Jerebu Beracun Akibat Kebakaran Hutan Merebak ke Seluruh Asia Tenggara, El Niño Super Semakin Menguat

Kecemasan serantau mula tercetus

Kepulan tebal asap kebakaran hutan merebak dari Indonesia ke seluruh Asia Tenggara, mendedahkan jutaan penduduk kepada pencemaran udara berbahaya serta mengganggu persekolahan, pengangkutan dan kehidupan seharian. Kebakaran telah berlaku selama berminggu-minggu di Sumatera dan Borneo Indonesia, apabila kemarau berpanjangan yang dikaitkan dengan fenomena El Niño kuat menyebabkan hutan, ladang dan tanah gambut sangat mudah terbakar.

Pencemaran udara di beberapa kawasan terjejas mencapai lebih 15 kali ganda paras panduan Pertubuhan Kesihatan Sedunia. Asap merentasi sempadan Malaysia, Singapura dan Filipina, dengan stesen pemantauan merekodkan keadaan tidak sihat, sangat tidak sihat atau berbahaya. Krisis ini dijangka kekal serius selagi cuaca kering berterusan sepanjang kemuncak musim kebakaran.

Kementerian Kesihatan Indonesia merekodkan 50,891 kes jangkitan saluran pernafasan akut yang dikaitkan dengan kebakaran tanah dan hutan pada Julai dan Ogos. Lebih 12,000 daripada pesakit itu ialah kanak-kanak bawah lima tahun. Pegawai kesihatan dan agensi bantuan memberi amaran bahawa kanak-kanak, warga emas serta mereka yang menghidap asma atau masalah pernafasan lain berdepan risiko paling tinggi.

Kecemasan itu turut menjejaskan bilik darjah. Lebih 1.4 juta pelajar Indonesia beralih kepada pembelajaran jarak jauh, manakala kira-kira 12,800 sekolah di Sumatera dan Borneo terus ditutup sementara pihak berkuasa memantau paras pencemaran.

Mengapa asap sampai ke negara jiran

Kebakaran di Indonesia tertumpu terutamanya di Kalimantan, bahagian Borneo milik Indonesia, dan di Sumatera. Angin bermusim boleh membawa asap merentasi Selat Melaka dan Laut China Selatan, menyebabkan pencemaran dari kawasan kebakaran tertentu menjejaskan masyarakat yang terletak ratusan kilometer jauhnya.

Di Malaysia, Sarawak, yang berkongsi pulau Borneo dengan Indonesia dan Brunei, mengisytiharkan darurat di sebuah daerah selepas pencemaran meningkat mendadak. Hampir 650 sekolah di negeri itu diarahkan tutup. Kuching, ibu negeri Sarawak, disenaraikan antara bandar utama paling tercemar di dunia ketika jerebu mencapai tahap terburuk.

Agensi Sekitaran Kebangsaan Singapura memberi amaran bahawa asap boleh menjejaskan negara kota itu apabila aktiviti kebakaran serantau meningkat dan taburan hujan kekal rendah. Kualiti udara di kawasan tengah mencapai tahap tidak sihat. Di Filipina, jerebu sampai ke beberapa bahagian Luzon, Visayas dan Mindanao, dengan Manila dan kawasan lain merekodkan paras PM2.5 yang sangat tidak sihat atau amat tidak sihat.

PM2.5 merujuk kepada zarah mikroskopik yang lebarnya kurang daripada 2.5 mikrometer. Zarah ini boleh meresap jauh ke dalam paru-paru dan memasuki aliran darah, sekali gus meningkatkan risiko masalah pernafasan, penyakit jantung dan keadaan serius lain. Oleh sebab saiz zarahnya sangat kecil, topeng kain biasa hanya memberi perlindungan terhad. Ketika pencemaran teruk, langkah yang lebih berkesan termasuk berada di dalam rumah, menutup tingkap dan menggunakan penapis zarah yang dipasang dengan betul.

