Paradoks Plastik Malaysia: Mengapa Negara yang Membanteras Import Sisa Bergantung pada Sampah Asing

Perang Mengganggu Rantaian Bekalan, Meningkatkan Permintaan Kitar Semula

Di bawah langit mendung pada awal April, pekerja di sebuah loji kitar semula di Kapar, Selangor, memasukkan bungkusan plastik terbuang ke dalam mesin pencarik. Kemudahan yang dikendalikan Sannanda Rika itu memproses bahan yang digelar "popcorn 'hangat' untuk polietilena berketumpatan rendah (LDPE)" oleh pengarah urusan syarikat tersebut, Encik G. Aushal, menjadi bahan asas untuk pembungkusan industri, kanvas kalis air dan pita titisan pertanian.

Rutin perindustrian ini membawa kepentingan strategik yang baharu sejak beberapa bulan kebelakangan ini. Konflik berterusan di Timur Tengah telah mengganggu aliran minyak global, mencetuskan kejutan dalam industri petrokimia dan mewujudkan krisis bekalan resin plastik dara. Sejak Amerika Syarikat dan Israel melancarkan serangan udara terhadap Iran pada akhir Februari, pengitar semula Malaysia mengalami lonjakan permintaan yang mengubah ekonomi sisa.

"Seorang pelanggan yang berpangkalan di Singapura tidak dapat mendapatkan bekalan plastik, jadi dia meminta saya menghantar sehingga tiga kontena plastik resin kitar semula berukuran 40 kaki seminggu, berbanding sebulan sekali sebelum ini," jelas Encik Aushal. Setiap kontena memuatkan antara 27 hingga 28 tan bahan. Kini syarikatnya mendapatkan sisa plastik terbuang terutamanya dari Kesatuan Eropah dan Jepun untuk menghasilkan sehingga 500 tan bahan LDPE setiap bulan.

Lonjakan permintaan dapat diukur di seluruh industri. Encik Will Low, naib presiden Persatuan Pengitar Semula Plastik Malaysia, menganggarkan permintaan terhadap bahan kitar semula meningkat antara 20 hingga 30 peratus sejak peningkatan ketenteraan bermula. Pada masa yang sama, harga bahan dara yang dihasilkan secara langsung daripada minyak mentah melonjak lebih 50 hingga 60 peratus. "Sebab itulah sesetengah pengilang mempercepatkan rancangan untuk meningkatkan peratusan bahan kitar semula dalam produk mereka," kata Encik Low.

Timbalan Menteri Kewangan Malaysia, Liew Chin Tong, mengakui peluang ini dalam satu catatan blog pada 12 April, dengan menyatakan bahawa kekurangan resin dara import menjadikan ketika ini masa yang ideal untuk mengembangkan industri kitar semula plastik domestik. Resin kitar semula lazimnya berharga 10 hingga 20 peratus lebih rendah berbanding bahan dara, sekali gus menjadikannya alternatif strategik dalam pasaran minyak yang tidak menentu.

Rasional Ekonomi di Sebalik Import Sisa

Walaupun menghasilkan lebih sejuta tan sisa plastik setiap tahun, Malaysia hanya mengitar semula 10 peratus daripada pengeluaran domestiknya. Jurang antara bekalan dengan permintaan industri ini mewujudkan kebergantungan terhadap bahan mentah asing, yang meletakkan negara itu di tengah-tengah kontroversi perdagangan global.

Menurut data 2025 daripada Pangkalan Data Statistik Perdagangan Komoditi Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu, Malaysia mengimport sisa plastik bernilai AS$162 juta dengan berat hampir 460,000 tan, menjadikannya pengimport ketiga terbesar dunia selepas Belanda dan Amerika Syarikat. Nilai import ini meningkat tiga kali ganda sepanjang dekad lalu.

Wakil industri berhujah bahawa sisa import memainkan peranan ekonomi yang penting. "Sumber plastik import yang seragam menawarkan bahan mentah berkualiti lebih tinggi untuk menghasilkan resin bernilai tinggi serta menjana margin keuntungan mampan," jelas Profesor Madya Saman Ilankoon dari Monash University Malaysia. Penyelidikan beliau menunjukkan bahawa sampah isi rumah Malaysia tidak diasingkan dengan betul dari punca, bermakna ia "tidak menghasilkan bahan mentah berkualiti baik dan tidak tercemar dalam jumlah mencukupi untuk industri tempatan."

