya minum air secukupnya. Walaupun jumlah pengunjung kekal stabil kerana persekitaran berhawa dingin, kos operasi meningkat dengan ketara.

Timothy Tiah, ketua pegawai eksekutif Colony yang mengendalikan 16 ruang kerja bersama di Kuala Lumpur, berkata pelanggan kini datang lebih awal dan tinggal lebih lama untuk mengelakkan bahang tengah hari. "Ruang yang biasanya selesa kini memerlukan penyaman udara secara berterusan dari pagi hingga petang, terutamanya di kawasan yang banyak menggunakan kaca," katanya. Bil elektrik meningkat apabila penyejukan menjadi antara pemacu kos terbesar. Baru-baru ini, sistem penyaman udara di empat pusatnya rosak serentak, dan beliau mengesyaki kerosakan itu berpunca daripada penggunaan berterusan pada tahap permintaan tinggi semasa gelombang haba.

Tapak pembinaan menimbulkan cabaran khusus. Kontraktor Foo Ah Fook, 68, berkata para pekerja digalakkan minum air secukupnya dan memperlahankan kerja apabila keadaan mengizinkan, namun tarikh akhir projek sering menghalang pemberhentian kerja yang bermakna. "Projek berjalan mengikut jadual tetap," katanya, sambil menyorot pilihan mustahil antara keselamatan pekerja dengan tuntutan ekonomi. HC Chan, pengarah urusan Sunway Malls, berkata pihaknya menambah baik pengurusan aliran udara, menukar ruang umum menjadi tempat duduk dan menyediakan pakaian khas jenis dry-fit kepada kakitangan supaya mereka selesa ketika cuaca panas berpanjangan.

Ancaman yang Menghampiri: Risiko Kebakaran dan Jerebu

Apabila tumbuh-tumbuhan mengering dan suhu meningkat, ancaman jerebu rentas sempadan membayangi rantau ini. Di wilayah Riau, Indonesia, pihak berkuasa mengisytiharkan amaran kecemasan kebakaran hutan dan tanah pada 13 Februari. Sebanyak 2,713 hektar telah terbakar antara 1 Januari hingga 24 Mac sahaja, dua kali ganda berbanding tempoh sama pada 2025. Wilayah yang terletak berhampiran Singapura dan Malaysia itu secara sejarah menyumbang dengan ketara kepada jerebu asap yang menyelubungi Asia Tenggara ketika musim kering.

Fenomena El Niño pada 2015 menjadi peringatan yang membimbangkan. Dalam tempoh itu, jerebu akibat kebakaran tumbuh-tumbuhan dan tanah gambut di Indonesia memberi kesan buruk kepada Malaysia, dengan kepekatan zarah PM10 mencapai tahap amat tidak sihat, iaitu 415 mikrogram bagi setiap meter padu di kawasan bandar seperti Cheras, Kuala Lumpur. Kajian menunjukkan kesan rentas sempadan ketara ketika itu, apabila jisim udara membawa bahan pencemar dari Sumatera dan Kalimantan merentasi Selat Melaka.

Kesan kesihatan daripada kejadian sedemikian melangkaui iritasi pernafasan. Kajian merekodkan peningkatan kadar kematian sebanyak 19 peratus di Lembah Klang, Malaysia, semasa tempoh berjerebu antara 2000 hingga 2007, selain peningkatan ketara dalam diagnosis kanser paru-paru dan jangkitan pernafasan. Menurut kajian yang dipetik dalam penulisan saintifik, krisis 2015 dianggarkan menyebabkan 100,300 kematian di Indonesia, Malaysia dan Singapura secara keseluruhan.

Jabatan Bomba dan Penyelamat Malaysia kini melaporkan tindakan menangani lebih 400 kebakaran sehari di seluruh negara, kira-kira empat kali ganda daripada paras biasa pada musim kering. Antara Januari dan Februari 2026, jabatan itu mengendalikan 6,575 kes berbanding 9,941 kes sepanjang tahun 2025. Jabatan Bomba dan Penyelamat menggesa aktiviti pembakaran terbuka dihentikan serta-merta. Pihak berkuasa telah mengerahkan helikopter pengebom air dan pesawat pembenihan awan ke wilayah Indonesia yang terjejas, namun sumber yang ada masih terhad.

Krisis Serantau: Gelombang Haba Merebak ke Seluruh Asia Tenggara

Kecemasan haba ini melangkaui Malaysia dan Indonesia. Pusat Khusus Meteorologi ASEAN meramalkan suhu "melebihi kebiasaan" di seluruh Asia Tenggara maritim dan tanah besar hingga Mei. Thailand merekodkan suhu sehingga 40 darjah Celsius di kawasan utara, timur laut dan tengah, manakala kawasan utara dan tengah Vietnam mencatat suhu maksimum 38 darjah Celsius, dengan ramalan suhu akan meningkat lagi pada awal April.