El Niño memburukkan krisis yang berpunca daripada penggunaan tanah

El Niño ialah corak iklim berulang yang melibatkan suhu permukaan air laut yang luar biasa panas di bahagian tengah dan timur Lautan Pasifik. Kesannya boleh mengubah taburan hujan di banyak kawasan dunia. Di Indonesia, El Niño kuat biasanya menyebabkan musim kering lebih panjang, mengurangkan kelembapan tumbuh-tumbuhan dan mengeringkan tanah lembap yang lazimnya memperlahankan penyebaran kebakaran.

Ahli ramalan cuaca menyifatkan fenomena semasa sebagai luar biasa kuat, dengan keadaan dijangka berterusan hingga awal 2027. Badan Meteorologi, Klimatologi dan Geofizik Indonesia meramalkan musim kering dari Julai hingga September, manakala keadaan yang menggalakkan kebakaran boleh berterusan hingga Oktober jika hujan kekal sedikit.

El Niño bukan punca kebanyakan kebakaran. Banyak kebakaran dipercayai bermula akibat pembukaan tanah, termasuk penggunaan api untuk menyediakan kawasan bagi ladang, pertanian dan jalan raya. David Gaveau, pengasas projek pemantauan Nusantara Atlas, menjelaskan kaitan itu dengan mudah.

El Niño tidak menyalakan kebakaran. Ia mewujudkan keadaan kering yang menyebabkan kebakaran berpunca daripada kegiatan manusia merebak di luar kawalan dan menjadi sangat besar.

Kumpulan alam sekitar dan penyelidik mendapati kebakaran kerap berulang di kawasan yang sama, termasuk kawasan konsesi kelapa sawit dan kayu balak. Pemantauan satelit merekodkan lebih 210,000 titik panas di kawasan tanah gambut Indonesia antara Januari hingga Ogos, manakala satu lagi platform pemantauan mengesan lebih 444,200 kemungkinan lokasi kebakaran di seluruh kepulauan itu menjelang awal September.

Mengapa kebakaran gambut sukar dipadamkan

Tanah gambut ialah tanah lembap yang terbentuk daripada lapisan tumbuhan yang mereput separa. Oleh sebab lapisan ini terkumpul di kawasan yang airnya memperlahankan proses pereputan, gambut boleh menyimpan karbon selama beribu-ribu tahun. Sesetengah mendapan di Kalimantan berkedalaman lebih 20 meter dan boleh mengandungi beribu-ribu tan karbon bagi setiap hektar.

Apabila tanah gambut dikeringkan untuk ladang atau pembangunan lain, bahan itu menjadi kering dan mudah terbakar. Api boleh merebak di bawah permukaan, kadangkala beberapa meter ke dalam tanah, walaupun nyalaan tidak lagi kelihatan. Kawasan yang kelihatan sudah dipadamkan boleh kembali mengeluarkan asap beberapa hari kemudian.

Dr Nisa Novita, penyelidik tanah gambut di Yayasan Konservasi Alam Nusantara, menjelaskan mengapa tanah lembap ini sangat bernilai dan berbahaya apabila rosak.

Tanah gambut sangat berkesan menyimpan karbon kerana keadaannya yang bertakung air memperlahankan pereputan, sekali gus membolehkan karbon terkumpul di bawah tanah selama beribu-ribu tahun. Ini juga bermakna tanah gambut boleh menjadi bom karbon apabila dikeringkan atau dibakar, kerana karbon itu boleh dilepaskan dengan cepat ke atmosfera.

Pasukan pemadam kebakaran perlu mengepam air ke dalam tanah, meronda kawasan yang terbakar dan memantau kemunculan kebakaran baharu. Sungai dan takungan air yang semakin kering menyukarkan usaha itu. Andri Susanto, anggota bomba daripada pasukan Manggala Agni Indonesia, berkata pasukan di sesetengah kawasan telah melalui lebih 60 hari tanpa hujan yang bermakna. Beliau turut memberi amaran bahawa bara di bawah tanah boleh menyala semula selepas api di permukaan dikawal.