Operasi Encik Aushal menggambarkan jurang ini. Syarikatnya mengimport 70 hingga 80 peratus bahan mentah dari luar negara, manakala bakinya diperoleh dari dalam negara. Menurut beliau, bahan import secara konsisten berasal daripada pengeluaran pascaindustri, sementara bahan mentah tempatan kebanyakannya terdiri daripada sisa pascapenggunaan yang tercemar dan memerlukan pemprosesan menyeluruh.

Cheah Chee Choon, presiden Persatuan Pengilang Plastik Malaysia, menegaskan pendirian ini pada Mac ketika membantah cadangan sekatan import. Beliau berkata sisa plastik import, walaupun lebih mahal, memenuhi piawaian kualiti yang lebih tinggi berbanding pilihan yang tersedia di dalam negara.

Namun, bukan semua jenis plastik boleh menggantikan bahan dara. Encik Mike Tan, pengerusi cawangan Johor persatuan itu, menjelaskan bahawa komponen elektronik berketepatan tinggi dan peranti perubatan memerlukan resin dara kerana ketahanan haba dan sifat penebatnya yang lebih baik. Seorang veteran industri yang hanya dikenali sebagai Encik Chia berkata kitar semula mengurangkan keteguhan plastik, menjadikan resin kitar semula tidak sesuai untuk kegunaan automotif yang memerlukan ketahanan, meskipun masih sesuai untuk produk isi rumah.

Dari China ke Malaysia: Peralihan Perdagangan Sisa Global

Kedudukan penting Malaysia dalam perdagangan sisa muncul susulan perubahan ketara dalam geografi kitar semula global. Selama beberapa dekad, China menerima hampir separuh daripada sisa plastik dunia dan menggunakannya untuk membekalkan sektor pembuatannya semasa perindustrian pesat. Pada 2018, Beijing melaksanakan dasar National Sword, melarang import 24 kategori sisa pepejal dan mengurangkan import sisa plastik lebih 95 peratus dalam tempoh setahun.

Penutupan itu memaksa penjajaran semula di rantau ini. Pengeksport sisa dari negara kaya mengalihkan operasi ke negara-negara Asia Tenggara yang penguatkuasaan alam sekitarnya kurang ketat. Malaysia, dengan infrastruktur pelabuhan dan kapasiti pembuatan yang mantap, menjadi destinasi utama. Menurut statistik Greenpeace Asia Tenggara, import sisa plastik ASEAN meningkat 171 peratus antara 2016 hingga 2018, daripada 837,000 tan kepada 2.266 juta tan.

Kesan terhadap alam sekitar terbukti serius. Pada 2019, Menteri Alam Sekitar ketika itu, Yeo Bee Yin, berikrar Malaysia tidak akan menjadi tapak pelupusan sampah dunia dan berjanji memulangkan penghantaran haram ke negara asal. Namun, insentif ekonomi terus mendorong perdagangan itu. Eropah mengeksport hampir 80 peratus sisa plastik yang diperdagangkan di dunia, dengan Malaysia menerima sebahagian besar daripadanya. Data Eurostat menunjukkan eksport sisa plastik EU ke Malaysia meningkat 35 peratus pada 2023 berbanding 2022.

Jan Dell, seorang jurutera dan pengasas The Last Beach Cleanup, menyifatkan larangan EU yang bakal berkuat kuasa terhadap eksport sisa plastik ke negara bukan anggota OECD (dijadualkan pada pertengahan 2026) sebagai satu "pengakuan" bahawa eksport sedemikian "memudaratkan dan tidak beretika." Namun, beliau mengkritik blok itu kerana "meningkatkan dengan begitu besar jumlah sampah plastik yang dihantar ke Asia sekarang" sebelum tarikh akhir tersebut.

Perdagangan ini tertakluk pada Konvensyen Basel, sebuah perjanjian antarabangsa yang mengawal pergerakan sisa berbahaya dan diperluas meliputi sisa plastik pada 2021. Kerangka ini membezakan antara pihak yang menyertai dengan yang tidak menyertai perjanjian, sekali gus menjadi asas undang-undang bagi sekatan terbaharu Malaysia terhadap sisa dari Amerika Syarikat.