Myanmar berdepan suhu luar biasa di beberapa daerah, sementara Kemboja mencatat suhu tertinggi dalam tempoh 170 tahun, iaitu 43 darjah Celsius. Di India, gelombang haba paling lama pernah direkodkan bermula pada pertengahan Mei, dengan suhu di kawasan utara melebihi 50 darjah Celsius. Di Filipina, pihak berkuasa menggantung kelas secara bersemuka bagi jutaan pelajar apabila suhu menjadi berbahaya untuk aktiviti luar.

Pola serantau ini mencerminkan dinamik iklim yang lebih luas. Fenomena El Niño 2023-2024 mendorong suhu global menghampiri ambang kritikal 1.5 darjah Celsius melebihi paras praindustri, dan 2024 diisytiharkan sebagai tahun paling panas sejak rekod bermula pada 1850. Pakar memberi amaran bahawa model iklim meramalkan fenomena El Niño ekstrem boleh berlaku kira-kira setiap 10 tahun, bukannya setiap 20 tahun, akibat pemanasan global. Ini akan menggandakan kekerapan kemarau, kebakaran dan krisis kesihatan berkaitan haba.

Golongan Rentan Menerima Kesan Paling Berat

Walaupun gelombang haba menjejaskan seluruh penduduk, kumpulan tertentu menghadapi risiko yang tidak seimbang. Kajian UN Women menyorot kesan gelombang haba dan kemarau yang berbeza mengikut gender di Asia dan Pasifik, sambil menyatakan bahawa norma diskriminasi dan ketidaksamarataan struktur meningkatkan risiko yang dihadapi wanita, kanak-kanak perempuan dan masyarakat terpinggir. Wanita yang bekerja dalam sektor pertanian lebih mudah mengalami penyakit berkaitan haba, manakala beban penjagaan yang bertambah ketika bekalan air berkurangan lebih banyak ditanggung oleh wanita dalam isi rumah.

Warga emas dan mereka yang mempunyai masalah kesihatan sedia ada menghadapi risiko komplikasi tekanan haba yang lebih tinggi, khususnya di kawasan bandar, apabila kesan pulau haba bandar boleh meningkatkan suhu beberapa darjah berbanding kawasan luar bandar sekitarnya. Permukaan konkrit dan asfalt memerangkap haba, lalu mewujudkan kawasan yang kekal berbahaya panas walaupun selepas matahari terbenam. Masyarakat berpendapatan rendah, yang sering tinggal di rumah dengan penebat yang tidak baik dan tanpa kemudahan penyejukan mencukupi, mengalami kesan kesihatan paling buruk serta gangguan ekonomi akibat kehilangan waktu bekerja dalam pekerjaan luar atau tanpa kawalan suhu.

Ketua Pengarah MetMalaysia Mohd Hisham Mohd Anip meramalkan gelombang haba akan berterusan hingga Jun, dengan suhu berpotensi mencecah 38 darjah Celsius, khususnya di negeri-negeri utara. Monsun Barat Daya dijangka bermula pada Jun dan mungkin membawa sedikit kelegaan. Namun, pakar mengingatkan bahawa langit lebih cerah ketika musim kering lazim boleh membolehkan sinaran matahari maksimum, sekali gus menyebabkan cuaca terasa lebih panas dan lembap hingga Ogos dan September.

Perkara yang Perlu Diketahui

• Suhu di beberapa negeri Malaysia telah melebihi 37 darjah Celsius dan mencecah 35.6 darjah Celsius di Jakarta, dengan amaran gelombang haba berkuat kuasa hingga Jun
• Paras sepuluh empangan di Malaysia telah jatuh di bawah 70 peratus kapasiti. Empangan Muda di Kedah berada pada tahap kritikal, sekali gus mengancam pengeluaran beras negara
• Fenomena El Niño semasa, bersama perubahan iklim dan keadaan peralihan monsun bermusim, mendorong suhu ekstrem. Data saintifik menunjukkan kekerapan gelombang haba di Asia Tenggara meningkat sebanyak 4.2 hari setiap dekad
• Indonesia mengisytiharkan amaran kecemasan kebakaran di wilayah Riau, dengan 2,713 hektar telah terbakar pada 2026, sekali gus membangkitkan kebimbangan terhadap jerebu rentas sempadan seperti krisis 2015 yang menyebabkan lebih 100,000 kematian di rantau ini
• Pihak berkuasa kesihatan memberi amaran tentang risiko strok haba, dehidrasi dan penyakit pernafasan. Golongan rentan termasuk pekerja luar, warga emas dan wanita menghadapi kesan yang tidak seimbang
• Perniagaan melaporkan peningkatan kos operasi untuk penyejukan, manakala pekerja penghantaran dan buruh binaan berdepan pendapatan berkurangan serta pilihan mustahil antara keselamatan dengan kelangsungan ekonomi
• Indonesia telah menyimpan 4.08 juta tan beras dan bahan makanan ruji lain sebagai persediaan menghadapi kemungkinan kemarau akibat fenomena El Niño "Godzilla"