Kesan terhadap kesihatan semakin meningkat

Penduduk di Indonesia menggambarkan asap tebal yang memasuki rumah walaupun pintu dan tingkap ditutup. Rizma Nur Fatimah, pembantu pengajar berusia 19 tahun di Kalimantan Selatan, berkata jarak penglihatan di bilik darjahnya menjadi begitu teruk sehingga orang ramai tidak dapat melihat kaki sendiri. Katanya, penduduk sudah terbiasa dengan jerebu tahunan, namun musim ini terasa lebih buruk.

Di Kampung Pengayuan yang berdekatan, seorang ibu berkata anak perempuannya yang berusia tiga tahun mengalami batuk, sakit tekak dan hidung berair. Di sebuah klinik di Pontianak, doktor Muhammad Arief Tri Hapsoro melaporkan pesakit datang dengan gejala batuk, sesak nafas, sakit tekak, demam, cirit-birit dan muntah. Katanya, jumlah pesakit kira-kira dua kali ganda berbanding tahun sebelumnya.

Malaysia melaporkan peningkatan kes asma dan konjunktivitis. Kementerian Kesihatan negara itu berkata kes asma meningkat 259 peratus pada minggu terakhir Ogos, manakala jangkitan saluran pernafasan atas meningkat 124 peratus dalam masa seminggu. Di Filipina, penduduk melaporkan mata gatal, sakit tekak dan sakit kepala, termasuk di tempat yang terletak lebih 800 kilometer dari kawasan kebakaran utama.

Kanak-kanak sangat terdedah kerana paru-paru dan sistem imun mereka masih berkembang, dan mereka menyedut lebih banyak udara berbanding saiz tubuh mereka daripada orang dewasa. Pendedahan berulang boleh menjejaskan pertumbuhan paru-paru dan memburukkan asma. Penutupan sekolah mengurangkan pendedahan, namun pembelajaran jarak jauh boleh menjadi sukar bagi keluarga tanpa internet yang boleh dipercayai, bekalan elektrik atau tempat belajar yang tenang.

Save the Children telah mengagihkan 8,500 topeng kepada kanak-kanak dan keluarga di tiga daerah di Kalimantan. Pengarah Serantau Arshad Malik berkata krisis asap itu juga merupakan isu hak kanak-kanak kerana menjejaskan kesihatan, pendidikan dan kesejahteraan emosi mereka.

Sekolah, bekalan air dan hidupan liar terjejas

Jerebu menimbulkan masalah selain kesukaran bernafas. Di Palembang, Sumatera Selatan, kelas dalam talian diarahkan untuk lebih 250,000 pelajar di 1,030 sekolah. Pegawai berkata keputusan itu akan dikaji semula apabila kualiti udara berubah dan meminta guru agar tidak membebankan kanak-kanak secara berlebihan semasa pembelajaran jarak jauh.

Di Pontianak, keluarga beratur untuk mendapatkan air terawat selepas bekalan rumah kehabisan. Sesetengah penduduk mengumpulkan air hujan, namun debu daripada asap mendap di bumbung dan menjadikan air itu hitam. Berbulan-bulan tanpa hujan turut menambah tekanan terhadap petani, anggota bomba dan masyarakat yang tinggal berhampiran kawasan terbakar.

Hidupan liar turut terjejas apabila kebakaran merebak merentasi hutan hujan dan kawasan ladang. Anggota bomba menemui ular dan tenggiling yang mati, manakala seekor orang utan yang diselamatkan dari ladang kelapa sawit di Kalimantan Barat kemudian mati, dipercayai selepas terhidu asap. Borneo menjadi habitat banyak spesies jarang ditemui, termasuk orang utan yang habitatnya sudah pun berkurangan akibat pembalakan, ladang dan pembinaan jalan raya.

Bencana yang berulang dengan amaran lebih besar

Indonesia berdepan musim kebakaran dan jerebu besar sejak beberapa dekad lalu. Kebanyakan corak penggunaan tanah semasa terbentuk pada era Suharto, ketika kawasan luas hutan hujan dan tanah gambut dibuka untuk pembalakan, ladang dan pembangunan. Penggunaan api untuk membuka tanah mungkin murah, namun menjadi amat berbahaya apabila tanah gambut dikeringkan dan cuaca berubah kering.