Tindakan Penguatkuasaan: Peraturan Baharu dan Larangan Bersasar

Julai 2025 menandakan titik perubahan dalam dasar sisa Malaysia. Di bawah peraturan kastam yang dipinda dan dikuatkuasakan oleh SIRIM Berhad (agensi piawaian kebangsaan), Malaysia melarang import sisa plastik dari negara yang belum meratifikasi Konvensyen Basel, terutamanya Amerika Syarikat.

Larangan itu menyusuli rampasan lebih 100 kontena dari Los Angeles yang dilabel secara tidak betul sebagai bahan mentah dan bukannya sisa. Menteri Alam Sekitar Nik Nazmi mengisytiharkan, "Kita tidak mahu Malaysia menjadi tong sampah dunia."

Peraturan baharu itu melangkaui larangan terhadap AS. Semua import sisa plastik di bawah kod HS 3915 kini memerlukan kelulusan awal dan pemeriksaan sebelum penghantaran di negara asal. Bahan mesti memenuhi ambang pencemaran yang ketat: polimer individu memerlukan tahap ketulenan 99.5 peratus, dan pencemaran bukan plastik seperti kayu, kertas atau logam tidak boleh melebihi 2 peratus dalam setiap penghantaran. Sisa makanan, minyak dan elektronik langsung tidak dibenarkan.

Steve Wong, ketua pegawai eksekutif syarikat kitar semula Fukutomi yang berpangkalan di Hong Kong, melaporkan bahawa pasaran "hampir terhenti sepenuhnya" ketika pedagang dan pengitar semula menyesuaikan diri dengan keperluan baharu. "Dengan inventori sisa yang semakin menimbun di pelabuhan dan kawasan penyimpanan, serta belum ada panduan jelas tentang budi bicara penguatkuasaan atau garis masa sistem baharu Malaysia, pasaran sisa plastik import pada hakikatnya telah beku," tulisnya dalam e-mel pada Jun yang dikongsikan dengan pemerhati industri.

Ketua Suruhanjaya Pencegahan Rasuah Malaysia yang akan meninggalkan jawatan, Azam Baki, menggesa tindakan lebih tegas dengan mencadangkan moratorium enam bulan terhadap import plastik dan sisa elektronik bagi menilai kesan ekonomi dan alam sekitar. "Kalau ditanya kepada saya, mungkin tidak perlu mengimport sisa plastik langsung," katanya pada April, dengan hujah bahawa pengurusan sisa domestik yang lebih baik dapat menghapuskan kebergantungan terhadap import sepenuhnya.

Namun, pejuang industri membantah dengan mengatakan sistem domestik masih tidak memadai. Hema Sulakshana dari Greenpeace Malaysia mengakui bahawa "kerajaan Malaysia terus membenarkan import sisa plastik atas sebab ekonomi dan permintaan daripada industri kitar semula tempatan," namun beliau berkata banyak bahan import sama ada tidak boleh dikitar semula atau tercemar, lalu akhirnya berakhir di tapak pelupusan sampah atau insinerator.

Kolonialisme Sisa dan Keadilan Alam Sekitar

Perdagangan sisa plastik menjadi tumpuan pejuang keadilan alam sekitar yang menyifatkan amalan itu sebagai "kolonialisme sisa." Istilah ini, yang mula diperkenalkan semasa rundingan Konvensyen Basel pada 1989, merujuk kepada pemindahan kos alam sekitar daripada negara pengguna kaya kepada negara penerima yang lebih miskin.

Amy Youngman, pakar undang-undang dan dasar di Agensi Penyiasatan Alam Sekitar (EIA), menyifatkan amalan itu sebagai mencerminkan "satu bentuk kolonialisme sisa, apabila kos alam sekitar dan sosial akibat penggunaan berlebihan di Negara Utara Global dipindahkan kepada Negara Selatan Global." EIA menganggarkan bahawa antara 2021 hingga 2023, Malaysia mengimport purata 1.4 bilion kilogram sisa plastik setahun.

Kesan terhadap kesihatan manusia dapat diukur. Di komuniti berhampiran kemudahan kitar semula, penduduk melaporkan masalah pernafasan dan penyakit lain yang dikaitkan dengan pembakaran sisa secara tidak betul. Kajian oleh Rangkaian Penghapusan Bahan Pencemar Antarabangsa mendapati paras dioksin yang amat berbahaya dalam telur ayam ternakan bebas berhampiran tapak pemprosesan plastik, dengan tahap pencemaran di sesetengah lokasi melebihi piawaian keselamatan makanan Eropah sebanyak 70 kali ganda. Pendedahan kepada dioksin dikaitkan dengan penyakit kardiovaskular, kanser, diabetes dan endometriosis.

Lauren Weir, kempen kanan laut di EIA, menjelaskan bahawa "sisa plastik import, khususnya yang tidak diasingkan dengan baik atau tercemar, lebih berkemungkinan diuruskan secara tidak betul, dibakar, dibuang atau diproses tanpa langkah keselamatan, sekali gus menimbulkan risiko pencemaran serius kepada komuniti setempat." Beliau berkata penghantaran ini juga boleh menjejaskan usaha kitar semula domestik dengan membanjiri sistem tempatan dan melemahkan pasaran.

Jim Puckett, pengasas Basel Action Network, menyambut baik larangan Malaysia terhadap sisa dari AS sambil memberi amaran bahawa pedagang sisa giat mencari kelemahan peraturan. "Banyak penghantaran yang diisytiharkan secara salah dihantar sebagai 'pelet plastik' atau menggunakan kod tarif komoditi lain, bukannya dilabel sebagai sisa," katanya, sambil menjelaskan taktik yang digunakan untuk mengelak kawalan Konvensyen Basel.

Kesan Domino Serantau: Negara Jiran Menutup Sempadan

Pengetatan peraturan Malaysia berlaku dalam suasana pengunduran lebih luas di rantau ini daripada import sisa. Indonesia melaksanakan larangan penuh terhadap import sisa plastik berkuat kuasa 1 Januari 2025, manakala Thailand melaksanakan larangan serupa pada bulan yang sama. Vietnam mengumumkan rancangan untuk mengikut langkah itu pada penghujung tahun ini.

Larangan selari ini meningkatkan tekanan terhadap Malaysia untuk menjadi satu-satunya lagi saluran bagi eksport sisa dari negara kaya. Wong Pui Yi, seorang pejuang Malaysia bersama Basel Action Network, melahirkan kebimbangan bahawa "semua pengendali ini akan datang dan berpindah ke Malaysia." Beliau menjelaskan: "Ini kerana kita masih antara negara yang paling mudah untuk membawa masuk sisa plastik, dan penguatkuasaan pula lemah."

Pengalaman Indonesia menggambarkan cabaran penguatkuasaan. Walaupun larangan rasmi telah dikuatkuasakan, pejuang tempatan melaporkan import masih berterusan melalui pengelasan yang salah. Dr. Daru Setyorini dari Ecoton berkata meskipun terdapat peraturan pencemaran 2 peratus, "kami mendapati tahap pencemaran sehingga 30 peratus dalam sesetengah import." Sisa itu sering dibawa masuk dengan pengelasan semula sebagai bahan mentah industri dan bukannya sisa plastik.

Di Thailand, tempat import juga telah dihentikan, larangan itu menyusuli persediaan selama bertahun-tahun. Yuyun Ismawati dari Yayasan Nexus3 membandingkannya dengan pendekatan Indonesia, sambil berkata Thailand "mengusahakannya selama bertahun-tahun" sedangkan pelaksanaan mendadak di Indonesia tidak memberikan masa persediaan yang mencukupi.

Jan Dell memberi amaran bahawa tanpa tindakan global yang diselaraskan, larangan hanya memindahkan pencemaran ke tempat lain dan bukannya menyelesaikannya. "Matlamatnya ialah menutup pintu negara demi negara," katanya. "Negara-negara hanya perlu berhenti mengeksport sampah mereka."