Musim kebakaran 2015 kekal sebagai penanda aras terkini. Angka kerajaan menunjukkan kira-kira 2.6 juta hektar terbakar antara Jun hingga Oktober tahun itu, 24 orang terkorban dan jutaan penduduk di seluruh Asia Tenggara terdedah kepada asap selama berminggu-minggu. Kebakaran turut merebak ketika tahun El Niño pada 2019 dan 2023, walaupun kemusnahannya tidak seluas pada 2015.

Profesor Bambang Hero Saharjo, pakar forensik kebakaran hutan di Institut Pertanian Bogor University, berkata kebakaran tahun lalu memusnahkan kira-kira 359,000 hektar tanpa keadaan El Niño. Beliau memberi amaran bahawa antara 10 juta hingga 11 juta hektar boleh terbakar pada musim ini jika cuaca kering dan kebakaran semakin buruk, iaitu angka yang setanding dengan musim kebakaran terburuk pada akhir 1990-an.

Anggaran lain meletakkan kawasan yang sudah terbakar tahun ini antara lebih 200,000 hektar hingga hampir 300,000 hektar, bergantung pada tempoh dan kaedah yang digunakan. Perbezaan angka itu mencerminkan kesukaran mengukur kebakaran di kawasan tanah gambut terpencil dan ladang, selain musim kebakaran yang masih berterusan.

Kerajaan mempergiat pemadaman kebakaran dan pemantauan

Indonesia telah memperluas operasi pemadaman kebakaran dan menerima pesawat serta bantuan lain daripada negara termasuk Jepun, Amerika Syarikat, Rusia, Australia, Kanada dan Ukraine. Pihak berkuasa turut menyiasat kes yang disyaki melibatkan pembakaran secara sengaja. Menurut laporan serantau, 72 orang ditahan pada Ogos kerana disyaki memulakan kebakaran hutan.

Menteri Perhutanan Raja Juli Antoni berkata negara itu memasuki tempoh paling sukar dalam musim ini apabila September membawa kemuncak keadaan kering.

Masalah kita belum selesai. September ialah kemuncak El Niño. September ialah tempoh utama kita berjuang.

Malaysia mempertimbangkan pembenihan awan di Sarawak, walaupun kaedah itu memerlukan awan yang sesuai dan kelembapan yang mencukupi. Ia tidak dapat menghasilkan hujan daripada langit cerah yang sangat kering. Pusat Meteorologi Khusus ASEAN telah mengaktifkan amaran tertinggi bagi jerebu rentas sempadan di selatan Asia Tenggara, sementara agensi memantau titik panas, arah angin, taburan hujan dan bacaan PM2.5.

Penguatkuasaan kerajaan akan kekal penting kerana cuaca sahaja tidak menjelaskan lokasi kebakaran bermula. Melindungi tanah gambut, memulihkan paras air, memantau kawasan konsesi ladang dan mendakwa pihak yang melakukan pembakaran haram boleh mengurangkan kemungkinan kebakaran kecil menjadi bencana serantau. Penyelarasan rentas sempadan juga diperlukan kerana asap tidak berhenti di sempadan negara.

Kesimpulannya

• Kebakaran hutan di Sumatera dan Borneo Indonesia membawa jerebu berbahaya ke Malaysia, Singapura dan Filipina.
• El Niño yang kuat mewujudkan keadaan luar biasa kering, manakala pembukaan tanah dan tanah gambut yang dikeringkan membantu kebakaran merebak.
• Indonesia merekodkan lebih 50,000 kes jangkitan pernafasan berkaitan kebakaran pada Julai dan Ogos.
• Lebih 1.4 juta pelajar beralih kepada pembelajaran jarak jauh, dengan kira-kira 12,800 sekolah ditutup di kawasan terjejas.
• Kebakaran gambut boleh merebak di bawah tanah dan melepaskan simpanan besar karbon purba ke atmosfera.
• Usaha memadam kebakaran, melindungi kesihatan dan kerjasama serantau dipertingkatkan sementara keadaan kering berterusan.