Prospek Masa Depan: Tanggungjawab Pengeluar yang Diperluas dan Ekonomi Kitaran

Malaysia berdepan tugas rumit untuk mengimbangi permintaan industri terhadap bahan mentah kitar semula dengan perlindungan alam sekitar dan kesihatan awam. Hala Tuju Kelestarian Plastik Malaysia kerajaan menggariskan peralihan ke arah ekonomi kitaran, dengan sasaran kandungan kitar semula sebanyak 15 peratus dalam pembungkusan menjelang 2030, meningkat daripada 10 peratus pada 2023.

Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan merancang mewajibkan pengilang melaporkan kandungan kitar semula dalam plastik, kertas, logam, kotak minuman terpakai dan kaca menjelang 2030. Kerangka Tanggungjawab Pengeluar yang Diperluas (EPR) ini akan menjadikan pengeluar bertanggungjawab terhadap produk sepanjang keseluruhan kitar hayatnya, secara teori mengurangkan penghasilan sisa serta merangsang pelaburan dalam infrastruktur pengumpulan dan kitar semula domestik.

Encik Low dari Persatuan Pengitar Semula Plastik Malaysia menegaskan pelaksanaan EPR penting untuk mendorong permintaan jangka panjang terhadap resin kitar semula. Namun, kejayaannya bergantung pada penyelesaian masalah pengasingan sisa domestik yang pada masa ini menyebabkan bahan mentah tempatan tidak mampu bersaing dari segi ekonomi dengan bahan import.

Ketika Malaysia memegang jawatan pengerusi ASEAN tahun ini, Timbalan Menteri Liew berikrar menangani penyeludupan sisa di peringkat serantau dan global, sambil menggesa negara sumber di Eropah dan Amerika Utara agar memainkan peranan utama dalam membendung eksport haram. Negara itu turut menyertai rundingan berterusan bagi Perjanjian Plastik Global, dan pengalaman peraturan domestik Malaysia meletakkannya sebagai bakal pemimpin dalam membentuk piawaian antarabangsa.

Buat masa ini, prospek terdekat kekal tidak menentu. Konflik Iran terus mengganggu bekalan resin dara, sekali gus mengekalkan tekanan terhadap pengilang untuk menggunakan bahan kitar semula. Namun, sekatan Julai 2025 telah mengehadkan saluran import yang menjadi sandaran pengitar semula. Industri ini berada di persimpangan antara rasional ekonomi import sisa dengan keperluan alam sekitar untuk mengurus sumber domestik secara mampan.

Kesimpulan Utama

• Malaysia mengimport sisa plastik bernilai AS$162 juta pada 2025, menjadikannya pengimport ketiga terbesar dunia, meskipun berikrar menghalang negara itu daripada menjadi tapak pelupusan sampah
• Perang Iran meningkatkan permintaan terhadap bahan kitar semula sebanyak 20 hingga 30 peratus, sementara harga resin dara melonjak 50 hingga 60 peratus, mendorong pengilang beralih kepada bahan kitar semula
• Berkuat kuasa Julai 2025, Malaysia melarang semua import sisa plastik dari Amerika Syarikat dan negara lain yang bukan pihak kepada Konvensyen Basel, di samping mengenakan syarat pemeriksaan ketat sebelum penghantaran serta piawaian ketulenan 99.5 peratus terhadap import yang dibenarkan
• Pejuang industri berhujah bahawa import masih diperlukan kerana hanya 10 peratus sisa plastik domestik Malaysia dikitar semula, manakala bahan mentah tempatan tidak memiliki kualiti dan keseragaman yang diperlukan untuk kegunaan industri
• Negara jiran, Indonesia dan Thailand, melaksanakan larangan penuh import pada Januari 2025, mencetuskan kebimbangan Malaysia mungkin menjadi satu-satunya lagi destinasi bagi eksport sisa plastik dari negara kaya
• Kumpulan alam sekitar menyifatkan perdagangan ini sebagai "kolonialisme sisa", dengan merujuk kepada kesan terhadap kesihatan komuniti tempatan serta pemindahan kos pencemaran daripada negara pengguna kaya ke Asia Tenggara
• Malaysia menyasarkan peningkatan kandungan kitar semula dalam pembungkusan kepada 15 peratus menjelang 2030 melalui dasar Tanggungjawab Pengeluar yang Diperluas, namun kejayaannya bergantung pada penambahbaikan sistem pengasingan dan pengumpulan sisa domestik